Vườn sâm thổ hào trên cát ven biển Quảng Trị và Huế nên có hàng chắn gió ở những hướng gió mạnh, vì gió ở đây vừa làm khô cây vừa thổi cát vùi luống và mang hơi muối vào lá. Một hàng chắn tốt thường gồm cây cao lâu năm như phi lao, keo phía ngoài, hàng thấp dày như cỏ hương bài phía trong, và rào tạm bằng tre, lưới trong mấy năm đầu khi cây chắn chưa lớn. Hàng chắn phải cách luống sâm một khoảng để rễ cây lớn không tranh nước, tranh phân.
Ở dải cát ven biển miền Trung, những đai rừng phi lao phòng hộ đã quen thuộc từ lâu và cho thấy rõ hiệu quả giữ cát. Với một vườn sâm nhỏ, nguyên lý cũng vậy, chỉ ở quy mô vài chục mét. Bài này giúp anh chị chọn kiểu hàng chắn, đặt đúng chỗ và tránh những cái giá ngầm của nó, kể cả khi vườn quá nhỏ để trồng một hàng cây lâu năm.
Gió làm hại vườn sâm trên cát theo ba cách
Cách thứ nhất là làm khô. Gió liên tục cuốn đi lớp không khí ẩm quanh lá và trên mặt đất, nên cây và đất mất nước nhanh hơn nhiều so với một ngày lặng gió cùng nhiệt độ. Trên cát, tác động này cộng dồn với khả năng giữ nước kém của đất, nhất là trong mùa gió Lào.
Cách thứ hai là cát bay. Gió mạnh thổi tung những hạt cát khô trên mặt, cát va vào thân lá non như giấy nhám, làm trầy xước, rồi đổ xuống vùi lấp cây con hoặc lấp kín rãnh thoát nước. Những luống ở rìa vườn, giáp bãi cát trống, thường bị nặng nhất. Một đêm gió lớn có thể khiến người trồng sáng ra thấy nửa luống cây con bị cát phủ.
Cách thứ ba là hơi muối. Ở những lô gần biển, gió từ biển mang theo những hạt nước mặn rất nhỏ. Chúng bám trên lá, khô đi để lại muối, làm cháy mép lá, nhất là sau những đợt gió mùa thổi từ biển vào mà không có mưa rửa. Hàng chắn gió không loại bỏ hẳn được hơi muối, nhưng giảm đáng kể lượng muối tới được luống phía trong.
Các loại hàng chắn dùng được ở vùng cát và đặc điểm
Không có một loại cây chắn nào hoàn hảo. Bảng dưới so sánh những lựa chọn phổ biến ở vùng cát ven biển miền Trung, dưới góc nhìn của một vườn sâm nhỏ.
| Loại | Ưu điểm | Nhược điểm với vườn sâm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Phi lao | Chịu cát, chịu gió và hơi muối tốt; lâu năm; quen thuộc ở vùng cát | Cao, rễ lan rộng tranh nước; che bóng nếu trồng sát | Hàng ngoài cùng, cách luống xa |
| Keo lá tràm và các loài keo | Lớn nhanh, chịu đất nghèo | Rễ khoẻ, tán dày, lá rụng nhiều; cũng tranh nước | Hàng ngoài, khi cần chắn nhanh |
| Cỏ hương bài | Bụi dày, rễ ăn sâu thẳng xuống, ít lan ngang; giữ cát tốt | Thấp, chỉ chắn gió sát mặt đất | Hàng trong sát vườn, bờ rãnh, bờ luống |
| Dứa dại, cây bụi bản địa ven biển | Rất chịu cát, chịu muối | Có gai, khó chăm, mọc lan | Mép ngoài giáp bãi cát |
| Rào tre, phên, lưới chắn gió | Dựng ngay, không tranh nước | Mau hỏng, phải thay; tốn vật liệu | Mấy năm đầu khi cây chắn chưa lớn |
Việc chọn loài nào nên hỏi thêm cán bộ khuyến nông, lâm nghiệp địa phương, vì họ biết loài nào đang được dùng thành công ở đúng vùng cát của anh chị. Với cây trồng trên đất có quy định riêng, như đất rừng phòng hộ, không tự ý trồng hay chặt.
Đặt hàng chắn ở đâu và cách bao xa
Chắn đúng hướng gió hại. Ở dải ven biển Quảng Trị – Huế, gió hại thường đến từ hai phía: gió Tây khô nóng mùa hè và gió từ biển mang cát, hơi muối, nhất là khi gió mùa đông bắc thổi. Quan sát cát dồn ở bên nào bờ rào, cây cối nghiêng về hướng nào là biết hướng gió chính của lô mình.
Hàng chắn che được một vùng phía sau. Hàng chắn làm gió yếu đi trong một khoảng phía sau nó, khoảng này tỷ lệ với chiều cao hàng cây. Vì vậy một hàng thấp chỉ bảo vệ vài luống gần; muốn che cả vườn rộng cần hàng cao hơn hoặc nhiều hàng.
Thưa vừa phải tốt hơn kín mít. Một bức tường kín chặn gió đột ngột, tạo xoáy phía sau, có khi làm cát dồn ngay sau rào. Hàng chắn có độ thưa vừa phải, cho một phần gió lọt qua, làm gió chậm lại đều hơn. Lưới chắn gió nông nghiệp được làm theo nguyên lý này.
Giữ khoảng cách với luống sâm. Rễ phi lao, keo lan ngang rất xa trên cát để tìm nước. Nếu luống sâm nằm sát hàng cây, cây sâm sẽ thua trong cuộc tranh nước và phân. Nên chừa một dải đất trống giữa hàng cây lớn và luống sâm, trên dải đó có thể trồng cỏ hương bài hoặc đi lối.
Cắt rễ lan khi cần. Khi hàng cây lớn đã già, có thể đào một rãnh sâu giữa hàng cây và vườn để cắt rễ lan sang. Việc này nên làm từng đoạn, không cắt sát gốc làm yếu cả hàng chắn.
Đầu và cuối hàng cũng cần chắn. Gió hay luồn vòng qua hai đầu hàng chắn, làm những luống ở góc vườn chịu gió mạnh hơn luống giữa. Kéo hàng chắn dài quá khu luống một đoạn ở mỗi đầu, hoặc bẻ góc hàng chắn ôm lấy góc vườn, sẽ che được những luống này.
Dựng hàng chắn cho một vườn sâm mới trên cát
Với một lô đất cát trống, chưa có hàng cây nào, có thể làm theo trình tự dưới đây. Mục tiêu là trong năm đầu đã có che chắn tạm, rồi dần dần thay bằng hàng cây sống.
- Quan sát lô qua một mùa gió hoặc hỏi người trồng xung quanh để xác định hướng gió hại chính và chỗ cát hay dồn.
- Vạch ranh giới: hàng cây lớn ở ngoài cùng, dải trống ở giữa, rồi mới tới khu luống sâm.
- Dựng rào tạm bằng phên tre, tàu dừa khô hoặc lưới chắn gió ngay ở mép khu luống, phía hướng gió hại, trước khi gieo trồng.
- Trồng hàng cây lớn (phi lao hoặc keo) vào đầu mùa mưa để cây con tận dụng nước trời; trồng cỏ hương bài ở hàng trong và trên bờ rãnh.
- Tưới, tủ gốc cho hàng cây non trong mùa khô đầu tiên giống như chăm cây trồng chính, vì cây chắn chết thì công dựng hàng mất.
- Khi hàng cây đã cao hơn rào tạm, tháo dần rào, giữ lại những đoạn hàng cây còn thưa.
Hàng cây chắn mất vài năm mới phát huy hiệu quả. Trong thời gian đó, rào tạm và cỏ hương bài là chỗ dựa chính. Đừng bỏ rào tạm quá sớm chỉ vì cây đã lên xanh. Rào tạm bằng vật liệu tự nhiên như phên tre, tàu dừa khi mục có thể gom lại làm vật tủ hoặc ủ phân, không phí đi đâu.
Cái giá ngầm của hàng chắn và cách giảm
Hàng cây lớn không chỉ chắn gió mà còn che nắng. Phía sau hàng cây hướng tây, buổi chiều sẽ có một dải bóng râm. Trong mùa gió Lào, bóng chiều đó có lợi cho cây sâm; nhưng nếu hàng cây quá cao, quá dày và quá gần, bóng đổ phần lớn ngày, cây sâm vươn dài, yếu, củ nhỏ. Tỉa nhánh thấp, giữ hàng cây thưa dưới gốc, cho phép gió nhẹ và ánh sáng lọt vào.
Hàng cây cũng là nơi ở của chim, chuột, sóc và côn trùng. Một số có ích, như chim ăn sâu; một số gây hại, như chuột đào củ. Giữ dải trống giữa hàng chắn và luống sạch cỏ rác giúp anh chị dễ phát hiện hang chuột, dấu đào bới. Lá rụng của hàng cây nếu quét gom được thì thành vật tủ hoặc phân ủ.
Cuối cùng là chuyện hàng xóm. Cây chắn trồng sát ranh giới có thể che nắng, lan rễ sang vườn bên cạnh. Ở nông thôn, chuyện này dễ thành va chạm. Nên bàn với chủ đất bên cạnh trước khi trồng, hoặc lùi hàng cây vào trong đất của mình một khoảng.
Chăm hàng chắn qua từng năm
Một hàng chắn gió không phải trồng một lần rồi để đó. Năm đầu và năm thứ hai, việc chính là giữ cho cây non sống qua mùa nắng: tưới, tủ gốc, dặm ngay những cây chết để hàng không bị thủng. Một chỗ thủng trên hàng chắn còn tệ hơn không có hàng, vì gió dồn qua khe hở sẽ mạnh hơn, tạo thành một luồng thổi thẳng vào vài luống phía sau.
Từ năm thứ ba trở đi, khi hàng cây đã cao, việc chuyển sang giữ hình dáng. Tỉa bớt cành thấp ở hàng cây lớn để gốc thoáng, giảm chỗ ẩn cho chuột; nhưng không tỉa trụi, vì phần tán thấp chính là phần chắn gió sát mặt đất. Phần sát đất đã có cỏ hương bài lo; cỏ cần được cắt bớt lá già vài lần trong năm để bụi không đổ rạp, và để lá cắt ra làm vật tủ.
Sau những trận bão hoặc gió mùa mạnh, nên đi một vòng kiểm tra cây đổ, cây gãy, cọc rào tạm bị nhổ. Cây đổ về phía vườn sâm cần dọn ngay để không đè lên luống. Ghi lại đoạn nào trong hàng chắn yếu nhất để dặm thêm vào đầu mùa mưa năm sau, khi cây trồng mới có nhiều nước trời nhất.
Khi không có đất để trồng hàng chắn
Vườn nhỏ, đất hẹp, hoặc đất thuê ngắn hạn thì không phải ai cũng trồng được hàng cây lâu năm. Khi đó vẫn có vài cách giảm tác hại của gió và cát bay ngay trên luống.
- Lên luống theo hướng vuông góc với hướng gió chính, để mỗi luống che cho luống sau một phần.
- Dựng phên thấp hoặc lưới chắn gió dọc rìa luống ngoài cùng, chỉ trong những tháng gió mạnh, thu dọn khi hết mùa.
- Tủ mặt luống bằng vật tủ nặng hơn như rơm trộn đất, cỏ băm, để cát bay không bóc được lớp tủ.
- Trồng xen một hàng cây ngắn ngày cao hơn sâm ở phía đầu gió, như vài hàng ngô hoặc đậu leo giàn, để chắn tạm trong một vụ.
- Tưới rửa lá bằng nước ngọt sau những đợt gió biển mạnh không mưa, nếu thấy lá có muối bám.
- Sau mỗi đợt gió, đi khơi rãnh, gạt cát lấp khỏi cây con ngay, không để qua ngày.
Các cách này không bằng một hàng cây sống, nhưng đủ để vườn nhỏ đi qua mùa gió mà không mất trắng cây con.
Câu hỏi thường gặp
Trồng phi lao sát vườn sâm có được không?
Không nên trồng sát. Rễ phi lao lan rộng trên cát để tìm nước, sẽ tranh nước và phân với cây sâm, tán cây lớn lại che nắng. Nên chừa một dải đất trống giữa hàng phi lao và luống sâm, có thể trồng cỏ hương bài trên dải đó.
Cỏ hương bài có lan vào luống sâm không?
Cỏ hương bài mọc thành bụi, rễ chủ yếu ăn sâu thẳng xuống, nên ít lan ngang so với nhiều loài cỏ khác. Tuy vậy vẫn nên trồng cách luống một khoảng và cắt tỉa bụi định kỳ để không che nắng luống sâm.
Lưới chắn gió nên chọn loại kín hay loại thưa?
Loại có độ thưa vừa phải thường tốt hơn, vì cho một phần gió lọt qua và làm gió chậm lại đều, tránh tạo xoáy và cát dồn sau rào. Lưới quá kín chịu lực gió lớn, dễ đổ cọc trong những cơn gió giật mạnh.
Có được tự trồng cây chắn gió trên đất rừng phòng hộ ven biển không?
Không nên tự ý. Đất rừng phòng hộ có quy định quản lý riêng. Nếu vườn sát rừng phòng hộ, nên hỏi chính quyền xã phường hoặc cơ quan quản lý rừng trước khi trồng, chặt hay tỉa bất cứ cây nào trong đó.
Hàng chắn có giúp giảm hơi muối từ biển không?
Có giúp giảm, vì cây chắn giữ lại một phần hạt nước mặn trong gió và làm gió chậm lại. Nhưng lô quá sát biển vẫn có thể bị cháy mép lá sau những đợt gió biển mạnh. Rửa lá bằng nước ngọt và chọn lô lùi vào trong là cách bổ sung.