Bảo quản hạt giống sâm thổ hào tốt gồm ba việc nối nhau: hái quả khi đã chín già nhưng chưa nứt bung hạt, phơi hạt cho thật khô trong nắng nhẹ hoặc gió mát, rồi cất trong lọ kín có chất hút ẩm ở chỗ mát và tối. Kẻ thù lớn nhất của hạt là ẩm và nóng; ở nước ta, đó là mùa nồm miền Bắc, mùa mưa phía Nam, còn nắng gió Lào ở Quảng Trị, Huế lại dễ làm phơi quá lửa.
Bài này viết cho người tự để hạt từ vườn mình, với số lượng từ vài chục tới vài nghìn hạt. Chọn cây mẹ để lấy giống là việc của mùa trước; ở đây bắt đầu từ lúc quả trên cây đã đủ lớn. Các mốc nêu ra là kinh nghiệm phổ thông, anh chị điều chỉnh theo vườn mình.
Vì sao hạt để không khéo lại mất sức sống
Hạt giống là một cơ thể sống đang ngủ. Trong hạt có phôi và chất dự trữ, phôi vẫn hô hấp rất chậm. Khi hạt hút ẩm từ không khí, quá trình đó nhanh lên, chất dự trữ bị tiêu hao, phôi yếu dần. Nhiệt độ cao làm mọi thứ nhanh hơn nữa. Vì vậy cùng một lô hạt, phần cất khô mát còn mọc tốt sau nhiều tháng, phần để túi hở trên gác bếp nóng ẩm có thể đã yếu hẳn.
Ẩm còn mở cửa cho nấm mốc và mọt. Hạt ẩm lên mốc bề mặt rồi lan vào trong, hoặc bị mọt đục ruột. Những hạt đó dù gieo xuống có mọc cũng cho cây yếu, và mang theo nấm vào khay ươm.
Ngược lại, phơi hạt quá gắt trên nền xi măng nóng giữa trưa cũng có hại: phôi có thể bị tổn thương vì nhiệt, vỏ hạt nứt. Mục tiêu là khô từ từ và khô đều, không phải khô càng nhanh càng tốt.
Người tự để hạt có một lợi thế lớn so với người mua hạt: biết rõ hạt đến từ cây nào, hái ngày nào, phơi ra sao. Lợi thế đó chỉ có giá trị khi khâu bảo quản làm đến nơi đến chốn. Một lô hạt tự để mà cất ẩu thì đến vụ sau có khi còn kém hạt mua, và anh chị mất luôn cả một mùa chờ cây mẹ ra quả.
Hái quả đúng lúc: trước khi quả tự nứt
Quả chín già trông thế nào. Quả sâm thổ hào là quả nang có lông, khi non màu xanh, chín dần chuyển sang vàng nâu rồi nâu xám, vỏ khô cứng lại. Đó là lúc hạt bên trong đã chín, có màu sẫm.
Đừng chờ quả nứt hẳn. Quả nang khi khô kỹ sẽ tự tách vỏ, hạt rơi xuống gốc, lẫn vào đất, khó nhặt và dễ bị kiến tha. Nên hái khi vỏ quả đã chuyển màu và khô bớt, đầu quả bắt đầu hé.
Bao quả nếu không kịp hái. Với cây mẹ đã chọn để lấy giống, anh chị có thể chụp túi lưới mỏng hoặc túi vải thưa lên chùm quả khi quả bắt đầu ngả màu. Quả có nứt thì hạt rơi vào túi chứ không rơi xuống đất.
Hái vào ngày khô ráo. Hái sau khi sương tan, tránh hái lúc trời vừa mưa. Quả ướt đem về phơi lâu khô hơn và dễ mốc.
Hái theo đợt. Quả trên cùng một cây chín không đều. Hái nhiều lượt, mỗi lượt những quả đã đủ già, tốt hơn hái một lần cả quả xanh lẫn quả chín.
Ghi lại cây mẹ. Mỗi lượt hái, bỏ quả của từng gốc mẹ vào túi riêng hoặc ít nhất là ghi lại hái từ hàng nào. Về sau so tỷ lệ mọc và sức lớn của cây con, anh chị sẽ biết gốc nào đáng giữ làm cây mẹ lâu dài.
Tách hạt và phơi theo thời tiết từng miền
Quả hái về để nơi thoáng một hai ngày cho vỏ khô giòn, bóp nhẹ là tách, rồi tách hạt, loại vỏ và hạt lép. Cách phơi hạt cần chỉnh theo thời tiết nơi anh chị ở:
| Vùng | Khó khăn hay gặp | Cách phơi gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Miền Bắc | Mùa nồm ẩm, nhiều ngày không nắng | Phơi trên nia, mẹt chỗ gió lùa; ngày nồm đem vào nhà, có thể hong gần quạt | Không hong sát bếp lửa |
| Quảng Trị – Huế, Bắc Trung Bộ | Nắng gắt, gió Lào rất khô nóng | Phơi nắng sáng sớm và chiều muộn, trưa cất vào bóng râm | Không phơi trên tôn hay xi măng giữa trưa |
| Tây Nguyên | Mùa mưa ẩm kéo dài, mùa khô nắng gió | Mùa khô phơi trên nia kê cao; mùa mưa hong trong nhà thoáng | Che sương đêm |
| Đông Nam Bộ, Nam Bộ | Nắng nóng quanh năm, mùa mưa ẩm cao | Phơi nắng nhẹ, trải mỏng, đảo nhiều lần trong ngày | Cất ngay khi có mây mưa |
Dù ở vùng nào, hạt phải được trải mỏng một lớp, không chồng đống, đảo vài lần mỗi ngày. Buổi tối đem vào nhà, không để hạt ngoài trời qua đêm hút sương. Số ngày phơi tuỳ thời tiết; dấu hiệu đủ khô xem ở mục dưới.
Lông trên vỏ quả có thể gây ngứa da khi tách hạt số lượng nhiều. Anh chị nên đeo găng tay vải, làm ở chỗ thoáng gió, tách xong thì sàng hoặc dùng quạt nhẹ thổi bay vụn vỏ và lông trước khi đem hạt đi phơi tiếp.
Kiểm hạt đã đủ khô chưa
Không có máy đo ẩm, anh chị dựa vào mấy dấu hiệu dân dã sau, kết hợp nhiều dấu hiệu sẽ chắc hơn dùng một:
- Cắn thử hoặc đặt hạt lên mặt gỗ dùng búa nhỏ gõ: hạt khô cứng, giòn, tách đôi gọn; hạt còn ẩm thì dẻo, bị dẹp chứ không vỡ.
- Lắc một nắm hạt trong lòng bàn tay: hạt khô chạy rời, kêu lạo xạo; hạt ẩm dính nhẹ vào nhau và vào tay.
- Cho một ít hạt vào lọ thuỷ tinh khô, đậy kín, để chỗ mát một ngày: nếu thành lọ đọng hơi nước, hạt chưa đủ khô.
- Hạt khô không còn mùi ngai ngái của quả tươi, không có vệt mốc trên bề mặt.
- Cân thử một nắm hạt mỗi ngày bằng cân nhà bếp: khi khối lượng gần như không giảm thêm qua hai ngày phơi liên tiếp, hạt đã gần tới mức khô có thể đạt được trong điều kiện phơi đó.
Hạt nào nghi ngờ chưa khô thì phơi thêm, đừng vội cất. Cất hạt còn ẩm vào lọ kín là tạo ra một buồng ẩm nóng, hỏng còn nhanh hơn để ngoài.
Đóng gói và cất hạt
Khi hạt đã khô đều, làm theo các bước sau để giữ hạt tới vụ gieo:
- Sàng lọc lần cuối: bỏ hạt lép, hạt vỡ, vụn vỏ quả, hạt có đốm mốc.
- Để hạt nguội hẳn sau khi phơi, đừng cho vào lọ lúc hạt còn ấm nắng.
- Cho hạt vào lọ thuỷ tinh hoặc hũ nhựa có nắp kín; số lượng nhiều thì chia nhiều lọ nhỏ để mỗi lần mở chỉ đụng tới một lọ.
- Đặt kèm một gói chất hút ẩm (loại hạt hút ẩm đóng gói sẵn) hoặc một gói nhỏ gạo rang khô bọc vải; không để chất hút ẩm tiếp xúc trực tiếp và trộn lẫn vào hạt.
- Dán lên nắp lọ một mẩu giấy ghi: ngày thu, cây mẹ hoặc vườn lấy hạt, số lượng ước tính.
- Cất lọ ở nơi mát, tối, ít thay đổi nhiệt độ trong nhà, tránh gác bếp, nóc tủ lạnh hay cạnh tường hướng tây.
- Thỉnh thoảng kiểm tra; thấy gói hút ẩm đã bão hoà hoặc thành lọ đọng nước thì phơi lại hạt và thay gói mới.
Có người cất hạt trong ngăn mát tủ lạnh. Cách này giữ được nhiệt độ thấp ổn định, nhưng chỉ nên làm khi hạt đã thật khô và lọ thật kín, vì ngăn mát ẩm. Khi lấy ra gieo, để nguyên lọ ở nhiệt độ phòng vài giờ rồi mới mở nắp, tránh hơi nước ngưng tụ lên hạt lạnh.
Mọt, kiến và chuột: những thứ phá kho hạt nhỏ
Mọt thường đến từ chính hạt mang theo trứng từ ngoài vườn, hoặc từ gạo, đỗ cất gần đó. Hạt phơi kỹ, sàng sạch, cất kín là cách phòng chính. Nếu mở lọ thấy bột vụn mịn dưới đáy hay hạt có lỗ tròn nhỏ, anh chị tách ngay phần hạt còn lành ra lọ mới, phần bị mọt loại bỏ, không đem gieo.
Kiến và chuột không vào được lọ thuỷ tinh có nắp, nhưng sẽ phá túi nilon, túi giấy để hở trên kệ. Đây là lý do không nên để hạt giống trong bao giấy đặt trên nóc tủ hay trong kho chứa phân bón, nơi chuột hay lui tới.
Không trộn thuốc diệt côn trùng vào hạt giống theo kiểu tự pha. Hạt sâm thổ hào gieo ra làm cây lấy củ; mọi hoá chất dùng trên hạt, nếu có, phải là sản phẩm được phép dùng cho hạt giống, theo đúng hướng dẫn trên nhãn và nên hỏi cán bộ bảo vệ thực vật. Với quy mô hộ, giữ khô và kín gần như luôn đủ.
Một mẹo phòng mọt hay được nhà nông dùng là cho hạt đã khô vào ngăn đá tủ lạnh trong vài ngày trước khi đem cất lâu dài, để diệt trứng mọt có sẵn. Cách này chỉ an toàn khi hạt đã thật khô, vì hạt còn ẩm gặp lạnh sâu có thể bị tổn thương. Nếu không chắc độ khô, anh chị chỉ cần giữ hạt kín, khô và kiểm tra thường xuyên.
Ghi sổ lô hạt và giữ hạt bao lâu
Một cuốn sổ ghi lô hạt có thể rất đơn giản: mỗi lô một dòng, ghi ngày thu, lấy từ cây nào hay vườn nào, số lượng, ngày thử nảy mầm và tỷ lệ mọc. Sau hai ba vụ, cuốn sổ cho anh chị biết cây mẹ nào cho hạt tốt, cách phơi nào hợp với thời tiết nhà mình, và hạt cất bao lâu thì bắt đầu yếu.
Không có một con số chung cho thời hạn hạt sâm thổ hào giữ được sức sống, vì nó phụ thuộc rất nhiều vào độ khô và chỗ cất. Thực tế đơn giản nhất là: ưu tiên gieo hạt của mùa gần nhất, coi hạt cũ là dự phòng, và luôn thử nảy mầm một mẫu nhỏ trước mỗi lần gieo lô lớn.
Nếu để hạt để trao đổi hay bán cho người khác, anh chị nên ghi rõ ngày thu và kết quả thử nảy mầm của chính lô đó. Người nhận nhờ thế biết mình cần gieo dư bao nhiêu, và anh chị cũng giữ được uy tín của vườn nhà.
Cuối mỗi vụ, dành một buổi xem lại toàn bộ các lọ hạt: lọ nào đã quá cũ, lọ nào thử nảy mầm kém, lọ nào còn tốt. Hạt quá cũ có thể gieo thử một khay cho vui hoặc làm dự phòng, nhưng đừng dựa vào nó cho vụ chính. Dọn kho hạt định kỳ giúp anh chị không phải ngạc nhiên vào đúng ngày cần gieo.
Câu hỏi thường gặp
Hạt sâm thổ hào chín có màu gì?
Hạt chín thường có màu sẫm, nâu đen, chắc và cứng, nằm trong quả nang đã chuyển sang nâu khô. Hạt còn màu nhạt, mềm là hạt non. Nếu chưa chắc, anh chị so với quả hái muộn hơn trên cùng cây để thấy sự khác nhau.
Có nên phơi hạt giống trên nền xi măng không?
Không nên phơi trực tiếp giữa trưa vì nền xi măng hấp nhiệt rất mạnh, có thể làm hại phôi hạt. Nếu chỉ có sân xi măng, anh chị trải hạt trên nia, mẹt hoặc tấm vải kê cao, phơi buổi sáng và chiều muộn.
Dùng vôi sống để hút ẩm cho hạt giống có được không?
Một số nhà dùng vôi sống bọc kín để hút ẩm cho kho hạt. Vôi sống gặp nước sinh nhiệt và có tính ăn da, nên phải bọc kỹ, không để chạm hạt và để xa tầm tay trẻ nhỏ. Gói hút ẩm làm sẵn hoặc gạo rang khô an toàn và dễ dùng hơn.
Có thể để nguyên quả khô rồi mới tách hạt khi gieo không?
Có thể giữ quả khô nguyên vỏ một thời gian ngắn, nhưng vỏ quả và lông dễ hút ẩm, làm hạt bên trong khó khô đều và dễ mốc. Tách hạt, phơi khô, cất riêng thường giữ hạt tốt hơn và chiếm ít chỗ hơn.
Hạt giống lấy từ cây trồng trong chậu có dùng được không?
Dùng được nếu cây khoẻ, ra quả chín đầy đủ. Tuy nhiên cây chậu thường cho ít quả, quả có khi nhỏ hơn cây trồng ngoài đất vì bầu rễ hạn chế. Anh chị nên chọn quả to, chắc trên cây khoẻ nhất, thử nảy mầm trước khi gieo nhiều và theo dõi cây con đời sau.