Trồng sâm thổ hào trong chậu ở Hà Nội và các thành phố miền Bắc làm được, miễn là chậu đủ sâu, đặt ở chỗ nhiều nắng, và người trồng chăm theo bốn mùa: che nóng mái bê tông mùa hè, giảm tưới và che gió lạnh mùa đông, giữ chậu khô thoáng mùa nồm. Củ trong chậu thường nhỏ hơn củ ngoài đất, nhưng cây cho hoa đỏ đẹp và là cách tốt để làm quen với cây trước khi trồng ở quê.
Khí hậu thành phố miền Bắc khác miền Nam ở chỗ có một mùa đông thật sự và một mùa nồm. Chậu cây trên ban công, sân thượng lại chịu những điều kiện khắc nghiệt hơn đất vườn: nóng hơn vào mùa hè vì mái và tường hắt nhiệt, lạnh hơn vào mùa đông vì gió lùa giữa các toà nhà, đất trong chậu khô và ướt nhanh hơn. Bài này đi qua từng mùa, kèm cách chọn chỗ đặt chậu và chăm cho hợp.
Chọn chỗ đặt chậu: ban công, sân thượng, sân sau
Chỗ đặt chậu quyết định phần lớn kết quả. Ở thành phố, nắng bị nhà cao che khuất nhiều, nên quan sát kỹ trước khi chọn.
| Vị trí | Thuận lợi | Bất lợi | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ban công hướng nam, đông nam | Nắng sáng tốt, mùa đông vẫn có nắng, khuất gió bấc | Nhà đối diện có thể che | Chỗ nên ưu tiên |
| Ban công hướng tây | Nhiều nắng chiều | Hè rất nóng, tường hắt nhiệt | Che nắng chiều mùa hè |
| Ban công hướng bắc | Mát mùa hè | Thiếu nắng, mùa đông đón gió bấc | Ít hợp với sâm |
| Sân thượng | Nắng cả ngày | Nóng mái mùa hè, gió mạnh, lạnh mùa đông | Kê chậu khỏi sàn, che lưới mùa hè, chắn gió mùa đông |
| Sân sau nhà ống | Gần đất, dễ chăm | Thường thiếu nắng do nhà hai bên | Chỉ khi có nắng trực tiếp vài giờ mỗi ngày |
Sâm thổ hào cần nắng trực tiếp nhiều giờ để ra hoa và nuôi củ. Ban công chỉ có nắng phản chiếu, hoặc nắng một hai giờ buổi sáng, thì cây sống được nhưng thường còi, ít hoa. Nếu nhà không có chỗ nhiều nắng, cân nhắc sân thượng chung, hoặc gửi trồng ở nhà người thân ngoại thành.
Gieo hạt hay trồng củ cho chậu ở thành phố
Với người trồng chậu, cách nhanh nhất là mua cây con trong bầu hoặc củ giống nhỏ, trồng vào chậu khi trời đã ấm hẳn, thường là cuối xuân ở Hà Nội. Cây con có sẵn bộ rễ nên bén chậu nhanh, kịp lớn qua mùa hè. Gieo hạt rẻ hơn và vui hơn, nhất là khi có trẻ em trong nhà cùng theo dõi cây nảy mầm, nhưng cây gieo hạt ở chậu cần thời gian dài hơn, và nếu gieo muộn thì đến đông cây còn nhỏ.
Ở thành phố miền Bắc, nên gieo hạt trong khay hoặc cốc nhỏ đặt trong nhà gần cửa sổ nhiều nắng vào cuối đông, đầu xuân, rồi chuyển sang chậu lớn khi trời ấm. Cách này tận dụng được mấy tuần trước khi thời tiết ngoài ban công cho phép. Khi mua cây con hay hạt, kiểm kỹ để chắc đúng là sâm thổ hào họ Bông, vì trên chợ mạng có nhiều cây khác cũng được gọi là sâm. Mỗi chậu sâu chỉ nên để một cây, nhiều nhất hai cây; trồng dày trong chậu thì củ tranh chỗ nhau, cây nào cũng nhỏ.
Chậu, thùng và giá thể cho thời tiết miền Bắc
Củ sâm thổ hào cần độ sâu, nên chậu phải sâu hơn chậu trồng rau ăn lá thông thường. Thùng xốp sâu, chậu nhựa sâu, bao trồng vải đều dùng được. Ở miền Bắc, thùng xốp có thêm một lợi thế là cách nhiệt: mùa hè đỡ nóng rễ, mùa đông đỡ lạnh. Chậu sành, chậu xi măng mỏng đặt trên sân thượng thì nóng lên rất nhanh dưới nắng hè và lạnh buốt vào mùa đông.
Đáy chậu phải có nhiều lỗ thoát nước, lót một lớp sỏi nhẹ hoặc mảnh xốp vụn. Giá thể cần tơi và thoát nước nhanh, ví dụ đất thịt nhẹ trộn phân hữu cơ hoai, xơ dừa đã xử lý, trấu hun và một ít cát thô. Ở thành phố miền Bắc, nên cho giá thể thoáng hơn mức anh chị định dùng ở miền Nam, vì mùa nồm và mưa phùn làm chậu lâu khô.
Kê chậu cao khỏi sàn bằng gạch hoặc giá đỡ, để nước thoát được, sàn không hắt nóng, và mùa đông chậu không nằm trực tiếp trên nền bê tông lạnh. Chậu đặt sát nhau thành nhóm giúp giữ ẩm mùa hè và giữ ấm mùa đông, nhưng chừa khe để gió lùa qua lá trong mùa nồm.
Mùa hè trên mái bê tông
Sàn mái nóng như chảo. Sân thượng bê tông giữa trưa hè có thể nóng đến mức không đi chân trần được. Chậu đặt sát sàn nhận hơi nóng từ dưới lên, rễ ở đáy chậu bị nóng. Kê chậu cao, đặt trên tấm gỗ, tấm xốp hoặc giá có khoảng trống bên dưới.
Che lưới giờ nắng gắt. Sâm ưa nắng nhưng nắng trưa hè trên sân thượng thành phố, cộng với nhiệt hắt từ tường, có thể làm cháy lá. Căng lưới che nắng mỏng phía trên hoặc phía tây, che vào buổi trưa và chiều, sáng sớm để cây nhận nắng trực tiếp.
Tưới sáng sớm và chiều muộn. Chậu nhỏ khô rất nhanh trong ngày nắng gắt. Tưới sáng sớm cho đẫm, chiều muộn kiểm lại, đất khô thì tưới thêm. Không tưới lúc giữa trưa vì nước nóng trong ống và chênh nhiệt làm cây sốc.
Sâu hại mùa nóng trên phố. Ban công, sân thượng nóng và khô hay có nhện đỏ, rệp, bọ trĩ bám mặt dưới lá, nhất là chậu đặt sát tường nóng. Mỗi lần tưới, lật xem vài lá; thấy lá lấm tấm bạc, xoăn mép thì rửa mặt dưới lá bằng nước sạch buổi sáng, ngắt bỏ lá hỏng nặng và tách chậu đó ra xa các chậu khác.
Mưa giông và bão. Mùa hè miền Bắc có giông lốc, bão. Chậu cao, cây tán rộng trên sân thượng dễ đổ. Cắm cọc đỡ, buộc nhẹ thân vào cọc, đặt chậu ở chỗ khuất gió, xa mép lan can. Sau mưa lớn, kiểm chậu thoát hết nước chưa.
Mùa đông và mùa nồm với chậu
Chậu chịu lạnh kém hơn đất vườn vì đất ít, bốn phía tiếp xúc với không khí. Cách chăm qua đông và nồm:
- Khi lá vàng, thân lụi, cắt bỏ phần đã khô, chừa đoạn gốc ngắn để đánh dấu.
- Dời chậu vào chỗ khuất gió bấc: góc ban công có tường chắn, sát tường nhà hướng nam.
- Gom chậu lại gần nhau, quấn bên ngoài chậu bằng bao tải hoặc tấm xốp mỏng nếu ở sân thượng trống gió.
- Phủ một lớp tủ mỏng trên mặt chậu bằng rơm, xơ dừa khô.
- Giảm tưới hẳn: chỉ tưới khi đất trong chậu khô sâu, tưới ít, vào buổi trưa có nắng.
- Khi nồm về, ngừng tưới, mở thoáng, nếu chậu ở chỗ mưa hắt thì chuyển vào dưới mái hiên.
- Đầu xuân thấy mầm nhú thì đưa chậu ra lại chỗ nắng, tưới tăng dần.
Nhiều người trồng chậu ở Hà Nội mất cây không phải vì lạnh mà vì vẫn tưới đều như mùa hè trong những tháng cây đang nghỉ. Chậu nằm dưới mưa phùn cả tuần mà vẫn tưới thì giá thể sũng nước, củ thối. Mùa đông, ít tưới là cách chăm tốt nhất.
Lịch tưới chậu theo mùa ở thành phố miền Bắc
Lịch dưới đây là khung chung, luôn kiểm bằng tay trước khi tưới: cắm ngón tay xuống giá thể một đốt, khô thì tưới, còn ẩm thì chờ.
| Mùa | Tình trạng cây | Nhịp tưới thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Xuân (sau rét) | Mầm nhú, ra lá mới | Tưới khi mặt giá thể se, lượng tăng dần | Ngày nồm không tưới |
| Hè | Lá nhiều, ra hoa | Hằng ngày, ngày nắng gắt có thể hai lần | Sáng sớm, chiều muộn |
| Thu | Củ tích lũy, quả chín | Thưa dần theo thời tiết | Ngày hanh kiểm kỹ |
| Đông | Thân lụi, củ nghỉ | Rất thưa, chỉ khi giá thể khô sâu | Buổi trưa có nắng |
Trên sân thượng nhiều gió, chậu khô nhanh hơn ban công kín. Chậu nhựa mỏng khô nhanh hơn thùng xốp dày. Vì vậy không có lịch tưới chung cho mọi chậu; mỗi chậu nên được kiểm riêng, ít nhất trong vài tuần đầu cho đến khi anh chị quen với nhịp khô của từng chậu.
Bụi, gió và những điều riêng của nhà cao tầng
Ban công chung cư từ tầng cao có những đặc điểm riêng. Gió mạnh hơn mặt đất nhiều, lá dễ rách, chậu khô nhanh, cây cao dễ đổ. Đặt chậu thấp hơn lan can, sát tường, và không để chậu nặng ở mép ban công vì lý do an toàn cho người bên dưới. Nhiều toà nhà có quy định về việc đặt chậu, treo đồ ở ban công; anh chị nên xem nội quy toà nhà.
Bụi đường ở thành phố bám lên lá, nhất là những tuần hanh khô không mưa. Lớp bụi dày làm lá kém quang hợp và có thể là nơi ẩn của nhện đỏ, rệp. Thỉnh thoảng rửa lá nhẹ bằng nước sạch vào buổi sáng những ngày nắng ráo, để lá khô trước tối. Tránh rửa lá trong mùa nồm.
Nước tưới trên ban công thoát ra đáy chậu có thể chảy xuống tầng dưới hoặc làm bẩn sàn. Đặt khay hứng dưới chậu nhưng nhớ đổ nước đọng trong khay sau mỗi lần tưới; khay đọng nước vừa làm đáy chậu ngâm nước, vừa là chỗ muỗi đẻ.
Đào củ chậu và giữ giống cho năm sau
Củ trong chậu thường nhỏ hơn củ trồng ngoài đất vì không gian và dinh dưỡng hạn chế, và vì ở miền Bắc mùa cây lớn ngắn. Đừng so cỡ củ chậu với củ ruộng. Cây trồng chậu sau một hai năm, vào cuối thu hoặc đầu đông khi thân đã lụi, có thể dốc ngược chậu ra để xem củ. Dốc chậu trên một tấm bạt, gỡ giá thể nhẹ tay, đỡ cho củ khỏi gãy.
Nếu muốn trồng tiếp, chọn vài củ chắc nhất có mắt mầm ở cổ, trồng lại vào chậu với giá thể mới, hoặc cất qua đông trong cát khô rồi trồng vào xuân. Giá thể cũ nên phơi, trộn thêm phân hữu cơ mới hoặc thay hẳn, không dùng lại nguyên cho sâm năm sau vì dễ tích tụ mầm bệnh.
Hạt từ những quả chín trên cây chậu cũng là nguồn giống tốt cho năm sau. Ở thành phố, cây chậu còn được nhiều người giữ chỉ để xem hoa: hoa đỏ nở vào mùa hè trên ban công, mỗi bông thường chỉ nở chừng một ngày rồi khép lại, cây ra hoa nối tiếp nhau. Trồng để ngắm và để quen cây cũng là một lý do đủ tốt.
Câu hỏi thường gặp
Trồng sâm thổ hào trong chậu ở Hà Nội có được không?
Được, nếu chậu đủ sâu, đặt ở chỗ có nắng trực tiếp nhiều giờ, giá thể tơi thoát nước, và chăm theo mùa: che nóng mái mùa hè, giảm tưới và che gió mùa đông, giữ chậu khô thoáng mùa nồm. Củ chậu thường nhỏ hơn củ ngoài đất.
Chậu sâm thổ hào để ban công hướng nào tốt nhất?
Ban công hướng nam, đông nam thường tốt nhất ở miền Bắc vì có nắng sáng, mùa đông vẫn có nắng và khuất gió bấc. Ban công hướng tây phải che nắng chiều mùa hè. Hướng bắc thường thiếu nắng và đón gió lạnh nên ít hợp.
Mùa đông có cần mang chậu sâm vào trong nhà không?
Thường không cần mang vào trong nhà, chỉ cần dời chậu vào chỗ khuất gió bấc, gom chậu lại, quấn bên ngoài nếu ở sân thượng trống gió, và giảm tưới hẳn. Trong nhà thiếu nắng, đầu xuân cây dễ yếu.
Dùng thùng xốp trồng sâm thổ hào có tốt không?
Thùng xốp sâu khá hợp ở miền Bắc vì cách nhiệt, mùa hè rễ đỡ nóng, mùa đông đỡ lạnh. Cần đục nhiều lỗ thoát nước ở đáy, lót lớp sỏi nhẹ, kê cao khỏi sàn và dùng giá thể tơi thoát nước tốt.
Vì sao chậu sâm trên ban công bị thối củ vào mùa nồm?
Thường do vẫn tưới đều trong khi cây đang nghỉ và mưa phùn làm giá thể sũng nước, hoặc khay hứng dưới chậu đọng nước. Mùa nồm nên ngừng tưới, mở thoáng, chuyển chậu vào dưới mái hiên và đổ nước đọng trong khay.
Trồng chậu bao lâu thì dốc chậu xem củ được?
Thường sau một hai năm, vào cuối thu hoặc đầu đông khi thân đã lụi. Dốc chậu trên tấm bạt, gỡ giá thể nhẹ tay. Củ chậu nhỏ hơn củ ruộng là bình thường; chọn vài củ chắc có mắt mầm để trồng lại cho năm sau.