Làm đất cho sâm thổ hào cần đạt ba điều: tầng đất tơi đủ sâu để củ phình thẳng xuống (thường xới sâu khoảng 25–30 cm, hơn một gang tay), đất sạch rễ cỏ, đá sỏi, và luống đủ cao để nước mưa thoát ra rãnh trong vài giờ. Trên đất cát pha thoát nước tốt, luống thường cao khoảng 20–25 cm; trên đất thịt, đất bãi ven sông hay nơi mưa dồn từng đợt, người trồng thường nâng lên 30–40 cm. Mặt luống rộng vừa tầm tay với từ hai bên rãnh để không phải giẫm lên.
Những con số trên là khoảng hay gặp trong canh tác cây lấy củ, không phải chuẩn bắt buộc. Đất mỗi lô một khác, nên bài này đi theo thứ tự anh chị sẽ làm ngoài ruộng: thử đất, cày xới, chọn kiểu luống theo loại đất, đặt kích thước luống và rãnh, bón lót, rồi điểm lại những lỗi làm hỏng cả vụ ngay từ khâu đất.
Vì sao củ sâm thổ hào đòi tầng đất tơi và sâu
Sâm thổ hào là cây họ Bông, phần thu hoạch là rễ củ mọng, nhiều tinh bột và chất nhầy. Rễ củ đi xuống và toả ra hai bên gốc; gặp đất tơi thì củ dài, thẳng, vỏ nhẵn; gặp lớp đất chặt thì củ dừng lại, phình ngang, cong queo hoặc chẻ thành nhiều nhánh nhỏ. Củ chẻ nhánh vừa nhẹ cân vừa khó đào, khó rửa, dễ gãy khi nhổ.
Lý do thứ hai là nước. Ở nhiều ruộng cũ, cày bằng máy nhiều năm ở cùng một độ sâu tạo ra tầng đế cày: một lớp đất bị nén chặt ngay dưới tầng mặt. Nước mưa thấm qua tầng mặt rồi đọng lại trên lớp đế này, tạo thành túi nước ngay quanh củ dù mặt luống trông vẫn khô. Rễ củ ngâm trong túi nước vài ngày là bắt đầu thâm, nhũn, đó là cửa ngõ cho nấm gây thối.
Vì vậy, với sâm thổ hào, câu hỏi không chỉ là đất có màu mỡ không mà là đất có tơi, có thoát nước tới độ sâu củ ăn xuống hay không. Một lô đất nghèo mà tơi xốp thường dễ trồng hơn một lô đất màu mà chặt, vì thiếu dinh dưỡng thì bón thêm được, còn đất bí thì phải tốn công sửa từ đầu.
Thử đất trước khi cày: bốn phép thử tại ruộng
Mất khoảng nửa buổi, không cần dụng cụ đắt tiền. Làm ở vài điểm khác nhau trong lô, nhất là chỗ trũng và chỗ cao.
- Đào hố thử. Đào một hố vuông cạnh khoảng một gang tay rưỡi, sâu khoảng 40 cm. Nhìn thành hố: tầng mặt màu sẫm dày bao nhiêu, phía dưới có lớp sét loang lổ, lớp sỏi hay lớp đất cứng không. Lấy dao chọc từ trên xuống, chỗ nào dao bỗng khựng lại là chỗ có lớp chặt.
- Đổ nước xem thấm. Đổ đầy hố bằng nước, chờ thấm hết, rồi đổ đầy lần nữa và xem bao lâu thì cạn. Đất cát pha thường cạn nhanh trong một, hai giờ; nếu sang ngày hôm sau đáy hố vẫn còn nước thì lô đó cần luống rất cao hoặc không nên chọn để trồng củ.
- Bóp nắm đất ẩm. Cát rời tay, không vo được thành viên là đất nhẹ, thoát nước nhanh nhưng mau khô. Vo được viên mà bóp là vỡ là đất thịt nhẹ, hợp với cây lấy củ. Vo thành sợi dài, dính tay, mặt bóng là đất nặng, phải độn thêm chất hữu cơ và lên luống cao.
- Đo độ chua. Dùng que thử hoặc bút đo pH cho đất, hoặc nhờ trạm khuyến nông, trạm bảo vệ thực vật nơi anh chị ở phân tích mẫu. Sâm thổ hào thường sống được trong khoảng đất chua nhẹ tới gần trung tính; đất quá chua cần bón vôi theo kết quả đo.
- Hỏi lịch sử lô đất. Lô vừa trồng cây gì, có bị ngập vào mùa mưa năm nào không, nước từ ruộng bên có tràn sang không. Người canh tác lâu năm ở xóm thường nhớ những chuyện này chính xác hơn mọi phép đo.
Ghi kết quả từng điểm thử vào sổ. Nếu các điểm khác nhau nhiều, nên chia lô thành vài phần và làm luống khác nhau cho từng phần thay vì làm một kiểu cho cả ruộng.
Cày, xới, phơi ải và dọn sạch lô
Cày khi đất vừa ẩm. Nắm đất bóp lại rồi thả rơi mà vỡ tơi là lúc cày đẹp nhất. Cày lúc đất còn ướt sũng làm đất dí thành cục, khô lại cứng như gạch; cày lúc đất khô nứt thì tốn sức, đất lên toàn tảng to.
Xới đủ sâu, phá tầng chặt. Tầng mặt cần tơi khoảng 25–30 cm. Nếu phép thử cho thấy có tầng đế cày nông hơn, cày sâu thêm một lượt hoặc dùng cuốc chim, xà beng xới từng băng ở vị trí sẽ lên luống. Không cần đảo lớp đất dưới lên trên, chỉ cần làm vỡ lớp chặt để nước và rễ đi qua.
Phơi ải một đến hai tuần nắng. Đất cày xong để phơi giúp các tảng đất tự nứt, khô và tơi ra, đồng thời làm khô rễ, thân của cỏ dại bị lật lên. Gặp mưa giữa lúc phơi thì chờ đất ráo rồi bừa lại một lượt.
Nhặt sạch rễ cỏ, củ cỏ, đá sỏi. Cỏ tranh, cỏ gấu, cỏ chỉ mọc lại từ thân ngầm và củ nhỏ trong đất; bừa xong nên đi nhặt tay một lượt, đốt hoặc phơi khô hẳn ngoài lô. Đá sỏi to ở tầng mặt làm củ cong, cũng nên nhặt đi.
Bón vôi trước, phân chuồng sau. Nếu đất chua cần bón vôi, rải vôi khi cày bừa và cách thời điểm bón phân chuồng vài tuần, vì vôi trộn chung với phân chuồng làm thất thoát đạm. Lượng vôi lấy theo kết quả đo và khuyến cáo của cán bộ khuyến nông địa phương.
Chọn kiểu luống theo loại đất của anh chị
Không có một kiểu luống đúng cho mọi nơi. Bảng dưới gom các tình huống thường gặp; độ cao luống là khoảng tham khảo, anh chị chỉnh theo phép thử thấm nước ở trên.
| Loại đất | Rủi ro chính | Kiểu luống thường dùng | Lưu ý khi làm |
|---|---|---|---|
| Cát pha, cát nội đồng | Khô nhanh, nghèo chất hữu cơ, cát bay | Luống thấp đến vừa, khoảng 20–25 cm, mặt rộng | Độn nhiều phân ủ, giữ rãnh nông để không mất ẩm, chắn gió đầu lô |
| Đất thịt nhẹ trên đồi | Xói mòn mặt khi mưa to | Luống theo đường đồng mức, cao vừa | Rãnh dẫn nước chéo nhẹ, có hố lắng ở cuối rãnh |
| Đất thịt nặng, đất sét | Bí, úng, củ chẻ nhánh | Luống cao khoảng 30–40 cm, mặt hẹp hơn | Trộn tro trấu, xơ dừa, phân ủ; không lên luống lúc đất ướt |
| Đất bãi ven sông, ruộng lúa chuyển đổi | Mạch nước ngầm nông, ngập theo mùa | Luống rất cao hoặc liếp, mương rộng | Kiểm mực nước mùa mưa năm trước; lô hay ngập thì không nên trồng |
| Đất có tầng sỏi, đá ong nông | Củ không xuống được | Luống đắp nổi trên mặt | Đất mặt gom từ rãnh và chở thêm đất tốt nếu cần |
Với lô trên đồi đất đỏ bazan vùng hồ Tà Đùng, trang Tà Đùng Ginseng có bài riêng về luống đồi và chống xói; bài này dừng ở các nguyên tắc chung cho các vùng khác.
Kích thước luống, rãnh và hướng luống
Bề rộng mặt luống. Thường khoảng 0,8–1,2 m. Thước đo thực tế là tay người chăm: đứng ở rãnh hai bên, với tay tới được giữa luống để nhổ cỏ, ngắt hoa mà không phải bước lên. Luống quá rộng thì kiểu gì cũng có lúc giẫm lên, làm đất chặt lại đúng chỗ củ đang lớn.
Chiều cao luống. Theo bảng ở trên. Nhớ rằng luống sẽ lún và xẹp dần sau mỗi trận mưa, nên lúc mới đắp nên cao hơn mức mong muốn một chút.
Rãnh giữa hai luống. Khoảng 30–40 cm, đủ đặt chân và đủ chứa nước khi mưa dồn. Quan trọng hơn bề rộng là rãnh phải thông: mọi rãnh đổ ra một mương đầu hoặc cuối lô, mương lại có lối ra ngoài ruộng. Rãnh cụt chỉ là cái máng chứa nước ngay cạnh củ.
Mặt luống hơi khum. Mặt luống vun hơi cao ở giữa, thấp dần ra hai mép, để nước mưa chảy xuống rãnh thay vì đọng thành vũng trên mặt.
Hướng luống. Trên đất dốc, luống chạy ngang dốc theo đường đồng mức để giữ đất. Trên đất bằng, nhiều người chọn hướng bắc nam cho hai bên luống nhận nắng đều trong ngày; điều kiện tiên quyết vẫn là chiều dọc luống phải hơi nghiêng về phía mương thoát.
Bón lót và để luống ổn định trước khi trồng
Phân chuồng đã ủ hoai hoặc phân hữu cơ ủ từ phụ phẩm được trộn đều vào lớp đất mặt khoảng 15–20 cm khi đắp luống, không đổ thành đống ở một chỗ. Phân phải hoai thật: cầm lên không còn mùi khai nồng, không còn nóng, màu nâu sẫm và tơi. Phân tươi trong đất ẩm tiếp tục lên men, sinh nhiệt và hút đạm, lại mang trứng sâu, mầm bệnh tới đúng chỗ rễ củ.
Với đất nặng, có thể trộn thêm tro trấu, trấu hun, xơ dừa đã xả chát để đất tơi lâu hơn. Với đất cát, phân ủ là thứ giữ ẩm và giữ dinh dưỡng, nên lượng hữu cơ thường phải nhiều hơn đất thịt. Lượng phân cụ thể, thời điểm bón thúc và dấu hiệu thừa thiếu được bàn trong bài bón phân của danh mục này.
Đắp luống xong, để đất nghỉ khoảng một tuần. Nếu trời không mưa, tưới đẫm một lần cho đất lắng, những chỗ lún sụt sẽ lộ ra để vun bù. Trước ngày trồng, vỗ phẳng lại mặt luống, kiểm tra một lần nữa xem nước có chảy hết ra mương không bằng cách đổ vài thùng nước ở đầu rãnh và nhìn dòng chảy.
Những lỗi khâu làm đất hay gặp
Đa số các lỗi dưới đây chỉ lộ ra vài tháng sau, khi củ đã hỏng, nên đáng để tự soát trước khi xuống cây.
- Xới nông vì đất cứng, rồi bù bằng cách đắp luống thật cao từ đất mặt; củ xuống tới lớp chặt bên dưới vẫn dừng lại.
- Lên luống lúc đất còn ướt, đất dí thành khối, nắng lên thì nứt chân chim và đóng váng.
- Rãnh cụt hoặc mương đầu lô cao hơn đáy rãnh, mưa xong nước nằm im giữa các luống.
- Để sót củ cỏ gấu, thân ngầm cỏ tranh; một tháng sau cỏ mọc dày đúng hàng sâm.
- Dùng phân chuồng chưa hoai vì vội, cây con mới trồng vàng lá, rễ thâm.
- Làm một kiểu luống cho cả lô dù có góc trũng, góc cao; cây ở góc trũng chết trước.
- Đắp luống sát ngày trồng, không có thời gian cho đất lắng; luống sụt sau trận mưa đầu, cây bị lộ gốc.
Nếu lô đất của anh chị mắc nhiều điểm trên mà không sửa được trong vụ này, nên trồng thử vài luống ở phần tốt nhất của lô thay vì xuống giống cả diện tích.
Câu hỏi thường gặp
Có cần cày bằng máy không hay cuốc tay là đủ?
Với vườn nhà, vài luống đến vài trăm mét vuông, cuốc tay kỹ là đủ và còn dễ phát hiện lớp chặt, củ cỏ. Diện tích lớn hơn thì cày máy cho đỡ công, nhưng nên kiểm tra độ sâu cày thực tế và phá tầng đế cày nếu có.
Đất ruộng lúa chuyển sang trồng sâm thổ hào được không?
Được ở những ô cao, chủ động thoát nước, nhưng ruộng lúa thường có tầng đế cày chặt và mạch nước nông. Phải phá tầng chặt, đắp luống cao, đào mương rộng và trồng thử một phần trước khi chuyển cả ruộng.
Có nên dùng thuốc diệt cỏ khi làm đất cho nhanh không?
Không nên tự ý. Thuốc trừ cỏ có loại tồn lưu trong đất, ảnh hưởng tới cây trồng sau. Cày bừa, phơi ải và nhặt tay thường đủ; nếu cỏ quá dày, hỏi trạm bảo vệ thực vật địa phương và đọc kỹ nhãn về thời gian chờ trước khi trồng.
Luống cao quá có làm cây bị khô không?
Có, nhất là trên đất cát vào mùa nắng. Luống càng cao càng mất nước nhanh ở hai sườn. Vì thế đất cát chỉ cần luống vừa, kết hợp tủ gốc và tưới đều; luống rất cao để dành cho đất nặng, đất trũng.
Làm đất trước khi trồng bao lâu là vừa?
Thường cày bừa và phơi ải trước khoảng hai đến ba tuần, đắp luống và bón lót trước khoảng một tuần. Nếu phải bón vôi, tính thêm vài tuần để vôi phản ứng với đất trước khi trộn phân chuồng.
Đất đã trồng sâm thổ hào vụ trước có lên luống lại trồng tiếp được không?
Không nên trồng liền nhiều vụ một chỗ vì mầm bệnh và tuyến trùng tích lại trong đất. Nếu bắt buộc, cần vệ sinh sạch tàn dư, phơi ải lâu hơn và theo dõi sát; bài luân canh trong danh mục này nói kỹ hơn.