Sâm thổ hào không phải cây đòi nhiều phân. Nền của ruộng là phân hữu cơ hoai bón lót đủ; sau đó bón thúc nhẹ vài lần khi cây lớn thân lá và khi bắt đầu nuôi củ, giảm đạm ở nửa sau vụ, chú ý kali, và ngừng bón khi gần tới lúc đào. Bón nhiều đạm làm cây xanh tốt, cao vống nhưng củ nhỏ, mềm và dễ bệnh.
Bài này không đưa một lượng phân chuẩn tính theo cân cho mỗi sào, vì chưa có bộ số liệu công bố đủ tin cậy cho cây này trên từng loại đất, và đất của mỗi ruộng khác nhau. Thay vào đó là cách nghĩ về nhu cầu của cây theo giai đoạn, cách bón cho đúng chỗ, đúng lúc, cách nhìn lá để chỉnh, và cách tự thử để ra con số hợp với ruộng của anh chị.
Cây cần gì qua từng giai đoạn
Mốc thời gian dưới đây là khái quát cho cây trồng từ cây con; vụ dài hay ngắn còn tuỳ vùng và mùa, nên anh chị nhìn cây là chính, lịch chỉ để tham khảo.
| Giai đoạn | Cây đang làm gì | Hướng dinh dưỡng | Cách làm |
|---|---|---|---|
| Bén rễ, vài tuần đầu sau trồng | Ra rễ mới, chưa lớn nhiều | Dựa vào phân lót, chưa cần thêm | Giữ ẩm, không bón sát gốc |
| Lớn thân lá | Ra lá liên tục, tán mở rộng | Cần đạm vừa phải cùng lân, kali | Bón thúc lần đầu, nhẹ tay, chia nhỏ |
| Ra hoa, bắt đầu tích củ | Rễ phình dần, hoa nở rải rác | Giảm đạm, giữ kali | Bón thúc lần hai, ưu tiên hữu cơ và kali |
| Củ lớn | Tinh bột dồn về củ | Kali và vi lượng, hạn chế đạm | Có thể bổ sung nhẹ nếu lá nhạt sớm |
| Vài tuần trước khi đào | Lá già dần, củ chắc lại | Không cần thêm | Ngừng bón |
Điểm cần nhớ là chiều đi của dinh dưỡng: đầu vụ nuôi bộ lá đủ lớn để quang hợp, nửa sau vụ chuyển sang nuôi củ. Bón đạm mạnh ở nửa sau vụ là kéo cây quay lại ra lá, đi ngược với điều anh chị cần.
Phân hữu cơ: nền của ruộng sâm
Với cây lấy củ trên đất cát pha hay đất nghèo, phân hữu cơ làm hai việc mà phân khoáng không làm được: giữ ẩm, giữ dinh dưỡng trong đất lâu hơn, và làm đất tơi để củ dễ phình. Phân chuồng ủ hoai, phân ủ từ rơm rạ, lá cây, phụ phẩm nông nghiệp, phân trùn quế đều dùng được. Thứ quan trọng nhất là đã hoai: màu nâu sẫm, tơi, không còn mùi khai, cầm vào không thấy ấm.
Nguồn phân cũng cần để ý. Phân gà, phân cút thường đậm đạc và nhiều đạm hơn phân trâu bò, bón nhiều vào đất cát dễ làm xót rễ nếu chưa ủ kỹ. Phân từ trại chăn nuôi không rõ quy trình có thể lẫn nhiều muối, chất độn hoặc tồn dư hoá chất khử trùng chuồng. Nếu được, nên lấy phân từ nguồn anh chị biết, hoặc tự ủ với chế phẩm vi sinh có hướng dẫn rõ trên bao bì.
Tự ủ phân không khó: xếp lớp phân chuồng xen lớp rơm, lá, giữ ẩm vừa như miếng bọt biển vắt ráo, che mưa, đảo vài lần cho thoáng. Đống ủ nóng lên rồi nguội dần là dấu hiệu đang phân giải tốt. Thời gian ủ tuỳ vật liệu và thời tiết, thường vài tháng; ủ chưa xong thì chưa đem bón.
Phần lớn phân hữu cơ nên vào đất từ lúc lên luống. Bón thúc bằng hữu cơ vẫn được, nhưng phân hữu cơ nhả dinh dưỡng chậm, nên bón thúc hữu cơ cần đi trước thời điểm cây cần vài tuần.
Bón thúc: thời điểm và cách đặt phân
Cách bón quan trọng không kém loại phân. Phân đặt sai chỗ vừa phí vừa có thể làm hại rễ.
- Chọn lúc đất ẩm, không bón khi đất đang khô nứt và không bón ngay trước một trận mưa lớn đã được dự báo, vì phân sẽ trôi xuống rãnh.
- Rạch một đường nông dọc hàng, cách gốc khoảng một gang tay, hoặc xới nhẹ một vòng quanh gốc ở mép tán. Rễ hút nhiều ở phía ngoài, không phải sát thân.
- Rải phân đều vào rãnh, không đổ dồn một chỗ. Phân khoáng tuyệt đối không để rơi vào nách lá, ngọn non hay dính lên lá ướt.
- Lấp đất phủ kín phân. Phân nằm trên mặt đất dễ bay hơi, trôi theo nước hoặc bị nắng làm mất tác dụng.
- Tưới nhẹ sau khi bón nếu đất không đủ ẩm, để phân tan dần vào vùng rễ.
- Chia nhỏ: thay vì một lần nhiều, bón hai, ba lần ít trong giai đoạn cây lớn. Đất cát giữ phân kém, chia nhỏ càng có lợi.
- Ghi ngày bón, loại phân, luống nào vào sổ, kèm nhận xét lá sau đó hai tuần.
Với ruộng trồng hàng đôi có ống nhỏ giọt ở giữa, có thể rạch rãnh bón ngay dưới đường ống để phân nằm đúng chỗ nước thấm xuống. Với vườn nhỏ tưới tay, xới vòng quanh mép tán từng cây là cách chắc nhất, chậm hơn nhưng ít phí phân.
Sau mỗi lần bón thúc, quan sát cây trong khoảng mười ngày. Lá non ra đều, màu xanh tươi vừa phải là ổn. Lá xanh đậm bóng, ngọn vươn nhanh bất thường là dấu hiệu anh chị đang bón hơi tay, lần sau giảm bớt.
Đạm, lân, kali: hiểu để không bón lệch
Đạm (N) làm lá. Đạm giúp cây ra lá, xanh lá. Thiếu đạm, lá già vàng đều từ dưới lên, cây còi. Thừa đạm, cây cao vống, lá to mềm, màu xanh đậm bất thường, hoa ít, củ nhỏ, mô mềm dễ bị nấm và rệp tấn công. Với cây lấy củ, thừa đạm thường gây hại hơn thiếu đạm nhẹ.
Lân (P) cho rễ. Lân cần cho rễ phát triển, nhất là giai đoạn đầu. Trên đất chua, lân dễ bị giữ chặt trong đất, cây không hút được; vì vậy đất chua thường cần nâng độ pH bằng vôi trước, rồi lân mới phát huy. Lân thường được trộn vào phân lót là chính.
Kali (K) cho củ. Kali tham gia vận chuyển đường bột về củ, giúp cây chịu hạn và cứng cây. Đất cát nghèo kali và kali lại dễ bị rửa trôi theo nước mưa, nên ở vùng cát người trồng thường chú ý bổ sung kali ở nửa sau vụ. Tro bếp từ củi, rơm cũng chứa kali, dùng vừa phải.
Canxi, magiê và vi lượng. Vôi cung cấp canxi; đất cát bạc màu hay thiếu magiê và một số vi lượng như bo. Không nên tự ý mua vi lượng rải theo cảm tính; nếu nghi thiếu, phân tích đất hoặc hỏi cán bộ khuyến nông trước.
Đọc nhãn phân bón. Mỗi bao phân hỗn hợp ghi tỉ lệ các chất chính. Hiểu ba chữ số đó là hiểu anh chị đang đưa vào ruộng thứ gì; chọn loại có đạm thấp hơn kali cho giai đoạn nuôi củ là nguyên tắc chung, còn lượng bón theo hướng dẫn trên bao và điều kiện ruộng.
Đọc dấu hiệu thừa thiếu trên lá
Nhiều dấu hiệu dưới đây trùng với triệu chứng của úng, khô hạn hay bệnh. Bảng chỉ để gợi ý hướng kiểm tra, không thay cho phân tích đất hay ý kiến cán bộ kỹ thuật.
| Dấu hiệu | Có thể do | Kiểm tra thêm |
|---|---|---|
| Lá già vàng đều từ dưới lên, cây còi | Thiếu đạm | Đất có úng không, vì úng cũng làm rễ không hút được đạm |
| Lá xanh đậm, to, mềm, cây vống, ít hoa | Thừa đạm | Xem lại lần bón gần nhất và lượng phân gà, phân đạm |
| Mép lá già cháy vàng nâu, lá quăn | Thiếu kali | Đất cát sau mưa lớn kéo dài; cũng có thể do nắng gió khô |
| Gân lá còn xanh, phần thịt lá giữa gân vàng ở lá già | Thiếu magiê | Đất cát chua, bón nhiều kali liên tục |
| Ngọn non biến dạng, chết đọt | Thiếu canxi hoặc bo, hoặc rệp, bọ trĩ chích hút | Lật mặt dưới lá non tìm côn trùng trước khi kết luận |
| Rễ thâm, cây héo dù đất ẩm | Không phải dinh dưỡng: úng, thối rễ, xót phân | Đào nhẹ một cây xem rễ, kiểm tra rãnh thoát nước |
Khi thấy dấu hiệu lạ, đừng vội bón thêm. Đa số trường hợp cây vàng trên ruộng sâm ở mùa mưa là do rễ bị ngạt nước chứ không phải do thiếu phân, và bón thêm lúc đó chỉ làm rễ xót thêm.
Tự thử để ra lượng phân hợp với ruộng mình
Vì không có con số chung, cách đáng tin nhất là thử ngay trên ruộng. Chọn hai, ba luống liền nhau, đất đồng đều, cùng ngày trồng, cùng nguồn cây con. Giữ nguyên phân lót cho tất cả, chỉ đổi lượng bón thúc: một luống bón như anh chị định, một luống bón ít hơn rõ rệt, một luống bón nhiều hơn. Cắm cọc đánh dấu đầu luống.
Trong vụ, ghi lại màu lá, chiều cao cây, mức độ sâu bệnh từng luống vào cùng một ngày mỗi tháng. Lúc đào, cân củ của một đoạn luống dài như nhau ở mỗi luống, không cân cả luống nếu đầu luống bị ảnh hưởng khác. Ghi cả độ chắc, màu ruột, số củ thối.
Ví dụ giả định để minh hoạ cách đọc kết quả: nếu luống bón nhiều cho cây xanh hơn hẳn nhưng cân củ chỉ nhỉnh hơn luống bón vừa một chút, trong khi số củ thối lại nhiều hơn, thì phần phân thêm đó không đáng tiền và còn làm tăng rủi ro. Sau hai vụ thử như vậy, anh chị sẽ có con số của riêng ruộng mình, chắc hơn mọi công thức đọc được trên mạng.
Nếu có điều kiện, gửi mẫu đất phân tích trước vụ đầu. Kết quả độ chua, chất hữu cơ, đạm, lân, kali giúp anh chị và cán bộ khuyến nông biết đất đang thiếu gì nhất, thay vì đoán.
Những điều không nên làm khi bón phân cho sâm
Danh sách này gom từ những lỗi thường gặp ở cây lấy củ nói chung, áp vào sâm thổ hào đều đúng.
- Bón phân khoáng sát gốc hoặc rắc lên lá ướt, làm cháy cổ rễ và cháy lá.
- Dùng phân chuồng tươi, nước phân tươi để tưới cho cây nhanh lớn.
- Bón đạm mạnh khi cây đã ra hoa và đang nuôi củ, chỉ vì thấy lá nhạt màu sau mưa.
- Bón vôi cùng lúc với phân chuồng hay phân đạm trong một hố.
- Dùng các loại thuốc kích rễ, kích củ không rõ thành phần, không có hướng dẫn cho cây dược liệu.
- Bón tiếp tới sát ngày đào vì nghĩ củ còn lớn thêm.
- Nghe theo một công thức phân bón của vùng khác mà không thử trên đất mình.
Sâm thổ hào được trồng để lấy củ dùng như thực phẩm và dược liệu, nên càng ít hoá chất dư thừa trong đất càng tốt cho cả ruộng lẫn người dùng củ.
Câu hỏi thường gặp
Có thể trồng sâm thổ hào chỉ bằng phân hữu cơ không?
Được, nhiều người trồng theo hướng hữu cơ hoàn toàn. Điều kiện là phân hữu cơ đủ lượng, đã hoai, bón lót kỹ và bón thúc sớm hơn vì phân hữu cơ nhả chậm. Năng suất có thể khác so với ruộng có phân khoáng, tuỳ đất ban đầu.
Phân trùn quế có dùng bón thúc cho sâm thổ hào được không?
Dùng được. Phân trùn quế tơi, ít mùi, ít gây xót rễ nên tiện để bón thúc quanh gốc rồi lấp nhẹ. Nó vẫn là phân hữu cơ nên tác dụng chậm và nhẹ; trên đất rất nghèo có thể cần kết hợp thêm nguồn khác.
Có nên phun phân bón lá cho sâm thổ hào không?
Phân bón lá chỉ là phần bổ sung nhỏ, không thay được dinh dưỡng từ đất. Nếu dùng, chọn loại có hướng dẫn rõ, phun lúc mát, đúng nồng độ trên nhãn. Phun đậm hoặc phun lúc nắng dễ cháy lá.
Đất cát ven biển có cần bón nhiều phân hơn đất thịt không?
Đất cát giữ phân kém nên thường cần nhiều chất hữu cơ hơn và cần chia nhỏ các lần bón thúc. Tổng lượng phân khoáng không nhất thiết phải nhiều hơn; vấn đề là giữ được phân trong vùng rễ chứ không phải đổ thêm.
Tro bếp có dùng bón cho sâm thổ hào được không?
Tro củi, tro rơm chứa kali và làm giảm độ chua của đất, dùng vừa phải được. Không dùng tro than đá, tro rác thải nhựa. Đất vốn đã kiềm hoặc vừa bón vôi thì nên hạn chế tro.
Bao lâu trước khi đào củ thì ngừng bón phân?
Thường ngừng bón vài tuần trước khi đào, khi lá già bắt đầu vàng dần và củ đã chắc. Bón muộn vừa phí vừa có thể kéo cây ra lá lại; người trồng nên ghi mốc này vào lịch ngay từ đầu vụ.