Với ruộng sâm thổ hào ở vùng cát Quảng Trị và Huế, mùa mưa lũ cuối năm nguy hiểm cho củ hơn mùa gió Lào. Cây chịu nóng khá, nhưng củ ngâm trong đất bão hoà nước vài ngày là bắt đầu thối. Giữ ruộng qua mùa lũ dựa vào bốn việc làm trước: chọn lô không nằm trong đường nước, lên luống cao, đào rãnh và mương bao thoát nước, và quyết định từ sớm những ô nào cần đào củ trước khi mưa lớn.
Mưa lũ ở dải đất hẹp giữa Trường Sơn và biển này thường dồn vào mấy tháng cuối năm, có năm đến sớm, có năm kéo dài sang tháng Chạp. Bài này không bàn chuyện dự báo; anh chị nên theo dõi bản tin của cơ quan khí tượng và thông báo của chính quyền địa phương. Ở đây chỉ nói chuyện ruộng sâm: chuẩn bị gì, khi nước lên thì sao, và nước rút rồi thì làm gì. Mọi quyết định về đi lại, sơ tán trong mùa lũ đều theo hướng dẫn của chính quyền, không theo lịch ruộng.
Mưa lũ hại ruộng sâm trên cát theo những đường nào
Người ta hay nghĩ đất cát thoát nước tốt thì không sợ úng. Điều đó chỉ đúng khi nước có chỗ để thoát. Ở vùng cát ven biển miền Trung, nước có thể đến ruộng sâm theo ít nhất ba đường. Đường dễ thấy nhất là nước sông tràn bờ, ngập những vạt thấp ven sông, ven phá. Đường thứ hai là nước mưa từ các cồn cát xung quanh chảy dồn về chỗ trũng, nơi thường có bàu, trằm, ruộng lúa. Đường thứ ba ít người để ý: mực nước ngầm trong cát dâng lên sát mặt sau nhiều ngày mưa, khiến phần đất quanh củ bão hoà nước dù mặt ruộng không ngập.
Cả ba đường đều dẫn tới một kết quả: rễ và củ thiếu không khí. Rễ ngạt thì ngừng hút nước, cây héo dù đứng trong nước; vi nấm và vi khuẩn gây thối lợi dụng củ yếu để phát triển. Củ sâm thổ hào nhiều nước và chất nhầy nên khi đã thối thì lan rất nhanh, từ một đốm mềm ở đầu củ thành cả củ nhũn trong ít ngày.
Hiểu ba đường này giúp anh chị chọn đúng cách phòng. Ngập do sông tràn chỉ tránh được bằng chọn lô. Nước dồn từ cồn cát xử lý bằng mương bao và rãnh. Nước ngầm dâng thì chỉ có luống cao mới cứu được, vì nó nâng vùng củ lên khỏi tầng bão hoà.
Chọn lô với con mắt mùa lũ
Hỏi về những năm lũ lớn. Mức nước của một năm bình thường chưa nói lên hết. Hỏi người lớn tuổi trong xóm nước những năm lũ lớn từng lên tới đâu ở lô của mình. Nếu lô từng bị ngập sâu nhiều ngày, đó không phải chỗ cho cây lấy củ cần một năm mới thu.
Nhìn dấu vết còn lại. Sau mùa mưa, vết bùn trên thân cây, rác vướng trên bờ rào, đường viền cát mịn lắng đọng cho biết nước đã đi qua đâu. Chụp ảnh lại để mùa sau đối chiếu.
Nằm trên đường nước chảy là rủi ro kép. Có những vạt không ngập sâu nhưng nằm trên lối nước chảy từ cồn cát xuống ruộng. Nước chảy xiết cuốn cát, xói luống, lộ củ. Những vạt như vậy cần mương chặn phía trên hoặc bỏ hẳn.
Lô cao vẫn cần kiểm nước ngầm. Gò cát cao không bị nước tràn, nhưng nếu đào hố mà thấy nước rỉ ở độ sâu chưa tới nửa mét vào mùa mưa, củ vẫn có thể ngâm nước. Đào hố thử trong mùa mưa trước năm trồng là cách kiểm rẻ nhất.
Đừng tin vào một năm khô. Một năm mưa ít, ruộng không ngập, dễ khiến người mới nghĩ lô của mình an toàn. Ở miền Trung, những năm lũ lớn có thể cách nhau vài năm. Nên chọn lô dựa trên năm xấu nhất mà người trong xóm còn nhớ, không dựa trên năm vừa qua.
Chia lô thành ô theo độ cao. Một lô có chỗ cao chỗ thấp nên chia ô, trồng ở chỗ cao trước. Chỗ thấp có thể trồng cây ngắn ngày thu trước mùa mưa.
Luống, rãnh và mương bao: làm trước mùa mưa
Phần lớn công chống úng phải làm từ lúc lên luống đầu vụ, không đợi tới khi trời mưa. Trình tự dưới đây áp dụng cho một ruộng sâm trên đất cát pha bằng phẳng, nơi mối lo chính là nước mưa dồn và nước ngầm dâng.
- Xác định chỗ thấp nhất của ruộng và đường nước sẽ thoát ra ngoài: một mương chung, một ruộng thấp hơn, hay một khe tự nhiên.
- Đào mương bao quanh ruộng, nhất là phía giáp cồn cát hoặc đường đi, để chặn nước từ bên ngoài chảy vào.
- Lên luống cao hơn mặt ruộng, mặt luống hơi khum; chỗ trũng thì luống cao hơn chỗ gò. Trên cát, thành luống dễ sạt, có thể nén nhẹ và trồng cỏ thấp ở chân luống.
- Đào rãnh giữa các luống đủ sâu, cho dốc nhẹ về phía mương bao để nước không đọng giữa ruộng.
- Nối rãnh với mương bao và mương bao với đường thoát ra ngoài; kiểm tra bằng cách đổ nước vào đầu rãnh xem nước có chảy hết không.
- Trước tháng mưa lớn, đi khơi lại toàn bộ rãnh, vì cát từ mùa gió đã lấp một phần.
Luống cao có cái giá là khô nhanh hơn trong mùa nắng, cần tủ và tưới kỹ hơn. Đó là sự đánh đổi gần như bắt buộc ở vùng có mùa lũ: mất thêm chút công tưới mùa hè để không mất củ mùa đông.
Danh sách việc trước khi vào mùa mưa lớn
Vài tuần trước khi mùa mưa lớn bắt đầu theo thường lệ ở địa phương, anh chị có thể rà theo danh sách dưới đây.
- Khơi rãnh, mương bao, dọn cỏ rác chắn dòng chảy; gia cố những đoạn bờ mương bị sạt.
- Giảm độ dày lớp tủ trên mặt luống, vạch thoáng quanh gốc để mặt đất khô nhanh sau mưa.
- Nhổ bỏ cây đã có dấu hiệu thối gốc, mang ra khỏi ruộng, không vùi tại chỗ.
- Quyết định ô nào sẽ đào củ trước mùa lũ: những ô thấp nhất, có củ đã đủ tuổi.
- Thu và cất riêng một phần củ giống, hạt giống ở chỗ khô cao, phòng khi ruộng mất trắng.
- Đưa phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, máy bơm, ống tưới lên chỗ cao, tránh bị cuốn trôi và gây ô nhiễm nước lũ.
- Lưu số điện thoại của trưởng thôn, tổ dân phố và người thân gần ruộng để hỏi tình hình khi không ra được.
Danh sách này không dài, nhưng làm đủ trước khi trời mưa sẽ giảm rất nhiều thiệt hại. Khi mưa đã lớn, hầu như không còn làm được gì trên ruộng.
Trong lúc mưa lớn và nước lên: an toàn của người trước
Điều quan trọng nhất trong mùa lũ là an toàn của người, không phải ruộng sâm. Không ra ruộng khi nước đang lên nhanh, khi phải lội qua dòng chảy xiết, hoặc khi có cảnh báo của chính quyền. Ở vùng cát ven sông và ven phá, nước có thể lên rất nhanh trong đêm; nhiều tai nạn xảy ra khi người dân cố ra cứu tài sản ngoài đồng.
Nếu ruộng gần nhà và an toàn để quan sát, có thể kiểm tra mương thoát khi mưa ngớt, gạt rác chắn dòng. Không nên đào phá bờ, mở đường thoát nước sang ruộng người khác; việc đó dễ gây tranh chấp và có khi làm ngập thêm một vùng khác. Nếu cần khơi thông dòng chảy chung, nên bàn với các hộ xung quanh và thôn.
Trong thời gian ruộng ngập, không có biện pháp nào cứu được củ đang ngâm. Đừng bơm nước ra khi nước bên ngoài còn cao, vì nước sẽ chảy ngược vào. Hãy đợi nước rút theo tự nhiên và chuẩn bị cho việc làm sau đó.
Sau khi nước rút: đọc ruộng và xử lý
Khi nước đã rút và đi lại an toàn, việc đầu tiên là đi một vòng quan sát, chưa vội làm gì. Bảng sau gợi ý cách xử lý theo tình trạng thường gặp.
| Tình trạng | Dấu hiệu | Xử lý gợi ý |
|---|---|---|
| Ngập ngắn, nước rút nhanh | Lá còn xanh, gốc chắc, đất ướt nhưng không còn đọng nước | Khơi rãnh cho đất khô nhanh, không tưới, chưa bón; theo dõi thêm một hai tuần |
| Ngập vài ngày | Lá vàng, héo dù đất ướt, một số cây đổ | Bới thử vài gốc: củ chắc thì giữ, củ có đốm mềm thì đào sớm phần còn tốt |
| Củ thối lan | Gốc thâm đen, mùi hôi, củ nhũn khi bóp | Nhổ bỏ, mang ra khỏi ruộng, không ủ làm phân cho ruộng sâm; ghi vị trí |
| Phù sa, bùn phủ mặt luống | Lớp bùn mịn đóng váng khi khô | Xới phá váng nhẹ khi đất se, trộn vào lớp mặt, không để váng bí |
| Luống bị xói, củ lộ | Thành luống sạt, rễ và đầu củ trồi lên | Vun lại đất cát che củ, gia cố chân luống |
Sau lũ, ruộng thường có nhiều mầm bệnh trong đất ẩm. Trong vài tuần đầu, hạn chế tưới, đi kiểm ruộng thường xuyên, và nếu nghi bệnh lan rộng, nên hỏi trạm khuyến nông hoặc trạm bảo vệ thực vật thay vì tự phun thuốc. Bài về sâu bệnh của trang có phần nhận biết thối củ.
Ghi mốc nước và tính lại cho vụ sau
Mỗi mùa lũ là một bài học về chính lô đất của anh chị. Ngay khi nước rút, đánh dấu mức nước cao nhất trên một cọc cố định ở ruộng, ghi số ngày ngập của từng ô, số cây mất. Chụp ảnh những chỗ nước đọng lâu nhất. Những thông tin này quý hơn mọi lời khuyên chung, vì mỗi vạt cát có cách giữ nước riêng.
Từ đó, vụ sau có thể điều chỉnh: nâng luống ở những ô ngập lâu, đào thêm rãnh ở chỗ nước đọng, dời ô trồng sâm khỏi vạt thấp nhất và thay bằng cây ngắn ngày thu trước mùa mưa. Nếu vài năm liền một phần ruộng đều mất củ trong mùa lũ, đó là lúc chấp nhận phần đó không hợp với sâm, thay vì cố gắng thêm.
Ghi chép của một hộ có giá trị, ghi chép của cả xóm còn giá trị hơn. Những người trồng sâm hoặc trồng màu trên cùng dải cát có thể trao đổi với nhau sau mỗi mùa: vạt nào ngập, ngập mấy ngày, nước rút về hướng nào. Từ những mảnh thông tin nhỏ đó, cả xóm dần có một bức tranh về đường nước của vùng mình, thứ mà bản đồ chung khó cho thấy ở mức từng thửa ruộng. Khi cần nạo vét mương chung hay đắp lại bờ, bức tranh ấy cũng là cơ sở để bàn với thôn.
Câu hỏi thường gặp
Củ sâm ngập nước bao lâu thì thối?
Không có con số chung, vì còn tuỳ nhiệt độ, độ tuổi củ, đất và mầm bệnh có sẵn. Thường chỉ vài ngày đất bão hoà nước là củ bắt đầu có đốm mềm. Vì vậy cách chắc nhất là phòng trước bằng luống cao và rãnh thoát, không trông vào việc cứu sau khi ngập.
Có nên đào hết củ trước mùa lũ cho chắc không?
Chỉ nên đào sớm những ô thấp có nguy cơ ngập cao và củ đã đủ tuổi. Củ non đào sớm thì nhỏ, ít giá trị. Với ô cao, luống tốt, thường giữ lại tới mùa thu hoạch chính. Cách đào và tuổi củ có ở chuyên mục thu hoạch của trang.
Sau lũ có cần bón vôi khử trùng đất không?
Không nên rải theo thói quen. Vôi có thể làm thay đổi độ chua của đất cát vốn ít đệm. Nếu nghi đất có mầm bệnh, nên hỏi trạm khuyến nông hoặc trạm bảo vệ thực vật về cách xử lý phù hợp sau khi đo độ chua.
Cây sâm còn xanh sau ngập thì có cần xem củ không?
Nên bới thử vài gốc ở chỗ ngập lâu nhất. Lá có thể vẫn xanh vài ngày trong khi đầu củ đã bắt đầu thối, nhất là khi trời âm u mát. Phát hiện sớm giúp đào kịp phần củ còn tốt.
Có thể trồng sâm trên ruộng lúa cũ ở vùng trũng không?
Ruộng lúa vùng trũng thường giữ nước, ngập theo mùa và có tầng đất bí phía dưới, nên rất khó với cây lấy củ như sâm. Nếu thật muốn thử, cần luống rất cao, mương bao chắc và chỉ làm vài luống trước khi mở rộng.
Củ thối có ủ làm phân được không?
Không nên dùng củ thối để ủ phân rồi bón lại cho ruộng sâm, vì có thể mang mầm bệnh trở lại. Nên gom ra khỏi ruộng, xử lý xa khu trồng theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông địa phương.