Cây con sâm thổ hào nên được trồng ra ruộng khi đã có vài lá thật, rễ trắng giữ được bầu đất, và đã quen dần với nắng; trồng vào chiều mát hoặc ngày râm, đặt cổ rễ ngang mặt luống, nén nhẹ quanh bầu, tưới đẫm ngay và che tạm vài ngày nếu trời nắng gắt. Khoảng cách không có một con số chung: nó tuỳ đất màu hay đất nghèo, trồng lấy củ hay để giống, tưới phun hay nhỏ giọt.
Bài này đi từ lúc anh chị bê khay bầu ra đầu luống tới lúc ruộng đã đều cây sau đợt dặm. Phần gieo hạt và chăm cây trong vườn ươm nằm ở danh mục giống và ươm cây con; ở đây chỉ nói chuyện ngoài đồng.
Cây con thế nào thì đem ra ruộng được
Đủ lá thật. Cây thường có khoảng ba đến năm lá thật, thân thấp, lá xanh đậm. Cây vống cao, thân mảnh, lá nhạt là cây thiếu nắng trong vườn ươm; trồng ra ruộng dễ đổ rạp và héo lâu.
Rễ giữ được bầu. Nhấc nhẹ một bầu lên xem: đất trong bầu không vỡ vụn, rễ trắng đã len ra quanh thành bầu. Rễ đã chuyển nâu, cuộn vòng dưới đáy bầu là cây để quá lâu, khi trồng nên gỡ nhẹ vòng rễ cuộn cho rễ mới hướng ra ngoài.
Đã luyện nắng. Khoảng một tuần trước khi trồng, vườn ươm nên mở dần lưới che, giảm dần lượng tưới để cây quen với điều kiện ngoài đồng. Cây đi thẳng từ chỗ râm mát ra nắng gắt thường cháy mép lá trong vài ngày đầu.
Sạch sâu bệnh. Loại bỏ cây có lá đốm, thân thâm ở gốc, rễ nâu thối. Một cây bệnh đem ra ruộng là đem mầm bệnh vào đúng chỗ đất anh chị vừa làm kỹ. Cây trông yếu nhưng không bệnh có thể để riêng làm cây dặm.
Đủ số cho cả dặm. Đếm cây cần trồng theo diện tích rồi giữ lại thêm khoảng một phần mười trong vườn ươm. Cây dặm cùng tuổi với cây chính giúp ruộng lớn đều, sau này đào củ cùng một đợt.
Chọn ngày, chọn giờ trồng
Thời điểm tốt nhất là chiều mát, sau khoảng ba, bốn giờ chiều, hoặc cả ngày trời râm, đất ẩm sau một trận mưa nhỏ. Cây được một đêm mát để rễ hồi lại trước khi gặp nắng ngày hôm sau. Trồng vào buổi trưa nắng, lá thoát hơi nước nhanh trong khi rễ chưa hút được nước từ đất mới, cây héo rũ và có thể không gượng dậy.
Nên xem dự báo thời tiết vài ngày tới. Tránh trồng ngay trước một trận mưa lớn kéo dài, vì đất quanh bầu mới xới bị nước làm nhão, cây dễ nghiêng và thối cổ rễ. Cũng tránh trồng ngay trước đợt nắng nóng hay gió khô mạnh, như những đợt gió Tây khô nóng ở miền Trung, vì cây con bé chưa có rễ sâu để chịu.
Buổi trước ngày trồng, tưới đẫm các bầu trong vườn ươm. Bầu ẩm giữ đất chặt quanh rễ khi bóc túi, cây cũng mang theo một lượng nước dự trữ cho đêm đầu. Bầu khô dễ vỡ, rễ bị đứt và lộ ra không khí ngay lúc đặt xuống.
Nếu ruộng lớn, chia ra trồng trong vài buổi chiều liên tiếp thay vì cố trồng hết trong một ngày nắng. Cây trồng vội, đặt lệch, nén không kỹ là nguồn cây chết lớn nhất sau này. Khay bầu chờ trồng nên đặt dưới bóng râm ở đầu ruộng, phủ một lớp bao tải ẩm, không phơi cả khay giữa nắng trong lúc người trồng làm từng hốc.
Khoảng cách trồng: chọn theo tình huống của ruộng
Các tài liệu và kinh nghiệm vùng trồng ghi khoảng cách khác nhau, nên thay vì một con số, bảng dưới nêu hướng điều chỉnh. Phép tính ở cuối là ví dụ giả định để anh chị thay số của mình vào.
| Tình huống | Hướng điều chỉnh | Vì sao |
|---|---|---|
| Đất màu, bón hữu cơ đầy đủ | Trồng thưa hơn | Cây lớn, tán rộng, trồng dày thì lá chồng lên nhau, ẩm lâu, dễ bệnh |
| Đất cát nghèo, cây nhỏ | Có thể trồng dày hơn một chút | Tán nhỏ, ít che nhau; nhưng vẫn phải đủ chỗ làm cỏ |
| Trồng để lấy hạt giống | Thưa hẳn, có thể tách luống riêng | Cây cần phân cành, ra nhiều hoa, quả chín đều, dễ hái |
| Tưới phun mưa | Hàng thưa | Lá ướt sau tưới cần gió lùa để khô nhanh |
| Tưới nhỏ giọt | Hàng đôi sát ống tưới | Nước chỉ ra dọc hàng, khoảng giữa luống để trống |
| Vùng mưa nhiều, ẩm kéo dài | Thưa hơn vùng khô | Giảm độ ẩm trong tán, hạn chế nấm lá và thối gốc |
Ví dụ giả định để minh hoạ cách tính: một lô 500 m², luống rộng 1 m, rãnh 0,4 m, trồng hai hàng mỗi luống, cây cách cây 0,3 m. Mỗi luống chiếm 1,4 m bề ngang, nên lô có khoảng 500 chia 1,4, tức khoảng 357 m chiều dài luống, nhân hai hàng được khoảng 714 m hàng. Chia cho 0,3 m ra khoảng 2.380 cây; trừ khoảng một phần mười cho đầu luống và lối đi còn khoảng 2.140 cây, cộng một phần mười dự phòng để dặm. Đây chỉ là cách tính, không phải khuyến cáo mật độ.
Muốn biết khoảng cách nào hợp với đất mình, cách chắc nhất là trồng thử ba đoạn của cùng một luống với ba khoảng cách khác nhau, ghi lại và so lúc đào củ.
Đặt cây xuống luống: từng bước
Làm đúng thứ tự dưới đây giúp phần lớn cây đứng lá sau hai, ba ngày.
- Căng dây dọc luống, đánh dấu vị trí hốc bằng que tre theo khoảng cách đã chọn. Hàng thẳng giúp sau này làm cỏ, tưới, đào củ nhanh và ít phạm vào gốc.
- Bổ hốc sâu hơn chiều cao bầu một chút, rộng hơn bầu khoảng một ngón tay mỗi bên. Đất đáy hốc xới tơi, không để đáy hốc là mặt đất cứng bị nén bởi lưỡi cuốc.
- Bóc túi bầu nhẹ tay. Túi nilon phải bỏ hẳn, không trồng cả túi; rạch dọc thành túi bằng dao rồi bóc ra, giữ nguyên khối đất. Nếu rễ cuộn vòng dưới đáy, dùng ngón tay gỡ nhẹ cho rễ xoè ra.
- Đặt bầu vào giữa hốc sao cho cổ rễ, chỗ thân chuyển sang rễ, ngang với mặt luống. Vùi sâu quá làm thân bị ẩm thường xuyên, dễ thối cổ rễ; đặt nông quá thì bầu lộ ra, khô nhanh.
- Lấp đất tơi quanh bầu, dùng hai ngón tay nén nhẹ xung quanh để đất tiếp xúc với bầu, không ấn mạnh lên chính khối bầu làm vỡ rễ.
- Tưới đẫm ngay quanh gốc, tưới từ từ cho nước thấm xuống hết khối bầu. Sau khi tưới, chỗ nào đất lún để lộ bầu thì lấp thêm.
- Rải một lớp tủ mỏng bằng rơm hoặc cỏ khô quanh gốc, chừa một khoảng nhỏ sát thân để gốc khô thoáng.
Che tạm và tưới trong tuần đầu
Sâm thổ hào là cây ưa nắng, nhưng cây con vừa chuyển chỗ thì chưa có đủ rễ để bù lượng nước mất qua lá. Ở những nơi nắng gắt, nhiều người cắm một tàu dừa, nhánh cây lá nhỏ hoặc một mảnh lá chuối nghiêng về phía tây của mỗi cây, che nắng chiều trong khoảng ba đến bảy ngày. Ruộng lớn hơn thì căng lưới che thấp trên vài cọc tre dọc luống.
Che chỉ là tạm. Khi thấy lá cây đứng lên vào buổi trưa, ngọn có lá non mới nhú, thì bỏ che dần, mỗi ngày mở thêm một ít. Che lâu làm cây vống, quen bóng, đến khi bỏ che lại cháy lá một lần nữa.
Trong tuần đầu, giữ đất quanh gốc ẩm đều nhưng không sũng. Thường tưới một lần vào sáng sớm hoặc chiều mát; ngày nắng gió mạnh trên đất cát có thể cần tưới hai lần. Cách kiểm đơn giản nhất là thọc ngón tay xuống đất cạnh bầu khoảng hai đốt: thấy mát ẩm là đủ, thấy khô là tưới, thấy nước rịn ra khi bóp là đang thừa.
Sau khoảng hai tuần, khi cây đã bén rễ và ra lá mới đều, chuyển dần sang chế độ tưới thường của ruộng như trong bài tưới của danh mục này.
Dặm cây chết: khi nào và lấy cây ở đâu
Khoảng bảy đến mười ngày sau trồng là lúc đi kiểm ruộng một lượt kỹ. Cây chết khô, cây gãy ngang thân, cây héo mãi không hồi đều được đánh dấu. Dặm càng sớm càng tốt, khi cây dặm vẫn còn gần tuổi với cây chính; dặm muộn một tháng thì cây dặm bị cây xung quanh che lấp, lớn không kịp.
Trước khi dặm, nhổ cây chết lên xem để biết vì sao chết. Cổ rễ bị cắn đứt ngang, có lỗ quanh gốc thường là dế hoặc sâu xám cắn ban đêm; rễ còn nguyên mà khô là cây bị nắng hoặc thiếu nước; gốc thâm nhũn, đất quanh gốc sũng là úng hoặc thối cổ rễ. Nguyên nhân nào thì xử lý nguyên nhân đó cho cả ruộng, nếu không cây dặm sẽ chết theo đúng cách.
Với hốc có cây thối gốc, nên đào bỏ cả đất quanh gốc, thay bằng đất sạch từ chỗ khác trong ruộng, hoặc dặm lệch sang vị trí bên cạnh. Cây dặm lấy từ số cây dự phòng giữ trong vườn ươm, trồng theo đúng các bước trên, tưới và che kỹ hơn cây chính vì nó vào sau và phải đuổi theo.
Nếu tỉ lệ chết vượt quá vài phần trăm, đó là tín hiệu có vấn đề hệ thống: cây con yếu, đất bí, trồng sai giờ hay có sâu đất. Đáng dừng lại tìm nguyên nhân trước khi trồng tiếp các lô khác.
Ghi gì vào sổ ngay sau đợt trồng
Những dòng này mất vài phút nhưng là cơ sở để vụ sau trồng tốt hơn.
- Ngày trồng từng luống và thời tiết hôm đó: nắng, râm, có mưa trong ba ngày sau không.
- Nguồn cây con: tự ươm từ hạt của cây mẹ nào, mua ở đâu, tuổi cây khi trồng.
- Khoảng cách đã dùng cho từng luống, nhất là nếu anh chị thử nhiều khoảng cách.
- Số cây chết sau mười ngày, nguyên nhân đoán được, số cây đã dặm và ngày dặm.
- Những luống có che tạm, che bao nhiêu ngày, cây che và cây không che khác nhau thế nào.
- Một sơ đồ tay đơn giản của lô: luống số mấy ở đâu, góc nào trũng, góc nào cao.
Đến lúc đào củ, đối chiếu sổ này với củ của từng luống sẽ cho anh chị câu trả lời rõ hơn mọi lời khuyên chung. Ví dụ, nếu luống trồng thưa cho củ to hơn hẳn mà tổng cân củ không kém luống dày, vụ sau anh chị biết nên trồng thưa và tiết kiệm được cây giống.
Sổ không cần đẹp. Một quyển vở để trong túi áo mưa, ghi bằng bút chì cho khỏi nhoè khi ướt, là đủ. Điều quan trọng là ghi ngay trong ngày, vì sau vài tuần ai cũng quên luống nào trồng hôm nắng, luống nào trồng hôm râm.
Câu hỏi thường gặp
Có thể gieo hạt sâm thổ hào thẳng xuống luống thay vì trồng cây con không?
Có thể, nhiều người vẫn gieo thẳng. Cách này đỡ công ươm nhưng tốn hạt hơn, cây mọc không đều, cỏ dễ lấn lúc cây còn nhỏ và phải tỉa định cây sau. Trồng cây con từ bầu giúp chọn được cây khoẻ và ruộng đều hơn.
Cây mới trồng héo rũ buổi trưa có sao không?
Héo nhẹ vào trưa nắng trong vài ngày đầu rồi tươi lại vào chiều tối là bình thường khi rễ chưa bén. Nếu sáng sớm cây vẫn héo, hoặc héo kéo dài quá một tuần, cần kiểm tra lại độ ẩm đất, cổ rễ và sâu đất.
Trồng hàng đơn hay hàng đôi trên luống thì tốt hơn?
Hàng đơn dễ chăm, cây nhận nắng đều nhưng tốn đất. Hàng đôi phổ biến với luống rộng khoảng một mét, đặc biệt khi dùng ống nhỏ giọt ở giữa. Trồng nanh sấu, so le giữa hai hàng, giúp tán ít chồng lên nhau.
Có nên bón phân ngay khi trồng cây con không?
Không nên bón phân hoá học sát gốc lúc mới trồng vì rễ non dễ bị xót. Lượng phân lót đã trộn trong luống đủ cho giai đoạn đầu; chờ cây bén rễ, ra lá mới đều rồi mới tính đến bón thúc nhẹ.
Trồng cây con bằng củ nhỏ để lại từ vụ trước thì làm thế nào?
Củ giống được đặt vào hốc với đầu mầm hướng lên, lấp đất vừa kín mầm, tưới ẩm. Cách này cho cây lên nhanh nhưng dễ mang bệnh từ củ mẹ, nên chỉ dùng củ lành, không vết thâm; chi tiết nằm ở danh mục giống.