Chống úng cho ruộng sâm thổ hào dựa vào ba lớp: luống đủ cao, rãnh giữa các luống thông ra một mương bao, và mương đó có lối thoát ra ngoài ruộng thấp hơn đáy rãnh. Mục tiêu là sau một trận mưa lớn, nước trên mặt ruộng rút hết trong vài giờ, không đọng lại qua đêm. Rễ củ mọng của sâm thổ hào ngâm trong đất sũng vài ngày là bắt đầu thâm và thối.
Việc chống úng không làm một lần khi lên luống là xong. Rãnh bị lấp dần sau mỗi trận mưa, mương bị cỏ mọc kín, lối thoát bị hàng xóm đắp bờ chặn lại. Bài này đi qua cách đọc đường nước trên ruộng, cách làm hệ thống rãnh mương, việc chuẩn bị trước mùa mưa, việc làm trong và sau trận mưa lớn, và cách cứu những luống đã bị ngập.
Vì sao úng là rủi ro số một với sâm thổ hào
Sâm thổ hào quen với đất cát và đồi thấp, nơi nước mưa thấm nhanh. Bộ rễ củ nhiều tinh bột và chất nhầy, cần không khí trong đất để hô hấp như mọi bộ rễ khác. Khi đất ngập hoặc sũng nước, các khe rỗng trong đất bị nước chiếm hết, rễ thiếu ôxy, ngừng hút nước và dinh dưỡng. Nghịch lý là cây trên đất sũng lại héo rũ như thiếu nước.
Rễ yếu đi trong môi trường thiếu ôxy là điều kiện thuận lợi cho các loại nấm và vi khuẩn gây thối có sẵn trong đất. Vì vậy úng và thối củ thường đi cùng nhau: úng mở cửa, mầm bệnh đi vào. Các bệnh cụ thể và cách nhận biết nằm ở danh mục sâu bệnh của trang; bài này tập trung vào phần gốc của vấn đề là nước.
Úng cũng nguy hiểm vì nó im lặng. Mặt luống có thể khô ráo sau một ngày nắng trong khi tầng đất quanh củ, nằm trên một lớp đất chặt, vẫn giữ nước nhiều ngày. Người trồng chỉ nhận ra khi cây bắt đầu héo từng khóm và đã muộn. Đó là lý do mọi kế hoạch trồng sâm thổ hào, ở bất kỳ vùng nào, đều phải bắt đầu từ câu hỏi nước sẽ đi đâu khi trời mưa to nhất trong năm.
Đọc đường nước trên ruộng trước khi mùa mưa tới
Việc này làm tốt nhất ngay trong một trận mưa to, mặc áo mưa đi một vòng quanh ruộng. Những gì nhìn thấy trong một giờ đó đáng giá hơn mọi bản vẽ.
- Đi dọc bờ ruộng xem nước từ ngoài chảy vào từ đâu: ruộng phía trên dốc, mặt đường, mái nhà, sân phơi. Nước ngoài ruộng tràn vào là nguồn úng lớn mà nhiều người không để ý.
- Đánh dấu những chỗ nước đọng thành vũng trên mặt luống và trong rãnh. Cắm que tre ở đó để sau mưa còn nhớ vị trí.
- Nhìn hướng nước chảy trong rãnh: chảy về mương hay đứng yên, có đoạn nào chảy ngược vì đáy rãnh lồi lên.
- Theo dòng nước ở mương bao ra tới điểm cuối: nước thoát ra đâu, lối ra có bị bờ, cống nhỏ hay rác chặn không.
- Sau mưa vài giờ và sang sáng hôm sau, quay lại các điểm đã đánh dấu xem nước rút chưa. Chỗ nào nước còn đọng qua đêm là chỗ phải sửa đầu tiên.
- Hỏi người làm ruộng lâu năm quanh đó mực nước lũ cao nhất những năm trước lên tới đâu, nhất là với ruộng ven sông, gần bàu, gần cửa xả.
Hệ thống rãnh và mương: bốn phần cần có
Rãnh giữa các luống. Là tuyến đầu tiên nhận nước từ mặt luống. Đáy rãnh nghiêng nhẹ và đều về một đầu, không có chỗ lồi lõm. Khi lên luống, có thể kéo một sợi dây căng và dùng ống nước trong làm thước thuỷ đơn giản để kiểm tra độ nghiêng.
Mương bao quanh lô. Mương chạy dọc đầu hoặc cuối luống, sâu hơn đáy rãnh, gom nước từ tất cả các rãnh. Với lô lớn, mương bao chạy cả bốn phía. Đáy mương luôn phải thấp hơn đáy rãnh, nếu không nước sẽ dồn ngược từ mương vào rãnh.
Mương chắn đầu dốc. Nếu ruộng nằm dưới một sườn đồi, một con đường hay ruộng của nhà khác cao hơn, cần một mương chắn ở phía trên để đón nước từ ngoài và dẫn vòng qua ruộng, không cho tràn qua các luống.
Lối thoát cuối cùng. Mọi nước gom được phải có chỗ đi: ra kênh, ra suối, ra mương chung của xóm. Đây là phần hay bị bỏ quên nhất. Một hệ thống rãnh mương đẹp mà lối thoát bị chặn chỉ là một cái ao chia ô. Nếu lối thoát đi qua đất nhà khác, cần thoả thuận trước mùa mưa.
Hố lắng ở cuối rãnh. Trên đất dốc hay đất cát, nước mưa kéo theo đất cát xuống rãnh. Một hố nhỏ ở cuối mỗi rãnh hoặc trước cửa mương giữ lại phần đất này, đỡ phải vét cả hệ thống, đất vét ở hố lắng lại có thể đắp ngược lên luống.
Úng ngầm: mặt luống khô mà củ vẫn ngâm nước
Có những ruộng rãnh mương thông thoáng, sau mưa mặt luống ráo rất nhanh, vậy mà cây vẫn héo dần từng khóm. Đào lên thấy đất quanh củ ướt nhão, có mùi chua, trong khi lớp đất mặt khô. Đó là úng ngầm: nước thấm qua tầng mặt rồi gặp một lớp đất chặt, lớp sét hay mạch nước nông nên đọng lại ở đúng độ sâu củ đang nằm.
Cách kiểm tra là đào một hố nhỏ cạnh luống sau mưa một, hai ngày, sâu hơn tầng củ, rồi nhìn thành hố. Nếu nước rỉ ra từ một độ sâu nhất định, hoặc đáy hố nhanh chóng có nước, ruộng đang có tầng giữ nước. Ở ruộng lúa chuyển đổi và đất bãi ven sông, hiện tượng này khá phổ biến.
Trong vụ đang trồng, khó sửa tận gốc vì không thể cày lại. Việc làm được là đào rãnh giữa các luống sâu hơn, sâu quá lớp chặt nếu có thể, để nước trong luống có đường rỉ ngang ra rãnh. Với những luống nặng, có thể đào thêm một rãnh nhỏ dọc giữa hai hàng sâm khi cây còn nhỏ.
Cho vụ sau, phải sửa ở khâu làm đất: phá tầng đế cày, nâng luống cao hơn, độn thêm chất hữu cơ và cát thô vào đất nặng. Nếu mạch nước quá nông vào mùa mưa mà không hạ được, cách thực tế nhất là chỉ trồng sâm ở lô đó vào thời gian để thu hoạch xong trước cao điểm mưa, hoặc chuyển sâm sang lô cao hơn.
Chuẩn bị trước mùa mưa: danh sách việc
Nên làm xong trước khi mùa mưa ở vùng anh chị bắt đầu vài tuần, khi đất còn ráo dễ làm.
- Vét sạch đất cát, lá rụng, cỏ trong toàn bộ rãnh và mương, trả lại độ sâu ban đầu.
- Vun lại các đoạn luống bị sụt, lở mép, nhất là đầu luống giáp mương.
- Phát cỏ và cây bụi mọc trong mương, những thứ làm nước chảy chậm và giữ rác.
- Kéo bớt lớp tủ gốc dày ra khỏi sát gốc để cổ rễ thoáng, khô nhanh sau mưa.
- Tỉa bỏ lá già sát mặt đất, lá vàng úa, giúp gốc cây thông thoáng hơn.
- Kiểm tra lối thoát cuối cùng, dọn rác, khơi rộng nếu cần, trao đổi với nhà bên nếu nước phải đi qua đất của họ.
- Chuẩn bị sẵn cuốc, xẻng, vài bao tải đất để chặn chỗ nước ngoài tràn vào khi cần.
- Ghi vào sổ ngày đã vét, các chỗ đã sửa, để năm sau so sánh.
Nếu ruộng có luống nằm ở vị trí trũng mà sửa thế nào cũng còn đọng nước, cân nhắc không trồng sâm ở luống đó trong mùa mưa, hoặc thu hoạch củ đủ tuổi ở đó trước khi mưa lớn tới.
Trong và ngay sau trận mưa lớn
Những việc dưới đây làm trong vài giờ đầu quyết định ruộng có bị úng kéo dài hay không.
- Khi mưa còn đang to, chỉ ra ruộng nếu an toàn: không có sấm sét, không có lũ chảy xiết qua mương. An toàn của người trồng đặt trước mọi luống sâm.
- Ngớt mưa, đi ngay một vòng mương bao và lối thoát. Gỡ rác, cành cây, bèo bị cuốn vào làm tắc dòng chảy.
- Khơi thông những đoạn rãnh bị đất sạt lấp, dùng cuốc rạch một lối nhỏ cho nước đứng ở các vũng chảy ra rãnh.
- Không đi lại, không giẫm lên mặt luống khi đất còn sũng; mỗi bước chân làm đất nén chặt lại đúng chỗ rễ.
- Tắt hẳn hệ thống tưới tự động nếu có hẹn giờ.
- Sáng hôm sau, quay lại kiểm tra: chỗ nào còn đọng nước, chỗ nào cây nghiêng, đổ, lộ gốc. Ghi lại để xử lý khi đất ráo.
- Khi đất đã ráo đủ để không dính cuốc, vun lại gốc những cây bị lộ, dựng lại cây nghiêng, sửa mép luống sạt.
Mỗi trận mưa lớn là một lần kiểm tra miễn phí cho hệ thống thoát nước. Ghi lại chỗ nào nước rút chậm, chỗ nào luống sạt, rồi sửa ngay khi trời tạnh thay vì để dồn tới cuối mùa. Ruộng sâm qua được mùa mưa thường là ruộng được sửa từng chút sau mỗi trận, không phải ruộng được làm thật kỹ một lần.
Cứu luống đã bị ngập: theo mức độ
Thời gian ngập là yếu tố quyết định. Bảng dưới là hướng xử lý chung; cây khoẻ hay yếu, đất cát hay đất thịt sẽ cho kết quả khác nhau.
| Mức độ | Thường thấy gì | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Nước đọng vài giờ rồi rút | Cây hơi rũ, hồi lại sau một hai ngày | Khơi rãnh, không bón, không xới sâu, theo dõi tiếp một tuần |
| Ngập hoặc sũng một đến hai ngày | Lá già vàng, một số cây héo không hồi | Nhổ và đem ra khỏi ruộng cây đã thối gốc, để đất ráo, xới nhẹ mặt cho thoáng khi đất khô bớt |
| Ngập nhiều ngày | Nhiều cây chết, củ mềm, có mùi chua | Đào thử vài khóm kiểm tra củ; củ đủ tuổi còn chắc thì cân nhắc thu sớm; luống hỏng nặng thì dọn sạch và để đất nghỉ |
| Ngập kèm phù sa, bùn phủ lên luống | Lá phủ bùn, mặt luống đóng váng | Rửa nhẹ lá nếu có nước sạch, phá váng mặt luống khi khô bớt, vét bùn trong rãnh |
Sau ngập, đừng vội bón phân để cây nhanh hồi. Rễ đang tổn thương hút được rất ít, phân thêm vào chỉ làm xót rễ. Chờ cây ra lá non mới, thường sau một đến hai tuần, mới bón thúc nhẹ.
Cây đã thối gốc nên nhổ cả củ và đất quanh gốc đem ra xa ruộng, không vứt xuống rãnh hay mương vì nước sẽ mang mầm bệnh đi khắp lô.
Câu hỏi thường gặp
Ruộng đất cát thì có cần lo úng không?
Có, dù ít hơn đất thịt. Đất cát nội đồng hay có mạch nước nông vào mùa mưa, nhiều chỗ bên dưới lại có lớp sét hoặc đất chặt giữ nước. Phép thử đào hố, đổ nước xem thấm là cách biết chắc.
Luống cao bao nhiêu thì không sợ ngập?
Không có độ cao nào chống được mọi trận ngập. Luống cao giúp củ nằm trên mức nước đọng tạm thời, nhưng nếu cả ruộng bị nước ngoài tràn vào và đứng nhiều ngày thì luống cao cũng không cứu được. Mương và lối thoát quan trọng không kém.
Có nên dùng thuốc để phòng thối củ sau mưa không?
Thuốc không thay được việc thoát nước. Nếu sau khi đã xử lý nước mà bệnh vẫn lan, nên mang mẫu cây tới trạm bảo vệ thực vật hoặc cán bộ khuyến nông để được tư vấn, đọc kỹ nhãn và thời gian cách ly với cây lấy củ.
Cây sâm bị ngập rồi có hồi lại được không?
Ngập ngắn vài giờ, cây khoẻ thường hồi lại sau vài ngày. Ngập lâu thì rễ và củ thường đã tổn thương, cây có thể sống nhưng củ dễ thối dần. Đào thử vài khóm để biết tình trạng thật thay vì chỉ nhìn lá.
Có nên thu hoạch sớm khi ruộng bị ngập không?
Nếu củ đã gần đủ tuổi và đào thử thấy còn chắc, thu sớm thường giữ được nhiều hơn là chờ thêm trong đất sũng. Củ còn non thì cân nhắc kỹ; phần tính toán tuổi củ và thu hoạch nằm ở danh mục thu hoạch của trang.