Ruộng cát đã trồng lạc, đậu hay khoai lang vài vụ thường là chỗ dễ bắt đầu trồng sâm thổ hào ở Quảng Trị và Huế. Những ruộng này đã được làm tơi, đã có chút phân bón và chất hữu cơ tích lại, chủ ruộng lại quen tưới tiêu trên cát. Điều cần tránh là trồng sâm ngay sau cây cùng họ Bông như đậu bắp, bông vải, và không trồng sâm liên tục nhiều vụ trên một chỗ; luân canh với cây khác họ giúp giảm sâu hại và mầm bệnh tích tụ trong đất.
Ở dải cát ven biển miền Trung, lạc, khoai lang, sắn, dưa hấu và các loại rau màu là những cây quen thuộc của ruộng cát. Bài này đặt cây sâm vào vòng quay đó: cây trước nào hợp, cây trước nào nên tránh, xen gì trong năm đầu, tận dụng phụ phẩm của vụ trước ra sao, và sau vụ sâm thì trồng gì.
Vì sao ruộng màu cũ là điểm khởi đầu tốt
Một ruộng cát bỏ hoang lâu năm thường cứng mặt, nghèo, nhiều cỏ dại lâu năm và có khi đã bị gió bóc mất lớp mặt. Ngược lại, ruộng đã trồng màu đều đặn có lớp đất mặt được cày xới, có tàn dư phân chuồng và thân lá của các vụ trước, có hệ thống rãnh và nguồn nước. Người trồng sâm bắt đầu trên nền đó sẽ đỡ một phần lớn công cải tạo ban đầu.
Quan trọng không kém là kinh nghiệm của chính người trồng. Ai đã trồng lạc, khoai trên cát vài năm đều biết lô của mình chỗ nào hay ngập, chỗ nào khô nhanh, mùa nào gió mạnh. Những hiểu biết đó dùng thẳng được cho cây sâm, vốn cũng ưa đất thoát nước và cũng sợ úng như củ khoai.
Tuy vậy, ruộng màu cũ cũng mang theo những thứ không mong muốn: mầm bệnh, trứng sâu, tuyến trùng tích luỹ qua nhiều vụ, và đôi khi dư lượng thuốc diệt cỏ hay thuốc bảo vệ thực vật nếu vụ trước dùng nhiều. Biết vụ trước đã trồng gì, bón gì, phun gì là bước đầu tiên trước khi đặt cây sâm xuống.
Nếu ruộng thuê hoặc mượn của người khác, hãy hỏi kỹ chủ ruộng về ba vụ gần nhất. Thuốc diệt cỏ dùng cho ruộng màu, nếu tồn lưu, có thể làm cây sâm con mọc lên vàng, xoăn lá mà người trồng tưởng là bệnh. Khi không rõ lịch sử ruộng, gieo thử một hàng hạt sâm hoặc một hàng rau nhạy cảm vài tuần trước khi làm cả ruộng là phép thử rẻ.
Cây trồng trước: cây nào hợp, cây nào nên tránh
Bảng dưới đánh giá theo nguyên lý luân canh chung và theo đặc điểm của cây sâm thổ hào. Đây là gợi ý, không phải kết luận của thí nghiệm đồng ruộng tại một vùng cụ thể.
| Cây vụ trước | Với ruộng sâm sau đó | Lý do chính |
|---|---|---|
| Lạc, đậu xanh, đậu đen | Thường hợp | Cây họ Đậu, khác họ với sâm; thân lá để lại nhiều chất hữu cơ, đất tơi |
| Khoai lang | Hợp nếu dọn sạch dây, củ sót | Đất được xới sâu; nhưng củ sót mọc lại thành cỏ dại khó trị |
| Ngô | Hợp | Khác họ, thân lá làm vật tủ tốt; cần bổ sung hữu cơ vì ngô lấy nhiều dinh dưỡng |
| Rau ăn lá ngắn ngày | Hợp | Đất thường được bón hữu cơ đều; chú ý dư lượng phân, thuốc nếu thâm canh |
| Sắn | Cần bồi dưỡng đất trước | Sắn thường làm đất cát kiệt dinh dưỡng sau nhiều vụ |
| Dưa hấu, bí, ớt, cà | Được, nhưng xem kỹ bệnh trong đất | Một số bệnh héo, tuyến trùng có thể hại nhiều loại cây |
| Đậu bắp, bông vải, cây họ Bông | Nên tránh trồng ngay | Cùng họ, đậu bắp còn cùng chi với sâm thổ hào; dễ chung sâu hại và mầm bệnh |
| Sâm thổ hào vụ trước | Nên tránh trồng lại liền | Mầm bệnh thối củ và sâu hại riêng của cây có thể tích luỹ |
Khi không chắc, cách an toàn là xen một vụ cây họ Đậu như lạc giữa vụ cây có rủi ro và vụ sâm. Vụ lạc vừa cải tạo đất vừa cắt bớt vòng đời của sâu hại chuyên ăn cây họ Bông.
Tuyến trùng và sâu hại trong đất cát: lý do của luân canh
Đất cát nhẹ, thoáng và ấm là môi trường thuận lợi cho nhiều loài tuyến trùng sống trong đất, những con giun tròn rất nhỏ chích hút rễ cây. Trên nhiều loại cây trồng ở vùng cát, rễ bị tuyến trùng hại thường có những nốt sần hoặc u nhỏ, cây còi, vàng lá dù được tưới bón. Người trồng ít khi thấy được con tuyến trùng bằng mắt thường, chỉ thấy hậu quả trên cây và trên rễ.
Một số loài tuyến trùng ăn được nhiều loại cây, một số khác kén cây hơn. Trồng liên tục một loại cây, hoặc liên tục những cây cùng là món ăn ưa thích của chúng, khiến mật độ trong đất tăng dần qua từng vụ. Luân canh với cây kém hợp với chúng, cộng thêm chất hữu cơ nuôi những sinh vật cạnh tranh trong đất, là cách phòng nền tảng được khuyến nông nhiều nơi hướng dẫn.
Sâu hại sống một phần đời trong đất, như các loại sâu xám cắn gốc cây con, bọ hung có ấu trùng ăn rễ, cũng bị cắt vòng đời khi ruộng đổi cây và được cày phơi giữa hai vụ. Việc nhận biết từng loài sâu bệnh trên cây sâm và cách phòng có trong chuyên mục sâu bệnh của trang; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng luân canh là việc làm trước, rẻ hơn mọi biện pháp chữa sau.
Một vòng luân canh gợi ý trên ruộng cát
Dưới đây là một vòng luân canh ví dụ giả định cho một ruộng cát pha ở vùng Quảng Trị – Huế, dùng để hình dung trình tự. Anh chị điều chỉnh theo cây quen trồng, theo lịch nước và nhu cầu của gia đình.
- Vụ trước sâm: trồng lạc hoặc một loại đậu trong mùa thuận, thu hoạch xong giữ lại thân lá.
- Giữa hai vụ: cày xới, phơi đất vài tuần nếu thời tiết cho phép, vùi một phần thân lá lạc, dọn củ sót và cỏ dại lâu năm.
- Vụ sâm: lên luống, bổ sung phân hữu cơ hoai, gieo hoặc trồng cây con vào khung cuối đông, đầu xuân; đào củ sau khoảng một năm.
- Sau vụ sâm: trồng một vụ cây khác họ, ví dụ ngô hoặc rau màu ngắn ngày, rồi một vụ lạc.
- Quay lại sâm: chỉ trồng sâm lại trên chính ô đó sau khi đã qua vài vụ cây khác; trong lúc đó, sâm được chuyển sang ô khác của ruộng.
Cách làm hay gặp là chia ruộng thành vài ô và cho các ô lệch pha nhau: năm nào cũng có một ô trồng sâm, các ô còn lại trồng lạc, ngô, rau. Như vậy vừa giữ được vòng luân canh vừa không bị gián đoạn nguồn củ giống.
Xen canh trong năm đầu: được gì, mất gì
Rau ăn lá ngắn ngày giữa luống non. Khi cây sâm còn nhỏ, có thể gieo một hàng rau cải, rau dền ở rìa luống, thu trước khi sâm lớn che kín. Rau giúp che mặt cát, giữ ẩm, và cho một khoản thu nhỏ trong lúc chờ củ. Không gieo quá sát gốc sâm và không để rau lên quá cao.
Lạc xen hàng. Một số người trồng thử xen một hàng lạc giữa hai hàng sâm trong mấy tháng đầu. Lạc thấp, phủ đất nhanh, thu sớm. Điều cần tính là cả hai cây đều cần nước trong mùa nắng, nên ruộng phải đủ tưới.
Tránh cây bò lan và cây leo. Khoai lang, bí ngô bò lan phủ kín luống, che nắng và làm ẩm quanh gốc sâm. Cây leo giàn che bóng nhiều. Những cây này hợp ở ô riêng hơn là xen chung luống sâm.
Tránh cây cùng họ. Đậu bắp xen cạnh sâm thổ hào là đặt hai cây cùng chi đứng sát nhau, dễ thành chỗ trú chung cho rệp và các loại sâu ăn cây họ Bông.
Xen nhiều thì chăm khó. Ruộng xen dày khiến việc làm cỏ, tưới gốc, quan sát bệnh khó hơn. Với người mới, một năm đầu trồng sâm thuần trên vài luống thường dễ học cây hơn.
Tận dụng phụ phẩm của vụ trước
Ruộng màu vùng cát sau mỗi vụ để lại một lượng thân lá đáng kể. Thân lá lạc sau khi tuốt quả, phơi khô là vật tủ tốt cho luống sâm: nhẹ, phủ đều, mục dần thành mùn. Dây khoai lang khô, thân ngô băm ngắn cũng dùng được. Thay vì đốt bỏ như nhiều nơi vẫn làm, gom các phụ phẩm này lại là có ngay vật tủ cho mùa gió Lào sắp tới.
Một phần thân lá tươi có thể vùi vào đất trước vụ sâm vài tuần để làm phân xanh. Lưu ý không vùi lượng lớn thân tươi sát ngày trồng, vì quá trình phân huỷ làm đất nóng và có thể hại rễ non. Thân lá cây bị bệnh nặng thì không dùng cho luống sâm, nên đem ủ kỹ ở đống riêng hoặc xử lý xa ruộng.
Nếu gia đình nuôi bò, dê, phụ phẩm vụ màu là thức ăn, và phân chuồng từ đó quay lại ruộng sâm sau khi ủ hoai. Vòng tuần hoàn nhỏ này không mới với nhà nông vùng cát, nhưng với cây sâm, nó giúp giảm phụ thuộc vào phân mua, và quan trọng hơn là liên tục bù chất hữu cơ cho đất cát vốn mau hết.
Sau vụ sâm: trồng gì trên ô vừa đào củ
Khi đã đào hết củ, ô đất vừa trồng sâm được xới khá kỹ nhưng có thể còn mầm bệnh nếu vụ sâm có cây thối. Một vài gợi ý cho vụ kế tiếp:
- Nhặt sạch củ vụn, rễ thối, tàn dư cây sâm ra khỏi ô trước khi làm đất cho vụ mới.
- Ưu tiên một vụ cây họ Đậu hoặc ngô, khác họ hẳn với sâm.
- Không trồng đậu bắp hay cây họ Bông ngay trên ô vừa đào sâm.
- Bổ sung phân hữu cơ, vì vụ sâm kéo dài khoảng một năm đã lấy đi một phần dinh dưỡng của cát.
- Ghi lại những vạt có cây sâm thối trong vụ vừa qua để vụ sâm sau tránh ra.
- Cày phơi ô đất vài tuần trong những ngày nắng nếu lịch cho phép, giúp giảm bớt mầm bệnh và trứng sâu ở lớp mặt.
- Nếu muốn giữ một ít cây mẹ lấy hạt, đặt chúng ở góc ô và đánh dấu rõ trước khi làm đất vụ mới.
Ô đất được nghỉ sâm vài vụ sẽ quay lại phục vụ cây sâm tốt hơn. Đó là cách nghĩ dài hạn mà ruộng cát vốn nghèo cần đến, và cũng là cách giữ cho nghề trồng sâm của gia đình đi được nhiều năm thay vì vài vụ.
Câu hỏi thường gặp
Vừa thu lạc xong có trồng sâm ngay được không?
Được, nếu thời điểm rơi vào khung gieo trồng thích hợp của vùng và đất không có dấu hiệu bệnh. Nên dọn sạch tàn dư, xới đất, bổ sung hữu cơ hoai và để đất nghỉ vài tuần cho ổn định trước khi gieo.
Ruộng trồng khoai lang lâu năm có nhiều tuyến trùng không?
Có thể, vì khoai lang và nhiều cây màu trên cát là cây chủ của một số loài tuyến trùng. Nếu thấy cây sâm thử nghiệm còi, rễ có nốt sần, nên hỏi trạm bảo vệ thực vật để lấy mẫu đất và rễ kiểm tra thay vì tự đoán.
Có nên xen sâm với khoai lang cho tận dụng đất không?
Thường không nên. Dây khoai lang bò lan nhanh, phủ kín luống, che nắng và giữ ẩm quanh gốc sâm, làm tăng nguy cơ thối gốc. Nếu muốn trồng cả hai, nên chia ô riêng thay vì xen chung luống.
Vì sao không nên trồng sâm sau đậu bắp?
Đậu bắp và sâm thổ hào cùng thuộc chi Abelmoschus trong họ Bông, nên có nhiều khả năng chung sâu hại và mầm bệnh. Trồng nối tiếp nhau trên cùng một ô giúp chúng tích tụ trong đất. Nên chen một hai vụ cây khác họ ở giữa.
Trồng sâm lại trên cùng một ô sau bao lâu thì hợp lý?
Không có con số cố định. Nhiều người trồng chọn cách để ô đó qua vài vụ cây khác họ rồi mới trồng sâm lại, nhất là khi vụ trước có cây thối củ. Theo dõi tình trạng cây ở mỗi lần quay lại sẽ cho câu trả lời hợp với ruộng của anh chị.
Dùng thân lá lạc làm vật tủ cho sâm có mang bệnh không?
Thân lá lạc khoẻ, phơi khô thường an toàn và là vật tủ tốt. Thân lá từ ruộng lạc bị bệnh héo, thối gốc nặng thì không nên dùng trực tiếp; nên ủ kỹ ở đống riêng hoặc dùng cho cây khác.