Ươm sâm thổ hào trong bầu là cách nuôi cây con trong túi đất riêng cho tới khi đủ khoẻ ra ruộng: chọn bầu đủ sâu cho rễ củ, ruột bầu tơi xốp, xếp bầu thành luống trên nền cao ráo, tưới đều, đảo bầu định kỳ để rễ không cắm xuống đất. Bầu giữ được nhiều đất và nước hơn ô khay, nên cây ở bầu để được lâu hơn, chịu được lúc ngoài trời chưa tới thời vụ.
Có hai cách đưa cây vào bầu: gieo hạt thẳng vào bầu, hoặc gieo khay rồi chuyển cây hai lá thật sang. Bài này nói về chính chiếc bầu và luống bầu; thao tác gieo khay có ở bài riêng cùng chuyên mục. Mọi kích thước nêu dưới đây là khoảng phổ thông để anh chị tham khảo, không phải quy chuẩn.
Bầu khác khay ở đâu, và vì sao cây có rễ củ cần bầu
Sâm thổ hào được trồng để lấy rễ củ. Ngay từ giai đoạn cây con, rễ cái đã có xu hướng đi xuống và phình dần. Trong ô khay nông, rễ chạm đáy rất sớm rồi phải cuộn ngang. Bầu nilon hay bầu vải cao hơn nhiều, cho rễ cái đi thẳng thêm một đoạn, nhờ đó khi ra ruộng cây bén rễ nhanh và rễ củ có cơ hội mọc thẳng hơn.
Bầu còn là kho dự trữ. Lượng đất nhiều hơn nghĩa là giữ nước lâu hơn, nhiệt độ quanh rễ ít dao động hơn, cây chịu được một hai ngày quên tưới. Với người ươm cho cả một ruộng vài sào, bầu cho phép chủ động: nếu trời mưa dầm hay nắng hạn kéo dài, cây cứ nằm trong bầu chờ, không bị lỡ thời vụ như cây gieo thẳng.
Cái giá phải trả là công và chỗ. Đóng bầu tốn công hơn nhiều so với rải giá thể vào khay, luống bầu chiếm diện tích, mỗi lần đảo bầu cũng mất thời gian. Vì vậy anh chị ươm bầu khi số cây đủ lớn để đáng làm, hoặc khi chắc chắn cây phải nằm vườn ươm lâu.
Chọn loại bầu: bảng so sánh nhanh
Ba loại bầu dưới đây dễ tìm ở các cửa hàng vật tư nông nghiệp. Ưu nhược nêu theo kinh nghiệm phổ biến, anh chị chọn theo quy mô và nơi trồng:
| Loại bầu | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Túi nilon đen có đục lỗ | Rẻ, dễ mua, đóng nhanh, giữ ẩm tốt | Hấp nóng mạnh dưới nắng, phải xé bỏ khi trồng, rác nilon | Ươm số lượng lớn, có lưới che |
| Bầu vải không dệt | Thoáng khí, rễ chạm thành bầu tự dừng không cuộn | Khô nhanh hơn, giá cao hơn nilon | Nơi nóng ẩm, người cần cây rễ đẹp |
| Bầu tự hoại (giấy, xơ dừa ép) | Trồng cả bầu xuống đất, không làm động rễ | Dễ mục sớm nếu tưới nhiều, khó tìm | Người trồng ít, muốn đỡ khâu xé bầu |
| Cốc nhựa tái dùng có đục đáy | Có sẵn trong nhà, dùng lại nhiều lần | Nhỏ, thường quá nông cho rễ củ | Vài chục cây để trồng chậu |
Về cỡ, bầu nên cao hơn rộng: một chiếc bầu hẹp mà sâu hợp với rễ củ hơn một chiếc rộng mà nông. Lỗ thoát nước ở đáy và phần dưới thành bầu là bắt buộc. Túi nilon chưa đục lỗ thì anh chị tự đục bằng que nhọn trước khi đóng, đừng chờ đóng xong mới đục vì đất sẽ bít lỗ.
Ruột bầu: phối đất theo vật liệu sẵn có ở vùng mình
Nguyên tắc chung. Ruột bầu cần đủ nặng để bầu đứng vững, đủ tơi để rễ đi, giữ ẩm vừa phải và sạch mầm bệnh. Công thức phổ thông là đất mặt tơi, một phần chất độn làm xốp, một phần nhỏ phân hữu cơ đã hoai kỹ. Tỷ lệ không cố định, anh chị trộn thử, tưới thử, xem nước có thấm nhanh không.
Vùng cát pha Quảng Trị – Huế. Đất cát ở đây sẵn và thoát nước tốt, nhưng giữ ẩm kém và nghèo dinh dưỡng. Ruột bầu thường cần thêm phân hữu cơ hoai và xơ dừa hoặc trấu hun để giữ nước, nếu không bầu khô trắng chỉ sau nửa ngày nắng gió Lào.
Vùng đất đồi miền Bắc và Bắc Trung Bộ. Đất đồi feralit thường chua, dễ bết dính khi ướt. Nên trộn thêm cát hoặc trấu hun cho tơi; nhiều nhà vườn rắc một ít vôi bột vào đống đất trước khi trộn vài tuần để bớt chua. Lượng vôi nên thử nhỏ và hỏi cán bộ khuyến nông địa phương.
Vùng đất đỏ và đất xám phía Nam, Tây Nguyên. Đất đỏ bazan tơi nhưng dễ nén chặt trong bầu sau nhiều lần tưới; đất xám bạc màu thì nghèo. Cả hai đều cần chất độn và phân hoai. Đất phèn, đất ruộng trũng không nên dùng làm ruột bầu.
Thứ không nên cho vào bầu. Phân chuồng tươi, rác chưa ủ, đất lấy từ chỗ vừa có cây chết bệnh, đất ngay gốc cây cùng họ Bông như đậu bắp, vông vang. Các thứ này mang theo nấm, tuyến trùng hoặc gây nóng rễ khi tiếp tục phân huỷ.
Đóng bầu và xếp luống bầu
Một luống bầu làm đúng từ đầu sẽ đỡ rất nhiều công tưới và đảo về sau:
- Chọn nền đặt luống: cao ráo, không đọng nước khi mưa, gần nguồn nước, có thể dựng giàn che. Nền đất thì san phẳng, rải một lớp cát hoặc lót tấm bạt đục lỗ để rễ khó cắm xuống.
- Làm ẩm ruột bầu trước khi đóng: đất khô cho vào bầu sẽ lún sụt sau lần tưới đầu.
- Cho ruột bầu vào túi, dằn nhẹ đáy cho chắc, đổ đầy tới cách miệng một khoảng nhỏ để còn chỗ giữ nước khi tưới.
- Xếp bầu đứng thẳng, sát nhau thành luống rộng vừa tầm tay với từ hai bên, để không phải giẫm lên luống khi làm việc.
- Giữa các luống chừa lối đi đủ rộng cho một người ngồi xổm làm cỏ và tưới.
- Hai bên mép luống be bờ đất thấp hoặc chèn gạch để bầu ngoài cùng không đổ nghiêng.
- Tưới đẫm toàn luống một lần, chờ ruột bầu lún đều, châm thêm đất vào những bầu bị sụt rồi mới gieo hoặc chuyển cây.
Nếu đặt luống trên sân xi măng, nên kê bầu lên vỉ hoặc lót lớp cát mỏng: bầu đặt trực tiếp trên nền nóng dễ bị luộc rễ vào trưa hè.
Gieo thẳng vào bầu hay cấy cây từ khay sang
Gieo thẳng vào bầu đỡ được một lần chuyển cây, rễ không bị đụng chạm suốt giai đoạn ươm. Anh chị gieo một đến hai hạt đã nứt nanh vào giữa bầu, sau khi mọc giữ lại cây khoẻ, cắt bỏ cây còn lại sát mặt đất bằng kéo thay vì nhổ, để không làm động rễ cây giữ lại. Cách này hợp khi hạt có tỷ lệ mọc ổn định và anh chị đủ bầu.
Cấy từ khay sang bầu hợp khi hạt ít, không rõ tỷ lệ mọc, hoặc khi muốn tiết kiệm bầu. Cây được chọn từ khay đã là cây mọc tốt, không lãng phí bầu cho hạt hỏng. Khi cấy, dùng que chọc một lỗ giữa bầu sâu hơn bầu giá thể khay một chút, đặt cây vào, lấp và ấn nhẹ quanh gốc, tưới ngay cho đất bám rễ.
Dù chọn cách nào, mấy ngày đầu sau khi vào bầu cây cần che nắng kỹ hơn bình thường. Cây cấy từ khay sang thường rũ lá một hai ngày rồi đứng lại; nếu sau vài ngày vẫn rũ, anh chị kiểm tra xem gốc có bị dập, bầu có bị úng không.
Số bầu cần đóng nên tính ngược từ số gốc định trồng. Ví dụ giả định: anh chị muốn trồng 500 gốc, ước lượng sẽ loại khoảng một phần năm số cây trong vườn ươm và cần giữ thêm một ít cây để trồng dặm, vậy số bầu nên chuẩn bị là khoảng 650 đến 700. Gieo thẳng thì số hạt phải nhiều hơn số bầu, vì mỗi bầu gieo một hai hạt. Các tỷ lệ này chỉ để minh hoạ cách tính; tỷ lệ thật của vườn mình phải lấy từ sổ ghi chép của chính vụ trước.
Tưới và che cho luống bầu
Luống bầu có lượng đất lớn nên nhịp tưới khác hẳn khay. Một vài nguyên tắc dùng chung cho mọi miền:
- Tưới khi lớp đất mặt bầu đã se khô, thọc ngón tay xuống một đốt thấy còn ẩm thì chưa cần tưới thêm.
- Tưới chậm, nhiều lượt nhẹ để nước thấm đều xuống đáy; tưới ào một lần nước chảy tràn ra ngoài mà lõi bầu vẫn khô.
- Bầu ở hai mép luống và đầu luống khô nhanh hơn bầu ở giữa, cần tưới bổ sung.
- Ở nơi nắng gắt, lưới che đen cố định phía trên luống, cao đủ để người đi lại bên dưới; nơi nắng dịu chỉ cần che giờ trưa.
- Mùa mưa, che mưa phía trên và khơi rãnh quanh luống; bầu đọng nước vài ngày là rễ non thối.
- Không tưới lúc chiều tối ở vùng lạnh hay mùa nồm: lá và mặt bầu ướt qua đêm dễ phát sinh nấm.
Mỗi tuần nhấc thử vài bầu ở các vị trí khác nhau: bầu nhẹ, đất co tách khỏi thành túi là đang thiếu nước; bầu nặng, nước rỉ đáy liên tục, mặt có rêu xanh là đang thừa nước.
Đảo bầu, xén rễ lan và loại cây yếu
Sau một thời gian, rễ cây sẽ chui qua lỗ đáy bầu cắm xuống nền đất. Nếu để lâu, khi nhấc bầu lên trồng rễ sẽ đứt nhiều, cây khựng mạnh. Vì vậy cứ vài tuần anh chị nhấc từng bầu lên, dịch chỗ hoặc xoay bầu, cắt gọn phần rễ đã chui ra ngoài bằng kéo sắc. Việc này còn giúp kích thích rễ mới mọc ra trong bầu.
Lần đảo bầu cũng là lúc phân loại cây. Cây cùng tuổi nhưng lớn nhanh, lá xanh dày được xếp riêng; cây nhỏ, vàng lá xếp riêng chăm thêm. Cây quá còi, lá biến dạng, thân có vết thâm nâu ở cổ rễ nên loại hẳn chứ đừng tiếc, vì đem ra ruộng chúng thường không khá lên mà còn có thể mang bệnh lây sang cây khác.
Ghi lại số cây đạt, cây loại sau mỗi lần đảo. Con số đó giúp anh chị tính được cần ươm dư bao nhiêu phần trăm so với số gốc định trồng, một con số mỗi vườn ươm phải tự đo vì nó phụ thuộc vào hạt, ruột bầu và tay nghề của chính người ươm.
Khi đảo bầu, anh chị nhớ làm vào sáng sớm hoặc chiều mát, tưới nhẹ ngay sau khi xén rễ, và che kỹ thêm một hai ngày. Cây vừa bị cắt rễ cần thời gian ra rễ mới; nếu gặp nắng gắt ngay lúc đó lá sẽ rũ, cây chậm lớn hẳn một nhịp.
Câu hỏi thường gặp
Bầu ươm sâm thổ hào nên cao bao nhiêu?
Không có con số chuẩn chung. Nguyên tắc là chọn bầu cao hơn rộng để rễ cái có chỗ đi thẳng. Anh chị càng định để cây lâu trong vườn ươm thì càng cần bầu cao hơn. Thử vài cỡ trong một vụ rồi so rễ khi trồng là cách chọn tốt nhất cho vườn mình.
Có nên trộn phân hoá học vào ruột bầu không?
Phần lớn nhà vườn chỉ dùng phân hữu cơ đã hoai kỹ trong ruột bầu, vì phân hoá học trộn sẵn dễ làm cháy rễ non nếu lượng không đều. Khi cây đã có vài lá thật mà còi, có thể bón loãng bổ sung. Hỏi cán bộ khuyến nông nếu anh chị muốn dùng phân hoá học.
Cây trong bầu để bao lâu thì phải đem trồng?
Tuỳ cỡ bầu và tốc độ lớn của cây. Dấu hiệu phải trồng là rễ trắng đã kín quanh bầu và bắt đầu chui nhiều ra lỗ đáy, cây cao vượt hẳn so với bầu. Để quá lâu rễ cuộn, cây già trong bầu, khi ra ruộng bén rễ chậm.
Đất cát trắng ven biển có làm ruột bầu được không?
Dùng được làm thành phần, nhưng không nên dùng cát trần. Cát thoát nước rất nhanh, nghèo dinh dưỡng và nóng lên mạnh dưới nắng, nên cần trộn thêm phân hữu cơ hoai và chất giữ ẩm như xơ dừa, trấu hun để bầu không khô trắng sau vài giờ.
Bầu bị rêu xanh phủ mặt có sao không?
Rêu xanh trên mặt bầu cho thấy bầu đang ẩm thường xuyên và thiếu thoáng. Bản thân rêu ít hại, nhưng đó là dấu hiệu nên giãn lần tưới, tăng thông gió. Anh chị có thể xới nhẹ lớp mặt bằng que nhỏ, tránh làm động rễ.
Có thể dùng lại túi bầu cũ cho vụ sau không?
Bầu vải và cốc nhựa còn tốt có thể dùng lại sau khi rửa sạch đất cũ, phơi nắng kỹ. Không dùng lại ruột bầu cũ, nhất là từ lứa có cây chết bệnh. Túi nilon mỏng đã xé thì nên gom lại xử lý, không vứt ra ruộng.