Ở vùng cát Quảng Trị và Huế, lịch trồng sâm thổ hào xoay quanh hai mùa khó: gió Lào khô nóng giữa năm và mưa lũ cuối năm. Khung gieo trồng chính thường rơi vào cuối đông sang xuân, khi đất còn ẩm sau mùa mưa, trời đã bớt rét, để cây có vài tháng bén rễ trước gió Lào. Mùa đào củ thường dồn về cuối năm và đầu năm sau, chọn những đợt khô ráo, còn những ô thấp có thể phải đào trước mùa lũ.
Lịch dưới đây là khung tham khảo theo nhịp thời tiết thường gặp ở dải đất này. Thời tiết mỗi năm xê dịch, có năm rét muộn, có năm mưa lũ đến sớm, nên lịch tốt nhất là lịch anh chị điều chỉnh theo bản tin thời tiết và quan sát ngoài ruộng. Bài chỉ bàn lịch theo vùng; kỹ thuật từng khâu như ươm hạt, chăm sóc, phòng bệnh và đào củ có trong các chuyên mục khác của trang.
Bốn nhịp thời tiết của dải cát Quảng Trị – Huế
Để hiểu lịch, cần nhìn năm thời tiết của vùng này như bốn nhịp nối tiếp. Nhịp thứ nhất là mùa đông: gió mùa đông bắc mang không khí lạnh, mưa phùn, trời âm u nhiều ngày, đất ẩm. Cây sâm sinh trưởng chậm lại, một số cây rụng bớt lá. Xen giữa là những đợt hửng nắng hanh khô vài ngày, quý cho việc đào củ và phơi.
Nhịp thứ hai là xuân: trời ấm dần, mưa thưa đi, đất vẫn còn giữ ẩm từ mùa trước. Đây là khoảng thời gian dễ chịu nhất cho cây con. Nhịp thứ ba là mùa hè với những đợt gió Lào khô nóng, đất cát khô kiệt nếu không tưới, xen kẽ những cơn giông. Có năm có đợt lũ sớm giữa mùa hè mà người dân hay gọi là lũ tiểu mãn, nhưng không năm nào cũng có.
Nhịp thứ tư là mùa mưa bão và lũ, thường tập trung vào mấy tháng cuối năm, với những đợt mưa rất lớn và kéo dài. Huế nằm trong nhóm nơi mưa nhiều của cả nước, và mùa mưa ở đây có xu hướng kéo dài hơn. Lịch trồng sâm là cách sắp việc để cây ở trạng thái khoẻ nhất khi bước vào hai nhịp khó, và để củ không phải nằm dưới đất trũng khi mưa lớn nhất.
Lịch tham khảo theo tháng cho một ruộng sâm trên cát
Bảng dưới tính theo tháng dương lịch, cho một ruộng gieo hạt hoặc trồng cây con vào cuối đông, đầu xuân và thu củ sau khoảng một năm. Đây là khung để anh chị chỉnh, không phải lịch cứng.
| Khoảng thời gian | Thời tiết thường gặp | Việc chính trên ruộng |
|---|---|---|
| Tháng 12 – tháng 1 | Lạnh, mưa phùn, những đợt khô ngắn | Làm đất, cải tạo, lên luống; ươm cây con trong bầu nơi có che; đào củ ruộng vụ trước trong ngày khô |
| Tháng 1 – tháng 3 | Ấm dần, mưa thưa, đất còn ẩm | Gieo hạt hoặc trồng cây con ra ruộng; tủ gốc; dặm cây chết |
| Tháng 4 | Nắng lên, đôi khi có gió Tây đầu mùa | Tủ dày toàn ruộng, dựng rào chắn gió tạm, kiểm hệ thống tưới |
| Tháng 5 – tháng 8 | Gió Lào khô nóng, giông xen kẽ | Tưới sáng sớm, che nắng cây non, hạn chế xới và bón |
| Tháng 8 – tháng 9 | Chuyển mùa, mưa giông tăng | Bổ sung hữu cơ khi đất đủ ẩm, khơi rãnh, giảm độ dày lớp tủ |
| Tháng 9 – tháng 11 | Mưa lớn, bão, lũ | Giữ rãnh thông, đào sớm ô thấp có củ đủ tuổi, không trồng mới |
| Tháng 11 – tháng 2 năm sau | Mưa giảm dần, lạnh | Đào củ ruộng đủ tuổi vào những đợt khô ráo, giữ củ và hạt giống cho vụ sau |
Ở phía bắc của vùng, tức các vùng thuộc Quảng Bình cũ, mùa đông thường lạnh hơn một chút so với Huế, nên khung gieo có thể muộn hơn vài tuần. Ở Huế, mưa cuối năm thường kéo dài hơn, nên mùa đào củ thường phải canh những đợt nắng ngắn.
Vì sao cuối đông, đầu xuân là khung gieo chính
Đất còn ẩm, đỡ công tưới. Sau mùa mưa, lớp cát sâu vẫn còn nước. Gieo lúc này, hạt nảy mầm và cây con lớn lên nhờ ẩm sẵn có, tiết kiệm rất nhiều công tưới so với gieo vào mùa khô.
Cây có thời gian bén rễ trước gió Lào. Từ lúc gieo tới khi gió Lào mạnh thường có vài tháng. Trong khoảng đó, rễ cây kịp đi sâu, cây có bộ lá đủ khoẻ, nên chịu được những tuần khô nóng tốt hơn cây trồng muộn.
Tránh rét đậm cho cây con. Gieo quá sớm, giữa những đợt gió mùa đông bắc mạnh, cây con mọc chậm, dễ bị nấm gây chết rạp trong đất ẩm lạnh. Đợi trời ấm dần thì cây mọc nhanh và khoẻ hơn.
Củ có một chu kỳ trọn vẹn. Cây gieo xuân trải qua mùa hè để lớn thân lá, mùa thu tích luỹ củ, tới cuối năm hoặc đầu năm sau đã có củ đủ đào, trùng với mùa đào truyền thống ở vùng gốc.
Công việc nhà nông cũng thuận. Cuối đông, đầu xuân ở nhiều vùng cát là lúc ruộng màu vừa thu xong hoặc chưa vào vụ chính, công lao động trong nhà rảnh hơn. Gieo sâm lúc này không đè lên những việc đồng áng khác, có người chăm cây con trong những tuần đầu quan trọng.
Đọc thời tiết thật thay vì chỉ đọc lịch
Lịch tháng cho biết điều thường xảy ra, còn thời tiết năm nay mới quyết định việc ngoài ruộng. Thói quen tốt là theo dõi bản tin dự báo thời tiết của cơ quan khí tượng hằng ngày trong những tuần chuẩn bị gieo, trước mùa gió Lào và trước mùa mưa lớn. Những đợt không khí lạnh, những đợt nắng nóng, những đợt mưa lớn diện rộng thường được báo trước vài ngày, đủ để anh chị dời ngày gieo, tưới thêm hay khơi rãnh kịp.
Bên cạnh bản tin, chính ruộng cũng cho tín hiệu. Bốc một nắm cát ở độ sâu một gang tay: còn ẩm mát và giữ được khối lỏng lẻo là đất đủ ẩm để gieo; khô rời là phải tưới trước khi gieo. Sờ mặt đất buổi sáng sớm: lạnh buốt tay là đất còn lạnh, hạt sẽ nảy mầm chậm. Cỏ dại trên ruộng bắt đầu mọc lại sau mùa đông cũng là dấu hiệu đất đã ấm lên.
Những cây sâm cũ còn sót trong vườn, nếu có, là chỉ báo rất tốt. Khi chúng bắt đầu đâm chồi, ra lá mới sau mùa lạnh, thường cũng là lúc hạt gieo và cây con mới trồng gặp điều kiện thuận. Nhiều nhà vườn giữ lại vài gốc ở góc vườn chỉ để làm “đồng hồ mùa” như vậy.
Khi nào nên lệch khỏi lịch chung
Lịch chung chỉ là điểm xuất phát. Có những tình huống anh chị nên chủ động đi lệch một chút, và có những sai lệch nên tránh.
- Năm rét kéo dài: lùi ngày gieo thêm vài tuần, chờ đất ấm. Hạt gieo trong đất lạnh dễ thối hơn là nảy mầm.
- Có tưới chủ động và che nắng: có thể gieo muộn hơn sang xuân, chấp nhận chăm kỹ hơn trong đợt gió đầu.
- Ươm cây con trong bầu: có thể ươm sớm hơn ở nơi có che chắn, rồi đem trồng ra ruộng đúng khung chính, rút ngắn thời gian cây non ngoài trời.
- Lô thấp dễ ngập: gieo càng sớm càng tốt để củ đủ tuổi trước mùa lũ năm sau, hoặc chấp nhận đào trước lũ.
- Lô mới cải tạo: nếu vừa trộn phân chuồng, bùn ao vào luống, nên lùi ngày gieo cho tới khi phân ổn định, đất hết nóng và hết mùi nồng, dù lịch chung đã tới.
- Đầu ra đã hẹn trước: nếu có người mua củ tươi hẹn lấy vào một khoảng thời gian, có thể tính lùi ngày gieo cho khớp, nhưng không đẩy củ vào mùa lũ chỉ để kịp hẹn.
- Không nên: gieo trồng ruộng mới vào giữa mùa gió Lào hoặc trong mùa mưa lũ. Cây con khi đó gần như chỉ sống được ở chậu hoặc vườn ươm.
Mỗi lần đi lệch lịch, ghi lại lý do và kết quả. Sau vài năm, anh chị sẽ có lịch của riêng lô đất mình, sát hơn mọi bảng tháng.
Ruộng giữ qua hai mùa: lịch năm thứ hai
Có người trồng giữ cây qua hơn một năm, với mong muốn củ to hơn hoặc để làm cây mẹ lấy hạt. Ở vùng cát Quảng Trị – Huế, quyết định này đồng nghĩa với việc ruộng phải qua thêm một mùa gió Lào và một mùa lũ nữa, với rủi ro thối củ tích luỹ. Củ để lâu cũng không chắc đã tốt hơn về chất lượng; chuyện tuổi củ được bàn ở chuyên mục thu hoạch.
Nếu vẫn giữ, nên chọn những luống cao nhất, đất thoát nước tốt nhất, đã qua mùa lũ năm đầu mà không có cây thối. Lịch năm thứ hai lặp lại năm đầu, nhưng thêm vài việc: đầu xuân bổ sung hữu cơ quanh gốc, xới nhẹ phá váng; trước mùa mưa năm thứ hai, kiểm tra củ bằng cách bới thử vài gốc để biết có nên giữ tiếp hay đào ngay.
Với cây mẹ lấy hạt, mùa hoa và quả là những tháng nắng; quả chín cần được hái kịp trước khi gặp mưa dầm, vì hạt gặp ẩm dễ hỏng. Phần thu và cất hạt có ở chuyên mục giống, hạt và ươm cây con của trang. Cây mẹ nên đặt ở luống riêng, đánh dấu rõ, để khi đào củ ruộng chính không ai đào nhầm.
Lập lịch riêng cho lô của mình trong một buổi
Thay vì chép lịch của người khác, anh chị có thể tự lập lịch riêng chỉ trong một buổi ngồi, dựa trên những gì đã biết về lô đất và thời tiết nơi mình.
- Lấy một tờ giấy, kẻ mười hai cột cho mười hai tháng.
- Đánh dấu những tháng gió Lào thường mạnh và những tháng mưa lũ thường lớn ở xóm mình, theo trí nhớ của người lớn tuổi và kinh nghiệm bản thân.
- Đánh dấu tháng lô của mình từng bị ngập, nếu có, và tháng nguồn nước tưới thường cạn.
- Từ đó tính ngược: thời điểm gieo phải cách đợt gió mạnh đầu tiên vài tháng; thời điểm đào củ của ô thấp phải trước tháng ngập.
- Ghi các mốc công việc chính: làm đất, gieo, tủ dày, dựng chắn gió, khơi rãnh, đào củ, giữ giống.
- Dán lịch ở chỗ dễ thấy, và cuối mỗi tháng ghi bên cạnh những gì đã thật sự xảy ra: ngày mưa lớn, đợt gió mạnh, ngày cây mọc.
Lịch tự lập có thể không đẹp, nhưng nó phản ánh đúng thời tiết và đất của anh chị, và sẽ chính xác dần qua từng năm ghi chép.
Câu hỏi thường gặp
Có thể trồng sâm thổ hào vào mùa thu ở Quảng Trị không?
Thường không nên trồng ruộng mới vào mùa thu ở vùng này, vì cây con sẽ gặp ngay mùa mưa lũ khi rễ còn yếu, rất dễ thối. Nếu muốn, có thể ươm trong bầu ở nơi có che mưa rồi đem trồng ra ruộng vào cuối đông, đầu xuân.
Gieo hạt sâm trong tháng Chạp có sớm quá không?
Tuỳ năm. Năm rét đậm, đất lạnh và ẩm, hạt mọc chậm và dễ thối; khi đó nên chờ thêm vài tuần. Năm ấm, gieo sớm cho cây thêm thời gian bén rễ. Theo dõi bản tin thời tiết và nhiệt độ đất trước khi quyết định.
Lịch ở Huế có khác lịch ở vùng Quảng Bình cũ không?
Khung chung giống nhau, nhưng Huế thường có mùa mưa kéo dài hơn, còn vùng phía bắc Quảng Trị (gồm Quảng Bình cũ) mùa đông lạnh hơn một chút. Người trồng ở Huế cần canh ngày khô để đào củ; người trồng phía bắc có thể gieo muộn hơn vài tuần.
Trồng sâm bao lâu thì đào được củ ở vùng cát miền Trung?
Thường cây gieo xuân có thể đào vào cuối năm hoặc đầu năm sau, tức khoảng một năm. Thời điểm cụ thể tuỳ sức cây và mục đích. Dấu hiệu củ đủ tuổi và cách đào được trình bày ở chuyên mục thu hoạch và tính toán một vụ của trang.
Có nên gieo hai đợt trong năm để rải vụ không?
Ở vùng có gió Lào và mùa lũ, đợt gieo thứ hai thường rơi vào thời tiết bất lợi. Cách rải vụ an toàn hơn là gieo một đợt chính nhưng chia vài lần cách nhau vài tuần trong khung cuối đông, đầu xuân, rồi đào củ cũng theo nhiều đợt.