Khi trời lạnh, sâm thổ hào ở miền Bắc thường vàng lá và lụi phần trên mặt đất; đó là cây đang nghỉ chứ chưa chắc đã chết. Củ dưới đất vẫn sống nếu đất ráo, không đọng nước và không bị lạnh sâu kéo dài. Việc của người trồng trong mấy tháng này khá ít nhưng phải đúng: dọn thân lá khô, vun và tủ gốc, gần như không bón, tưới rất thưa, và giữ rãnh thông thoát để mưa phùn không làm luống sũng nước.
Phần lớn củ mất trong mùa đông không phải vì lạnh mà vì thối do ẩm, vì chuột đào, hoặc vì người trồng nóng ruột tưới bón như mùa hè. Bài này đi qua từng việc từ khi cây có dấu hiệu nghỉ đến lúc mầm xuân nhú lên, kèm cách xử lý theo từng kiểu thời tiết đặc trưng của mùa đông miền Bắc.
Lụi và chết khác nhau thế nào
Lụi là phần thân lá già đi và khô theo mùa, còn sự sống dồn xuống củ và phần cổ rễ sát mặt đất. Cây lụi đều, lá vàng dần từ dưới lên, thân khô từ ngọn xuống, không có mùi hôi, gốc vẫn cứng. Chết là khi củ hoặc cổ rễ đã thối: thân đổ gục khi còn xanh, gốc mềm nhũn, chạm vào thấy trơn, có khi có mùi chua hoặc mùi hôi.
Cách kiểm chắc nhất là bới nhẹ một gốc ở đầu luống bằng tay hoặc que tre. Củ còn sống thì vỏ chắc, bẻ thử một rễ nhỏ thấy ruột trắng ngà, không chảy nước đục. Ở cổ rễ, chỗ chuyển từ củ lên thân, thường có những mắt mầm nhỏ còn cứng. Củ hỏng thì vỏ tuột ra khi miết, ruột ngả màu nâu xám, mềm như khoai luộc để lâu. Kiểm xong lấp đất lại ngay, không để củ phơi gió lạnh.
Chỉ nên kiểm một hai gốc mỗi lần, cách nhau vài tuần. Bới nhiều gốc chỉ để yên tâm lại làm tổn thương rễ và mở đường cho nấm.
Dấu hiệu cây bắt đầu vào nghỉ đông
Thời điểm cây vào nghỉ phụ thuộc vào nơi trồng và từng năm, có năm rét sớm, có năm ấm kéo dài. Anh chị nhìn cây thay vì nhìn lịch, với các dấu hiệu sau:
- Lá non mọc ra ít dần rồi ngừng hẳn, những lá mới nhỏ và nhạt màu hơn lá mùa hè.
- Lá già ở gốc vàng và rụng nhiều hơn bình thường, không kèm đốm bệnh rõ rệt.
- Hoa thưa dần, quả cuối mùa chín muộn và chậm nứt.
- Sau một hai đợt gió mùa đông bắc, ngọn bắt đầu héo khô từ trên xuống.
- Đất trên luống khô lâu hơn sau mỗi lần tưới, vì cây hút ít nước đi.
Khi thấy hai ba dấu hiệu cùng lúc, anh chị chuyển sang nhịp chăm mùa đông: ngừng bón, giảm tưới, chuẩn bị vật liệu tủ. Nếu đang định lấy hạt, đây là lúc thu nốt những quả đã chín, để quả non lại vì chúng thường không kịp già trong mùa lạnh.
Cũng nên nhớ năm nào ấm, cây có thể còn xanh khá muộn, rồi một đợt rét đậm đến đột ngột làm lá héo trong vài ngày. Khi đó không cần hoảng; thân lá héo nhanh là phản ứng bình thường, việc cần làm vẫn là giữ củ ráo và ấm.
Chuẩn bị luống trước đợt rét đầu mùa
Làm phần này trong vài ngày nắng ráo trước khi rét về là đẹp nhất, vì đất khô dễ vun và vật liệu tủ không bị ướt sẵn.
- Cắt thân đã khô hẳn, chừa lại một đoạn gốc ngắn để đánh dấu chỗ có củ, tránh lúc làm cỏ đầu xuân cuốc phải.
- Gom lá rụng, lá có đốm bệnh, quả thối ra khỏi luống, đem ủ xa vườn hoặc tiêu huỷ; lá bệnh nằm lại trên luống là nguồn nấm cho xuân sau.
- Khơi lại rãnh giữa các luống cho sâu và thông, vì mưa phùn kéo dài vẫn đủ làm rãnh đọng nước nếu bị lấp.
- Vun thêm một lớp đất tơi lên mặt luống quanh gốc để củ nằm sâu hơn một chút, không vun quá dày làm đất bí.
- Phủ một lớp rơm rạ, cỏ khô, trấu hoặc lá khô sạch lên trên; lớp tủ giữ nhiệt cho đất và đỡ cho mặt luống khỏi bị mưa đập.
- Đặt bẫy hoặc dọn nơi trú của chuột quanh vườn, vì mùa đông thức ăn ngoài đồng ít đi, chuột hay tìm đến củ.
Lớp tủ cần thoáng chứ không nén chặt. Tủ quá dày bằng vật liệu ẩm như cỏ tươi lại giữ nước, ủ nóng và làm thối cổ rễ, đúng điều mình muốn tránh.
Tưới và bón trong mấy tháng nghỉ
Gần như không bón. Cây đã ngừng lớn, rễ hút rất ít. Phân bón vào lúc này không được dùng, phân đạm còn kích cây nhú mầm non giữa mùa lạnh, mầm đó gặp rét sẽ hỏng. Phân hữu cơ hoai có thể rải mỏng lên mặt luống như một phần của lớp tủ, để đến xuân nó đã sẵn trong đất.
Tưới rất thưa, chỉ khi đất khô sâu. Mùa đông miền Bắc có hai kiểu: hanh khô và mưa phùn. Những đợt hanh kéo dài cả tuần, lớp đất dưới tủ có thể khô; lúc đó tưới nhẹ vào buổi trưa nắng cho đất kịp ráo mặt trước đêm. Những đợt nồm, mưa phùn thì không tưới gì cả.
Không tưới vào chiều tối. Nước đọng quanh cổ rễ trong đêm lạnh là điều kiện tốt nhất cho nấm thối. Nếu phải tưới, tưới khi trời có nắng và tưới ít.
Kiểm độ ẩm bằng tay, không bằng mắt. Mặt lớp tủ trông khô chưa chắc đất bên dưới khô. Vạch tủ ra, bóp một nắm đất ở độ sâu một đốt ngón tay: đất còn kết nắm hơi ẩm là đủ, đất rời rạc và bụi mới cần tưới.
Rét đậm, sương muối, mưa phùn: xử lý theo từng kiểu thời tiết
Mùa đông miền Bắc không đều, trong một tháng có thể có cả ngày hanh khô, rét đậm và mưa phùn. Mỗi kiểu cần một phản ứng khác nhau:
| Kiểu thời tiết | Nguy cơ cho củ | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Rét đậm, rét hại kéo dài | Đất lạnh sâu, cổ rễ nông dễ tổn thương | Tăng lớp tủ khô, che thêm nilon có khe thoáng ở luống nhỏ, mở ra khi nắng lên |
| Sương muối ở vùng núi, thung lũng | Mầm sớm, cổ rễ sát mặt đất bị cháy lạnh | Phủ tủ dày hơn vùng thấp, tránh tưới chiều hôm trước đêm quang mây lặng gió |
| Mưa phùn, nồm kéo dài | Đất sũng, nấm phát triển ở lớp tủ và cổ rễ | Không tưới, khơi rãnh, vén bớt lớp tủ đã ướt nhão, phơi mặt luống khi trời hửng |
| Hanh khô nhiều ngày | Đất khô sâu, củ nhỏ có thể héo | Tưới nhẹ buổi trưa, bổ sung tủ để giữ ẩm |
| Ấm bất thường giữa đông | Củ nhú mầm sớm rồi gặp rét quay lại | Không tưới bón kích mầm, giữ lớp tủ, để mầm tự lên chậm |
Dự báo thời tiết nông vụ của đài khí tượng thường báo trước các đợt không khí lạnh vài ngày. Anh chị dựa vào đó để chuẩn bị vật liệu che, đừng đợi đêm lạnh mới đi tìm.
Cây con gieo muộn và luống mới trồng năm đầu
Những cây gieo muộn trong năm, đến đầu đông mới có vài lá và củ còn bằng ngón tay, là nhóm dễ mất nhất trong mùa lạnh. Củ nhỏ có ít dự trữ, nằm nông, nên vừa dễ khô trong những đợt hanh vừa dễ thối khi đất sũng. Nếu vườn có nhiều cây con kiểu này, anh chị nên dành cho chúng chỗ tốt nhất: gom vào một luống cao, sát chỗ kín gió, phủ tủ kỹ hơn luống cây lớn.
Với số cây con còn trong bầu, cách an toàn hơn là giữ nguyên bầu, xếp sát nhau trong một khung có che nilon phía trên, hở hai đầu cho thoáng, đặt ở chỗ có nắng. Như vậy anh chị kiểm soát được nước tưới, che được mưa phùn và mang ra trồng khi xuân ấm. Luống trồng năm đầu cũng cần để ý hơn những luống đã qua một mùa đông: đất mới làm thường còn tơi xốp, dễ lún sau mưa, tạo những chỗ trũng nhỏ quanh gốc mà mắt thường khó thấy. Đi kiểm sau mỗi trận mưa phùn dài, chỗ nào đọng nước thì vun thêm đất hoặc khơi một rãnh nhỏ dẫn nước ra.
Đào củ lên cất hay để nguyên dưới đất
Một số người trồng ở vùng lạnh chọn đào củ giống lên cất trong nhà qua đông rồi trồng lại vào xuân, giống cách người ta làm với vài loại củ khác. Cách này có lợi có hại:
| Cách làm | Lợi | Hại |
|---|---|---|
| Để nguyên dưới luống | Ít công, củ không bị xây xát, mầm xuân lên tự nhiên đúng lúc | Phụ thuộc vào đất có ráo không, dễ mất cả luống nếu mùa nồm kéo dài trên đất bí |
| Đào lên, cất trong cát khô hoặc trấu ở chỗ mát thoáng | Kiểm soát được ẩm, tránh chuột, dễ chọn củ đẹp làm giống | Tốn công, củ dễ trầy, cất không khéo thì héo hoặc mốc |
| Trồng vào chậu sâu, đưa vào nơi kín gió | Hợp với số ít cây quý muốn giữ giống | Chỉ làm được với số lượng nhỏ |
Với ruộng đất cao ráo, để nguyên dưới luống thường là lựa chọn hợp lý. Với đất thấp, đất thịt bí, hoặc những năm nồm nặng, đào một phần củ đẹp nhất lên cất làm giống là cách bảo hiểm: lỡ luống ngoài đồng hỏng, mùa xuân vẫn có giống trồng lại. Khi cất, để củ nguyên vỏ, không rửa, hong cho ráo đất bên ngoài, xếp lớp với cát khô hoặc trấu, kiểm định kỳ, nhặt bỏ củ mềm.
Đánh thức củ khi xuân về
Khi trời ấm dần, mưa phùn thưa đi, mầm đầu tiên thường nhú lên quanh đoạn gốc cũ anh chị đã chừa lại. Đừng vội lột hết lớp tủ ngay khi thấy mầm; rét muộn đầu xuân ở miền Bắc vẫn có thể quay lại. Cứ vén lớp tủ quanh mầm cho thoáng, để phần còn lại ở rìa luống, đến khi thời tiết ấm ổn định mới dọn bớt.
Tưới tăng dần theo lượng lá: lúc mới có mầm chỉ cần giữ đất hơi ẩm, khi đã có vài lá thật mới tưới đều hơn. Bón thúc nhẹ bằng phân hữu cơ hoai sau khi cây đã ra lá ổn định, không bón lúc mầm còn non. Những gốc đến giữa xuân vẫn không thấy mầm thì bới thử: củ còn chắc thì đợi thêm, củ đã nhũn thì nhặt bỏ, xử lý chỗ đất đó trước khi trồng dặm.
Mùa đông đầu tiên là bài học lớn nhất của người trồng sâm thổ hào ở miền Bắc. Ghi lại tỷ lệ gốc nảy mầm lại, chỗ nào trong luống hỏng nhiều, kiểu thời tiết nào đi trước những gốc hỏng; năm sau anh chị sẽ biết chỗ nào trong vườn cần làm luống cao hơn, chỗ nào nên bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Cây sâm thổ hào lụi hết lá vào mùa đông có phải bỏ đi không?
Không. Lụi lá là cây vào nghỉ, củ dưới đất thường vẫn sống. Chỉ cần bới nhẹ một gốc kiểm: củ chắc, ruột trắng ngà là còn tốt, chờ đến xuân sẽ nảy mầm lại. Chỉ nhặt bỏ những gốc củ đã mềm nhũn.
Mùa đông có cần tưới cho sâm thổ hào không?
Rất ít. Chỉ tưới nhẹ vào buổi trưa nắng khi gặp đợt hanh khô dài làm đất dưới lớp tủ khô sâu. Những ngày mưa phùn, nồm ẩm thì không tưới, và tránh tưới vào chiều tối vì nước đọng qua đêm lạnh dễ làm thối cổ rễ.
Dùng vật liệu gì để tủ gốc sâm thổ hào qua đông?
Rơm rạ khô, cỏ khô, trấu, lá khô sạch đều dùng được. Tủ vừa phải và thoáng, không nén chặt, không dùng cỏ tươi hay vật liệu đang ẩm vì chúng giữ nước và ủ nóng quanh cổ rễ. Lá bệnh không dùng làm tủ.
Có nên che nilon cho luống sâm vào những đêm rét đậm?
Với luống nhỏ, che nilon trong đêm rét đậm giúp giữ ấm cho đất, nhưng phải để khe thoáng và mở ra khi trời nắng, nếu không hơi nước đọng dưới nilon lại làm ẩm luống. Diện tích lớn thì lớp tủ khô dày là cách thực tế hơn.
Đào củ giống lên cất qua đông thì cất thế nào?
Để nguyên vỏ, không rửa, hong cho ráo đất bên ngoài, rồi xếp lớp với cát khô hoặc trấu trong thùng đặt ở chỗ mát thoáng, tránh chuột. Vài tuần kiểm một lần, nhặt bỏ củ mềm hay mốc, đến xuân ấm thì đem trồng lại.
Vì sao đến giữa xuân vẫn có gốc không nảy mầm?
Có thể củ đã thối do đất úng trong mùa nồm, bị chuột ăn, hoặc củ nhỏ yếu nảy mầm muộn. Bới thử để xem: củ còn chắc thì đợi thêm, củ hỏng thì nhặt bỏ, ghi lại vị trí để xem chỗ đó có phải điểm trũng của luống không.