Sâm thổ hào chịu được những đợt khô ngắn, nhưng để có củ đều và chắc, đất quanh rễ cần ẩm đều, không để khô kiệt rồi tưới sũng. Cách tốt nhất với ruộng là tưới sâu, thưa lần, vào sáng sớm; tưới nhỏ giọt tiết kiệm nước và giữ lá khô, phun mưa hợp với đất cát và cây con, tưới tay đủ cho vườn nhỏ.
Bao nhiêu nước là đủ không đo bằng số lít cố định, vì đất cát khác đất thịt, mùa nắng khác mùa mưa. Đủ nghĩa là nước thấm xuống tới vùng rễ củ, khoảng 20–30 cm, rồi đất ráo dần trước lần tưới sau. Bài này hướng dẫn cách nhận ra lúc nào cần tưới, cách đo tưới đã sâu chưa, và cách chọn, lắp hệ thống tưới cho luống sâm.
Sâm thổ hào cần nước theo cách nào
Cây có nguồn gốc từ vùng đồi thấp, bãi cát miền Trung, quen với nắng, gió khô và mưa dồn vào một mùa. Bộ rễ củ trữ nước và tinh bột, nên cây chịu được vài ngày đất khô mà không chết. Nhưng chịu được không có nghĩa là phát triển tốt: khi khô hạn kéo dài, cây ngừng ra lá, củ ngừng lớn, mô củ có xu hướng xơ hơn.
Điều nguy hiểm hơn là khô và ướt xen nhau thất thường. Ở nhiều loại cây lấy củ, khi đất khô lâu rồi bất ngờ được tưới sũng hoặc gặp mưa to, củ hút nước nhanh, phần vỏ không giãn kịp nên nứt dọc. Củ nứt dễ bị nấm, vi khuẩn xâm nhập và mất giá trị khi bán củ tươi. Giữ độ ẩm đều là cách phòng hiệu quả nhất.
Ở đầu kia là úng. Rễ củ mọng nằm trong đất sũng vài ngày thì thiếu ôxy, thâm dần rồi thối. Phần lớn ruộng sâm thổ hào mất cây không phải vì thiếu nước mà vì thừa nước. Vì thế mục tiêu khi tưới không phải là cho cây thật nhiều nước, mà là đưa nước tới đúng vùng rễ rồi để đất kịp ráo.
Nhu cầu nước cũng đổi theo giai đoạn: cây con mới trồng cần ẩm thường xuyên ở lớp đất mặt; cây đang lớn thân lá cần nhiều nước nhất trong mùa nắng; khi củ đã lớn và gần ngày đào, nhiều người giảm tưới để củ chắc và đất dễ đào.
So sánh ba cách tưới cho ruộng sâm
Không có cách nào hơn hẳn trong mọi trường hợp. Bảng dưới giúp anh chị chọn theo quy mô, nguồn nước và sức người.
| Cách tưới | Hợp với | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Nhỏ giọt dọc hàng | Ruộng từ vài trăm mét vuông trở lên, nguồn nước hạn chế | Tiết kiệm nước, lá khô ráo nên ít bệnh lá, có thể hoà phân vào nước | Tốn tiền đầu tư ban đầu, lỗ dễ tắc nếu nước bẩn, cần kiểm tra thường xuyên |
| Phun mưa | Đất cát, cây con mới trồng, vùng nắng gió khô | Làm mát tán, ẩm đều mặt luống, lắp nhanh | Tốn nước, làm ướt lá, nếu tưới chiều tối thì lá ướt qua đêm dễ sinh nấm |
| Tưới tay bằng vòi hoặc thùng | Vườn nhà, vài luống | Rẻ, nhìn được từng cây khi tưới | Tốn công, dễ tưới nông, nước dội mạnh làm xói gốc |
| Tưới rãnh, cho nước vào rãnh | Đất thịt bằng phẳng, có nguồn nước chảy | Ít đầu tư | Dễ thành ngập rãnh nếu không chủ động tháo; không hợp đất cát |
Nhiều nhà vườn kết hợp: phun mưa trong vài tuần đầu cho cây con bén rễ và đất mặt mát, sau đó chuyển sang nhỏ giọt cho cả vụ. Vườn nhỏ tưới tay thì nên dùng vòi có bông sen hoặc gáo, tưới chậm vào gốc từng cây; dội cả xô nước một lúc làm xói đất, lộ gốc và nước chảy tràn xuống rãnh trước khi kịp thấm.
Qua đợt nắng nóng dài và sau trận mưa lớn
Hai thời điểm dễ làm hỏng ruộng nhất không phải ngày thường mà là những ngày thời tiết cực đoan. Khi có đợt nắng nóng kéo dài, gió khô thổi liên tục, đất cát có thể khô tới tầng rễ chỉ sau một, hai ngày. Lúc này nên tưới sớm hơn thường lệ, ngay từ tinh mơ, và nếu cần thì thêm một lượt tưới gốc vào chiều muộn. Tủ gốc dày hơn một chút, kiểm tra ống nhỏ giọt kỹ hơn vì một đoạn ống tắc trong ba ngày nắng là đủ làm cả đoạn luống héo.
Đừng cố bù bằng một lần tưới thật nhiều sau khi cây đã héo nặng. Đất khô cứng không thấm kịp, nước chảy tràn xuống rãnh; còn phần nước thấm được lại đến quá đột ngột với củ, dễ gây nứt. Tốt hơn là tưới vừa, nghỉ một lúc cho thấm, rồi tưới thêm một lượt nữa.
Ngược lại, sau một trận mưa lớn hay một đợt mưa nhiều ngày, việc đầu tiên là đi kiểm rãnh, không phải mở vòi. Rãnh còn đọng nước thì khơi thông; chỗ luống sụt lộ gốc thì vun lại. Chờ đất ráo hẳn, thử bằng tay ở độ sâu vài đốt ngón, mới cho hệ thống tưới chạy lại. Nhiều ruộng mất cây vì chủ vườn bật hẹn giờ tưới tự động ngay sau ba ngày mưa, đất đã sũng lại sũng thêm.
Biết khi nào cần tưới: bốn cách kiểm tra tại ruộng
Tưới theo lịch cố định là cách dễ thừa hoặc thiếu nước nhất. Kiểm tra đất trước, rồi mới quyết định.
- Thọc ngón tay. Ấn ngón tay xuống đất cạnh hàng sâm, sâu khoảng hai đốt. Thấy mát và hơi ẩm là chưa cần tưới; thấy khô bột là đến lúc tưới.
- Đào xem bằng bay. Mỗi tuần, đào một lỗ nhỏ giữa hai cây, sâu khoảng một gang tay. Lấy một nắm đất ở đáy lỗ bóp lại: đất vo được rồi vỡ là ẩm vừa; rời rạc không vo được là khô; nước rịn qua kẽ tay là đang thừa.
- Nhìn cây lúc sáng sớm. Lá cụp, héo nhẹ vào trưa nắng có thể là phản ứng bình thường. Nếu sáng sớm lá vẫn rũ, đất đã thiếu nước thật.
- Đặt một cái lon hứng nước. Đặt vài lon rỗng thẳng đứng trên mặt luống khi tưới phun mưa hoặc khi có mưa, đo mực nước trong lon để biết lượng nước thực sự rơi xuống. Cách này giúp anh chị so lượng tưới giữa các đầu luống.
Tưới sâu và thưa, không tưới nông mỗi ngày
Một lỗi rất phổ biến là tưới ít mà tưới nhiều lần: mỗi chiều xịt một lượt cho mặt đất sẫm màu là thấy yên tâm. Nước chỉ thấm vài phân đầu, rễ bị kéo lên sát mặt đất, đến ngày bận không tưới là cây héo ngay. Tưới sâu, cho nước thấm tới khoảng 20–30 cm, rồi chờ lớp mặt ráo mới tưới tiếp, giúp rễ đi xuống và củ phát triển ở tầng sâu hơn.
Để biết một lần tưới thấm sâu bao nhiêu, làm một phép thử đơn giản. Tưới như thường lệ, chờ một, hai giờ, rồi đào một mặt cắt nhỏ ngang luống. Đất ẩm sẫm màu, đất khô nhạt màu; ranh giới giữa hai màu chính là độ sâu nước đã tới. Nếu ranh giới chỉ cách mặt vài phân, lần sau tưới lâu hơn; nếu nước đã xuống rất sâu và đáy rãnh đọng nước, lần sau tưới ngắn lại.
Với nhỏ giọt, cùng phép thử đó cho biết vệt ướt toả ra hai bên ống bao xa. Trên đất cát, vệt ướt thường hẹp và đi thẳng xuống; trên đất thịt, vệt toả rộng hơn. Ví dụ giả định: nếu sau một giờ chạy, vệt ướt sâu khoảng 25 cm và rộng sang hai bên đủ phủ tới hàng cây, thì một giờ là thời gian chạy hợp lý cho ruộng đó trong thời tiết đó. Thời tiết đổi thì làm lại phép thử.
Khoảng cách giữa hai lần tưới phụ thuộc vào đất và trời. Đất cát mùa nắng gió có thể cần tưới mỗi ngày hoặc cách ngày; đất thịt ít khi cần dày như vậy. Kết hợp tủ gốc sẽ kéo giãn khoảng cách này đáng kể.
Lắp tưới nhỏ giọt cho luống sâm
Một hệ thống nhỏ giọt đơn giản gồm nguồn nước, bộ lọc, ống chính và ống nhánh dọc luống. Nguyên tắc lắp như sau; thông số cụ thể nên hỏi cửa hàng vật tư nông nghiệp theo áp lực nước của anh chị.
- Xác định nguồn nước và áp lực: bể chứa đặt cao, máy bơm từ giếng hay ao. Nguồn nước quyết định ruộng tưới được bao nhiêu luống một lúc.
- Lắp bộ lọc ngay sau nguồn. Đây là bộ phận hay bị bỏ qua nhất, trong khi cặn, rong, phèn chính là thứ làm tắc lỗ nhỏ giọt.
- Đi ống chính dọc đầu lô, từ đó rẽ ống nhánh chạy dọc từng luống, đặt giữa hai hàng sâm hoặc sát một hàng tuỳ cách trồng.
- Chọn ống có lỗ nhỏ giọt cách nhau gần với khoảng cách cây, để mỗi cây đều có điểm nước gần gốc. Đặt lỗ cách gốc một khoảng nhỏ, không chĩa thẳng vào thân.
- Lắp van riêng cho từng nhóm luống để tưới theo khu, nhất là khi có luống cao, luống thấp hay luống trồng khác ngày.
- Chạy thử, đi dọc từng ống xem lỗ nào không ra nước, lỗ nào phun mạnh bất thường do thủng. Đầu ống cuối luống thường yếu nhất.
- Định kỳ mở nút cuối ống để xả cặn, vệ sinh bộ lọc. Sau mỗi vụ, cuộn ống cất trong bóng râm để ống bền hơn.
Giờ tưới, mùa tưới và chất lượng nước
Tưới sáng sớm là tốt nhất. Nước có cả ngày để thấm và lá kịp khô dưới nắng. Tưới chiều mát cũng được với nhỏ giọt và tưới gốc; riêng phun mưa thì tránh tưới chiều tối, vì lá ướt suốt đêm là điều kiện cho nấm lá.
Tránh tưới giữa trưa nắng gắt. Nước lạnh dội lên đất nóng và lá nóng không có lợi cho cây, lượng bay hơi cũng lớn. Nếu bắt buộc phải tưới vì cây héo nặng, tưới gốc chậm, không phun lên lá.
Mùa mưa: tắt hệ thống. Khi mưa đều, ngừng tưới hẳn và chỉ theo dõi. Sau đợt mưa dài, chờ đất ráo thật mới tưới lại, kể cả khi trời nắng lên vài ngày.
Nước giếng vùng ven biển. Ở dải cát ven biển miền Trung và một số vùng ven biển phía Nam, nước giếng có thể nhiễm mặn, nhất là cuối mùa khô. Nước mặn làm cháy mép lá, cây còi. Nếu nghi ngờ, đo độ mặn bằng bút đo hoặc nhờ trạm khuyến nông kiểm tra trước khi dùng cả vụ.
Nước phèn, nước ao tù. Nước có màu vàng, mùi tanh, để lắng thấy váng đỏ là dấu hiệu nhiễm phèn sắt; nước ao tù có rong tảo dễ làm tắc lỗ nhỏ giọt. Để lắng trong bể vài ngày và lọc kỹ trước khi đưa vào hệ thống. Không dùng nước thải chuồng trại chưa xử lý để tưới.
Câu hỏi thường gặp
Sâm thổ hào mấy ngày tưới một lần?
Không có số ngày cố định. Đất cát mùa nắng có thể cần tưới hằng ngày hoặc cách ngày, đất thịt thưa hơn, mùa mưa thường không cần tưới. Cách đúng là kiểm tra độ ẩm đất ở độ sâu khoảng hai đốt ngón tay trước mỗi lần tưới.
Tưới nhỏ giọt có thể kết hợp bón phân không?
Có thể hoà phân tan hoàn toàn vào nước tưới để bón theo hệ thống. Cần dùng loại phân tan được, nồng độ loãng, chạy nước sạch sau khi bón để rửa ống. Phân hữu cơ dạng bột không tan dễ làm tắc lỗ.
Tại sao củ sâm thổ hào bị nứt khi đào?
Nứt củ thường gặp khi đất khô lâu rồi gặp mưa lớn hoặc được tưới sũng đột ngột, củ hút nước nhanh làm vỏ nứt. Giữ ẩm đều, tủ gốc và tránh tưới bù quá nhiều sau đợt hạn giúp hạn chế hiện tượng này.
Có nên tưới cho sâm thổ hào vào buổi tối không?
Tưới gốc bằng nhỏ giọt vào chiều mát vẫn được. Tưới phun làm ướt lá vào buổi tối thì nên tránh, vì lá ẩm suốt đêm tạo điều kiện cho nấm gây đốm lá và thối gốc phát triển.
Trước khi đào củ có cần ngừng tưới không?
Nhiều người giảm dần rồi ngừng tưới một thời gian trước khi đào để củ chắc hơn, đất ráo dễ đào và củ ít dính bùn. Thời gian ngừng tuỳ đất và thời tiết; đất quá khô cứng lại làm khó đào và dễ gãy củ.
Nước máy sinh hoạt có tưới cho sâm được không?
Với vài chậu hoặc vài luống ở vườn nhà, nước máy dùng được. Có thể để nước trong thùng một thời gian cho bớt mùi clo trước khi tưới. Với ruộng lớn, nước máy thường không kinh tế bằng nước giếng hay nước ao đã lọc.