Ở miền Bắc, những tuần nồm ẩm và mưa phùn cuối đông đầu xuân, cùng những đợt mưa dầm giữa hè, là lúc nấm bệnh trên sâm thổ hào bùng lên dễ nhất; phòng hiệu quả nhất là làm cho lá và cổ rễ khô được, bằng luống cao, trồng thưa, tưới đúng giờ và vệ sinh vườn, chứ không phải chờ bệnh rồi mới phun.
Nồm là khi không khí ấm ẩm tràn về gặp mặt đất, tường, lá còn lạnh, hơi nước đọng thành lớp ướt mỏng trên mọi bề mặt, có khi kéo dài nhiều ngày không khô. Với cây trồng, điều đó có nghĩa lá ướt liên tục, đất không se, cổ rễ ngâm trong ẩm. Bài này nói về thời tiết đặc thù đó và cách tổ chức vườn để sống chung với nó. Việc nhận biết từng loại sâu bệnh cụ thể được viết kỹ ở chuyên mục sâu bệnh; ở đây tập trung vào phòng từ khâu canh tác theo khí hậu miền Bắc.
Thời tiết nồm làm gì với một ruộng sâm
Nấm gây bệnh trên lá và rễ phần lớn cần một màng nước trên bề mặt để bào tử nảy mầm và xâm nhập. Những ngày nắng ráo, lá khô nhanh, màng nước đó chỉ tồn tại vài giờ sau sương sớm. Những ngày nồm, lá ướt từ sáng đến tối, ngày này qua ngày khác, bào tử có đủ thời gian để bám vào và đi vào mô lá. Đó là lý do người trồng rau, trồng hoa ở miền Bắc đều sợ nồm, và sâm thổ hào không phải ngoại lệ.
Thêm vào đó, nồm thường rơi vào cuối mùa đông, khi củ đang nghỉ hoặc vừa nhú mầm. Mầm non mềm, cổ rễ đang mở ra để mọc rễ mới, đúng lúc dễ bị tổn thương nhất. Đất sũng nước do mưa phùn lại thiếu không khí, rễ yếu đi, nấm trong đất có lợi thế. Một luống đất bí trong tuần nồm có thể mất nhiều gốc mà người trồng chỉ phát hiện khi đầu xuân thấy chỗ trống không mọc mầm.
Hiểu cơ chế này giúp anh chị chọn đúng việc: mọi biện pháp đều nhằm rút ngắn thời gian lá và cổ rễ phải ướt, tăng không khí trong đất, và giảm lượng nguồn bệnh có sẵn trên vườn.
Những nhóm bệnh hay bùng lên sau những đợt ẩm kéo dài
Không chẩn đoán chắc được qua mô tả hay qua ảnh, nhưng biết các nhóm thường gặp giúp anh chị để mắt đúng chỗ. Khi nghi ngờ, mang mẫu cây đến trạm bảo vệ thực vật hoặc cán bộ khuyến nông nhờ xem.
- Chết rạp cây con: cây con trong khay hoặc mới ra ngôi bị thắt ở cổ thân sát mặt đất, gục xuống thành từng đám; hay gặp ở khay gieo dày, tưới nhiều, thiếu nắng.
- Thối cổ rễ, thối củ: gốc mềm, thân héo khi đất vẫn ẩm, củ có vết nâu nhũn; thường đi kèm đất úng và vết thương ở củ.
- Đốm lá: trên lá xuất hiện chấm nâu, đen hay vàng, lan rộng và liền nhau khi ẩm kéo dài, lá già bị trước.
- Mốc trên lá, thân: lớp mốc trắng hoặc xám phủ trên mặt lá, nụ, hay gặp ở luống trồng dày, thiếu gió.
- Thối nụ, thối quả: vào mùa mưa hè, nụ và quả non bị nâu đen, rụng, hạt không thành.
Đặc điểm chung của các nhóm này là chúng đi theo thời tiết: cùng một vườn, năm nồm nặng thì bệnh nhiều, năm hanh khô thì gần như không thấy. Vì vậy theo dõi thời tiết và đi thăm vườn ngay sau mỗi đợt ẩm dài là thói quen đáng giữ.
Phòng từ khi lên luống: luống, rãnh và khoảng cách
Phần lớn công phòng bệnh nằm ở khâu chuẩn bị đất, trước khi có cây. Làm đúng từ đầu thì cả vụ đỡ vất.
- Chọn lô có độ dốc nhẹ hoặc cao hơn đất xung quanh, để nước mưa có lối thoát tự nhiên.
- Lên luống cao, mặt luống hơi khum ở giữa để nước không đọng trên mặt.
- Đào rãnh giữa các luống sâu hơn mặt luống rõ rệt, rãnh nối ra mương chung, không để rãnh cụt.
- Xếp luống theo hướng gió chính trong mùa ẩm nếu địa hình cho phép, gió lùa dọc luống giúp lá khô nhanh.
- Trồng thưa hơn mức anh chị định ban đầu một chút; khoảng trống giữa các cây là đường cho gió và nắng.
- Không trồng sâm sát hàng rào, bờ tường hay bụi cây rậm, những chỗ đó giữ ẩm và chắn gió.
Nhiều người tiếc đất nên trồng dày, nhưng trong khí hậu miền Bắc, mất một phần ba luống vì bệnh trong mùa nồm thì trồng dày cũng không còn lợi. Khoảng cách cụ thể tuỳ đất và cách trồng, phần chăm sóc ngoài đồng có bàn kỹ; ở đây chỉ nhấn mạnh: khi phân vân, chọn thưa.
Tưới và tủ gốc trong mùa ẩm
Tưới gốc, không tưới lá. Khi bắt buộc phải tưới trong những ngày nồm xen hanh, tưới thẳng vào đất quanh gốc, không phun lên lá. Tưới phun mưa trên diện rộng tiện nhưng làm lá ướt thêm, kéo dài thời gian cho nấm.
Tưới buổi sáng. Tưới sáng cho đất và lá có cả ngày để ráo. Tưới chiều tối, nước nằm qua đêm, đúng lúc lạnh và ẩm nhất.
Tủ gốc thoáng, cách cổ rễ. Lớp tủ giữ đất không bắn lên lá khi mưa, giảm nguồn nấm từ đất bắn lên. Nhưng tủ áp sát cổ rễ thì giữ ẩm ngay chỗ dễ thối nhất. Chừa một vòng nhỏ quanh gốc không tủ.
Thay lớp tủ khi đã nhão. Sau những tuần nồm, lớp rơm hay cỏ khô có thể đã ướt mục, bốc mùi, mốc trắng. Lúc đó lớp tủ trở thành nơi ủ nấm, nên vén đi, phơi mặt luống khi trời hửng, rồi phủ lớp mới khô.
Đi thăm vườn sau mỗi đợt ẩm. Ngắt bỏ lá đốm đầu tiên, nhổ cây con gục, đem ra khỏi vườn. Làm sớm khi chỉ vài lá bệnh thì công ít, để lan cả luống mới xử lý thì khó.
Đất bí sau mùa nồm: xới phá váng và thêm hữu cơ
Sau nhiều tuần mưa phùn, mặt luống ở đất thịt và đất phù sa thường đóng một lớp váng mỏng, bóng, khi khô thì nứt chân chim. Lớp váng này chặn không khí đi vào đất và làm nước mưa chảy tràn thay vì ngấm đều. Rễ sâm bên dưới vì vậy vừa thiếu khí vừa bị ẩm đọng ở tầng mặt. Khi trời hửng được vài ngày, đất se mặt, nên xới nhẹ phá váng quanh gốc, xới nông để không đứt rễ, rồi phủ lại lớp tủ khô.
Về lâu dài, cách chống bí đất bền nhất là tăng hữu cơ: phân chuồng hoai, phân ủ từ rơm rạ, lá cây, trộn vào đất khi làm luống từ đầu vụ. Đất nhiều mùn có cấu trúc tơi, có những khe hở cho nước thoát và khí vào, nên qua mùa nồm ít bị nhão hơn đất trơ. Với đất thịt nặng, trộn thêm trấu hun hoặc cát thô vào tầng mặt luống cũng giúp thoát nước. Những việc này không cho kết quả ngay trong một tuần nồm, nhưng sau một hai vụ sẽ thấy khác rõ.
Vườn ươm trong mùa nồm: khay, bầu và cây con
Vườn ươm là nơi chịu nồm nặng nhất, vì cây con mềm, gieo dày, lại thường đặt trong nhà che kín. Nhà che giữ ấm tốt nhưng cũng giữ ẩm; những ngày nồm, nilon đọng nước, giọt nước rơi xuống khay liên tục. Mở hai đầu nhà che vào ban ngày, kể cả khi trời hơi lạnh, quan trọng hơn giữ thêm vài độ ấm. Nếu có thể, dựng mái nhà che dốc để nước đọng chảy theo mái xuống đất thay vì nhỏ thẳng xuống khay.
Giá thể gieo nên tơi xốp, thoát nước nhanh, không dùng đất ruộng thịt nặng hay đất đã trồng cây bị bệnh. Gieo thưa trong khay, mỗi ô một hai hạt, để cây con có khoảng trống. Kê khay lên giá cao để không khí lưu thông dưới đáy khay. Tưới bằng bình có vòi nhỏ vào đất, tránh phun ướt cả khay, và chỉ tưới khi mặt giá thể đã se.
Khi thấy một vài cây con gục ở cổ, nhặt ngay cả cây đó lẫn phần giá thể quanh nó, giảm tưới cho cả khay, tăng thoáng. Không đặt khay mới gieo cạnh khay đang có cây bệnh. Với khay bệnh lan nhiều, thà bỏ cả khay và gieo lại khi trời ráo còn hơn cố giữ.
Mưa dầm giữa hè: mùa ẩm thứ hai
Ngoài nồm đầu xuân, miền Bắc còn một mùa ẩm khác ít người nhắc khi nói về sâm: những đợt mưa dầm, mưa ngâu kéo dài nhiều ngày vào khoảng tháng 7, tháng 8, xen giữa những trận mưa rào và bão. Lúc này cây đang tốt lá, tán dày, ra hoa, nên dưới tán rất ẩm. Nóng ẩm cùng lúc là điều kiện cho thối nụ, thối quả và thối củ do úng.
Việc cần làm trước mùa này là khơi lại toàn bộ rãnh, kiểm điểm trũng trong ruộng, tỉa bớt lá già sát gốc cho thông thoáng phần dưới tán. Những cây ra quá nhiều hoa có thể bấm bớt để giảm khối nụ quả dễ thối và dồn sức về củ, tuỳ mục đích lấy hạt hay lấy củ. Sau mỗi trận mưa lớn, đi kiểm xem nước rút ra khỏi rãnh trong bao lâu; chỗ nào nửa ngày sau vẫn còn nước thì phải đào sâu thêm hoặc mở lối thoát ngay.
Mùa mưa hè ở miền Bắc nhiều năm còn kèm bão và áp thấp, gió giật làm cây đổ, gốc lung lay, nước vào vết nứt quanh cổ rễ. Sau bão, vun lại gốc, dựng cây đổ, cắt bỏ cành gãy để vết thương sớm khô.
Khi đã có cây bệnh: canh tác trước, thuốc sau
Thấy bệnh, nhiều người nghĩ ngay đến bình phun. Với cây trồng lấy củ, nhất là củ dùng làm thực phẩm, thứ tự đúng là ngược lại:
- Nhổ hoặc cắt bỏ cây, lá, nụ bệnh, đem ra khỏi vườn tiêu huỷ, không vứt ở rãnh.
- Kiểm và sửa nguyên nhân: rãnh tắc, chỗ trũng, luống dày, tưới chiều.
- Tăng thông thoáng: tỉa lá già, dọn cỏ, mở lớp tủ ướt.
- Cân nhắc chế phẩm sinh học được khuyến nông địa phương giới thiệu cho cây trồng cạn, dùng theo hướng dẫn trên bao bì.
- Chỉ khi bệnh lan nhanh và các bước trên không đủ, mới hỏi trạm bảo vệ thực vật về thuốc phù hợp. Đọc kỹ nhãn, dùng đúng đối tượng, tuân thủ thời gian cách ly trước khi đào củ, mang đồ bảo hộ.
- Ghi lại đợt bệnh trong sổ vườn: ngày, thời tiết trước đó, chỗ nào bị trước, đã làm gì và kết quả.
Sâm thổ hào là cây lấy củ để dùng, nên mỗi lần phun thuốc là thêm một nỗi lo về tồn dư. Phòng tốt bằng canh tác giúp anh chị gần như không phải đến bước cuối, và khi phải dùng thì dùng ít, đúng, có kiểm soát.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sâm thổ hào hay bị bệnh vào mùa nồm?
Vì nồm làm lá và cổ rễ ướt liên tục nhiều ngày, đất sũng thiếu không khí. Bào tử nấm có đủ thời gian nảy mầm và xâm nhập, rễ lại yếu vì ngạt. Mầm non vừa nhú sau mùa đông cũng mềm, dễ tổn thương hơn cây trưởng thành.
Mùa nồm có nên phun thuốc phòng trước cho sâm không?
Không nên phun theo lịch khi chưa có bệnh. Ưu tiên luống cao, trồng thưa, tưới sáng, vệ sinh vườn. Nếu bệnh đã xuất hiện và lan nhanh, hỏi trạm bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông, đọc nhãn và giữ đúng thời gian cách ly trước khi đào củ.
Cây con trong khay bị gục từng đám thì làm gì?
Nhặt bỏ ngay các cây gục cùng giá thể quanh đó, giảm tưới, mở thoáng nhà che, đưa khay ra nơi có nắng. Không đặt khay mới cạnh khay bệnh. Khay bệnh lan nhiều thì nên bỏ và gieo lại bằng giá thể mới khi trời ráo.
Có nên tưới phun mưa cho sâm thổ hào ở miền Bắc không?
Mùa khô hanh dùng được, nhưng vào mùa nồm và mùa mưa thì nên tưới gốc bằng vòi hoặc nhỏ giọt, vì phun mưa làm lá ướt thêm. Nếu dùng phun mưa, tưới buổi sáng để lá kịp khô trong ngày.
Lớp rơm tủ bị mốc trắng có hại cho cây không?
Mốc trên rơm mục chưa chắc là nấm gây bệnh cho sâm, nhưng lớp tủ ướt nhão giữ ẩm quanh gốc và làm nơi trú cho nhiều loại nấm. Nên vén lớp tủ đó đi khi trời hửng, phơi mặt luống rồi phủ lớp khô mới, chừa vòng quanh cổ rễ.
Mưa ngâu tháng bảy có ảnh hưởng gì đến sâm?
Mưa dầm giữa hè cùng tán lá dày làm phần dưới tán rất ẩm, dễ thối nụ, thối quả và thối củ do úng. Trước mùa này nên khơi rãnh, tỉa lá già sát gốc, và sau mỗi trận mưa kiểm xem nước rút nhanh không.