Sâm thổ hào có thể trồng trên đất phù sa và đất ruộng ở đồng bằng Bắc Bộ, nhưng đây là loại đất khó nhất với cây vì giữ nước nhiều, mạch nước ngầm nông và hay bí sau mưa; điều kiện tiên quyết là chọn chỗ cao nhất, lên luống thật cao, đào mương sâu và làm tơi đất bằng nhiều hữu cơ.
Ở đồng bằng sông Hồng, phần lớn đất là đất phù sa do sông bồi, thịt nhẹ đến thịt nặng, rất màu mỡ với lúa và rau. Nhưng chính những gì làm nên ruộng lúa tốt, như giữ nước, mặt đất bằng, mực nước gần mặt, lại là những thứ sâm thổ hào không ưa. Bài này giúp anh chị ở Hà Nội, Hưng Yên (gồm Thái Bình cũ), Ninh Bình (gồm Nam Định, Hà Nam cũ), Hải Phòng (gồm Hải Dương cũ), Bắc Ninh và các tỉnh đồng bằng biết chỗ nào nên thử, chỗ nào nên tránh, và cách biến đất nặng thành luống trồng củ được.
Màu mỡ nhưng nặng nước: vì sao đất ruộng khó với sâm
Đất phù sa có hạt mịn, nhiều sét và limon, giữ nước và dinh dưỡng tốt. Khi cấy lúa, người ta còn cố ý làm đất nhuyễn và giữ một tầng đế cày chặt bên dưới để nước không thấm mất. Qua nhiều năm như vậy, ruộng lúa thường có một lớp đất chặt ở độ sâu một hai gang tay, nước mưa xuống tới đó thì dừng, đọng lại ngay tầng củ sâm sẽ nằm.
Củ sâm thổ hào là củ mọng nước, nằm trong đất sũng nhiều ngày thì thiếu không khí, rễ tơ chết dần, nấm thối có cơ hội xâm nhập. Đó là chuyện thường thấy khi ai đó mang cây từ vùng cát về cắm thẳng xuống ruộng: cây xanh tốt mấy tháng đầu xuân, rồi sau những trận mưa lớn tháng sáu, tháng bảy thì héo đồng loạt, nhổ lên thấy củ đã nhũn.
Vì thế với đất đồng bằng, câu hỏi không phải là đất có đủ màu không mà là nước có đi đâu được không. Mọi kỹ thuật dưới đây đều xoay quanh việc nâng củ lên khỏi tầng nước và mở đường cho nước thoát đi thật nhanh sau mỗi trận mưa.
Đất bãi ngoài đê, đất ruộng trong đê, đất vườn quanh nhà
Cùng là đồng bằng nhưng ba loại đất này khác nhau khá nhiều khi trồng sâm. Bảng dưới so sánh để anh chị chọn chỗ thử:
| Loại đất | Đặc điểm | Rủi ro chính | Đánh giá để trồng thử |
|---|---|---|---|
| Đất bãi ngoài đê | Phù sa mới, thường nhẹ, tơi, thoát nước khá | Ngập khi nước sông lên mùa lũ | Chỉ nơi cao, mùa vụ phải tránh mùa nước lên |
| Đất ruộng trong đê | Thịt nặng hơn, có tầng đế cày, mực nước gần mặt | Úng sau mưa lớn, đất bí | Khó; chỉ góc ruộng cao nhất, luống thật cao |
| Đất vườn quanh nhà | Thường đã tôn cao, nhiều mùn từ rác hữu cơ lâu năm | Bóng râm của nhà và cây | Dễ nhất; chọn chỗ đủ nắng |
| Đất ruộng đã tôn làm vườn | Đất đắp từ ao, mương, độ chặt không đều | Lún, chỗ trũng ngầm | Khá nếu đã qua vài năm ổn định |
Với đa số hộ ở đồng bằng, đất vườn quanh nhà là chỗ thử hợp lý nhất: đất đã cao, đã nhiều mùn, gần để chăm hằng ngày. Đất bãi ngoài đê tơi và thoát nước tốt hơn ta tưởng, nhưng mùa nước lên có thể ngập; trước khi gieo, hỏi người trong xóm mấy năm gần đây nước lên đến đâu và vào tháng nào.
Lên luống cao, mương sâu: kiểu luống cho đất thịt
Ở đất nặng, luống trồng sâm cần cao hơn hẳn luống rau thông thường. Một cách làm phổ biến theo nguyên lý luống cao mương sâu:
- Phá tầng đế cày bằng cách cuốc hoặc cày sâu hơn mức cày lúa, để nước có đường thấm xuống.
- Đào mương xung quanh khoảnh trồng, đáy mương thấp hơn hẳn tầng củ, nối ra kênh tiêu chung của đồng.
- Đắp luống cao bằng đất móc từ mương lên trộn với hữu cơ, mặt luống rộng vừa tầm với tay từ hai bên.
- Làm mặt luống hơi khum, mép luống vỗ chặt cho khỏi sạt khi mưa.
- Trồng cây ở giữa mặt luống, cách xa mép để củ không lộ ra khi thành luống bị mưa bào.
- Kiểm sau mỗi trận mưa lớn: nước trong mương phải rút xuống dưới tầng củ trong vòng một ngày.
Nếu sau mưa to mà nước trong mương đứng yên hai ba ngày, khoảnh đất đó không hợp, có làm luống cao đến đâu thì đáy luống vẫn ngấm nước từ dưới lên. Lúc đó nên chuyển sang đất vườn hoặc trồng trong thùng, chậu đặt trên nền cao.
Làm tơi đất thịt nặng
Hữu cơ là chính. Phân chuồng hoai, rơm rạ ủ, bã nấm, lá cây mục trộn vào đất đắp luống giúp đất có cấu trúc hạt, có khe hở cho nước thoát và rễ thở. Đất thịt càng nặng càng cần nhiều hữu cơ.
Trấu, tro trấu, cát thô. Trộn thêm trấu hoặc tro trấu, cát thô hạt to vào tầng đất củ sẽ nằm làm đất nhẹ hẳn. Tránh cát mịn như cát xây trát, trộn vào đất sét dễ thành khối cứng hơn.
Không làm đất khi đất ướt. Cày cuốc đất thịt khi đang ướt sẽ nhào nó thành bột nhão, khô lại cứng như gạch. Chờ đất se, cầm nắm đất bóp lại vỡ ra thành cục nhỏ mới làm.
Không giẫm lên luống. Đất thịt bị nén rất nhanh dưới bàn chân. Làm luống vừa tầm với để chăm từ rãnh, không phải bước lên mặt luống.
Đo tiến bộ bằng một nhát cuốc. Mỗi đầu vụ, bổ một nhát cuốc xuống luống cũ và nhìn lát đất: đất vỡ thành hạt, có giun, có mùn sẫm là đang tốt lên; đất bóng, liền khối, có mùi chua ngai ngái là còn bí, cần thêm hữu cơ và nâng luống.
Luân canh với cây có rễ khỏe. Trên khoảnh đất định trồng sâm, trồng trước một vụ cây họ đậu hay cây có rễ sâu giúp phá tầng đất chặt và thêm hữu cơ. Sau đó trồng sâm, đất sẽ tơi hơn.
Đất bãi ngoài đê: điều cần biết trước khi gieo
Bãi bồi ven sông Hồng, sông Đuống, sông Thái Bình, sông Đáy và các sông khác là nơi nhiều hộ trồng màu lâu đời: ngô, đậu, rau, chuối. Đất bãi thường là phù sa mới, nhẹ hơn đất ruộng trong đê, tơi và dễ làm, nên nhìn qua rất hợp với cây ưa ráo. Nhưng đất bãi có một rủi ro lớn mà đất trong đê không có: mùa nước lên, phần bãi thấp có thể ngập trong nhiều ngày.
Sâm thổ hào là cây trồng lấy củ cần cả mùa hè để củ tích lũy, mà mùa hè lại chính là mùa nước sông lên. Nếu bãi trồng nằm trong vùng ngập, nguy cơ mất cả luống là có thật. Chỉ nên thử ở phần bãi cao, nơi những năm gần đây nước chưa lên tới, và hỏi kỹ người trồng lâu năm trong vùng.
Ngoài ra, đất bãi ngoài đê chịu quản lý riêng về đê điều và hành lang thoát lũ; việc làm lán, đắp bờ, trồng cây lâu năm ở đây có những quy định nhất định. Trước khi đầu tư công sức, nên hỏi ủy ban cấp xã và kiểm văn bản hiện hành về đê điều.
Thử trên một góc ruộng lúa: quy định và thực tế
Nhiều hộ có đất ruộng nhưng không có đất vườn rộng, muốn chuyển một góc ruộng sang trồng thử. Về quy định, việc chuyển từ trồng lúa sang trồng cây hằng năm hoặc cây lâu năm trên đất trồng lúa thường phải đăng ký với ủy ban cấp xã theo quy định về chuyển đổi cơ cấu cây trồng, và có những điều kiện về việc không làm hỏng khả năng trồng lúa trở lại. Quy định cụ thể có thể thay đổi, nên hỏi xã và kiểm văn bản hiện hành trước khi làm.
Về thực tế, nên chọn góc ruộng cao nhất, xa mương dẫn nước vào ruộng lúa, gần kênh tiêu. Ruộng lúa bên cạnh vẫn ngập nước vụ xuân, vụ mùa, nước có thể thấm ngang sang luống sâm. Bờ ngăn giữa khoảnh sâm và ruộng lúa nên đắp chắc, có rãnh thu nước thấm ở chân bờ.
Một lưu ý nữa là thuốc trừ cỏ, trừ sâu phun cho lúa có thể bay sang. Nói trước với hàng xóm có ruộng sát bên, và ghi lại những lần họ phun để tính thời gian trước khi đào củ.
Tưới trên đất thịt: ít hơn anh chị nghĩ
Người quen trồng rau ở đồng bằng thường tưới mỗi ngày, có khi hai lần. Với sâm thổ hào trên đất thịt, thói quen đó là nguyên nhân thối củ hàng đầu sau úng mưa. Đất thịt giữ nước lâu, mặt luống có thể trông khô mà một đốt ngón tay bên dưới vẫn ẩm. Trước khi tưới, cắm ngón tay hoặc một que tre xuống đất cạnh gốc: rút lên thấy đất bám ẩm là chưa cần tưới.
Mùa mưa hè gần như không phải tưới, việc chính là tiêu nước. Mùa xuân có nồm và mưa phùn cũng ít phải tưới. Chỉ những đợt nắng gắt không mưa kéo dài, hoặc mùa thu hanh, mới cần tưới đều đặn hơn. Khi tưới, tưới vào gốc buổi sáng, tưới thấm rồi để đất khô se hẳn mới tưới lại, thay vì tưới lắt nhắt mỗi ngày làm tầng mặt lúc nào cũng ướt.
Nguồn nước ở đồng bằng thường là nước kênh mương hay giếng khoan. Nước kênh chảy qua làng, qua khu chăn nuôi có thể mang theo mầm bệnh và chất bẩn; nếu dùng cho cây lấy củ, nên để lắng trong bể vài ngày trước khi tưới. Giếng khoan ở một số vùng có nước nhiễm sắt, để lắng cho cặn sắt chìm xuống rồi mới tưới.
Nhìn củ ở đất đồng bằng: hình dạng và lúc đào
Đất phù sa đã được làm tơi kỹ thường cho củ to và mập vì nhiều dinh dưỡng, nhưng củ cũng mọng nước hơn, vỏ mỏng hơn, dễ dập khi đào. Ở chỗ đất còn chặt, củ hay phân nhánh, cong, có khi thối một phần ở đầu củ chạm tầng đất ướt. Mỗi lần bới kiểm hoặc đào, ghi lại hình dạng củ ở từng vị trí trên luống, để biết chỗ nào đất đã tơi, chỗ nào cần cải tạo thêm.
Ở đồng bằng, tránh đào củ ngay sau những đợt mưa dài, khi đất còn sũng; củ ướt dính bùn dễ bị tổn thương và dễ thối khi cất. Chọn mấy ngày hanh ráo để đào. Đất thịt khô lại dễ đóng cứng quanh củ, nên tưới ẩm nhẹ một hôm trước khi đào, vừa đủ cho đất mềm ra.
Một mẹo của người trồng củ ở đồng bằng là đào từ rãnh vào, khoét đất ở thành luống trước rồi mới nhấc củ, thay vì cắm thuổng thẳng từ trên mặt luống xuống. Cách này ít làm gãy củ dài và đỡ phải giẫm lên luống.
Câu hỏi thường gặp
Đất ruộng lúa có trồng sâm thổ hào được không?
Có thể thử nhưng khó, vì đất ruộng giữ nước và có tầng đế cày chặt làm nước đọng ở tầng củ. Phải phá đế cày, lên luống thật cao, đào mương sâu nối kênh tiêu, bón nhiều hữu cơ, và chỉ chọn góc ruộng cao nhất.
Luống trồng sâm trên đất đồng bằng cần cao bao nhiêu?
Không có con số cố định, nhưng luống phải cao đủ để sau mưa lớn mực nước trong mương rút xuống dưới tầng củ trong vòng một ngày. Đất càng nặng, mạch nước càng nông thì luống càng phải cao hơn luống rau thông thường.
Đất bãi ven sông có hợp trồng sâm không?
Đất bãi thường tơi, thoát nước khá nên hợp với cây ưa ráo, nhưng phần bãi thấp có thể ngập khi nước sông lên vào mùa hè. Chỉ nên thử ở phần bãi cao, hỏi kỹ người trồng lâu năm và tìm hiểu quy định về đê điều với xã.
Chuyển một góc ruộng lúa sang trồng sâm có cần xin phép không?
Chuyển đổi cây trồng trên đất trồng lúa thường phải đăng ký với ủy ban cấp xã theo quy định về chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Quy định có thể thay đổi, nên hỏi xã và kiểm văn bản hiện hành trước khi làm.
Có nên trộn cát vào đất thịt để trồng sâm?
Có thể trộn cát thô hạt to, trấu hoặc tro trấu vào tầng đất củ để đất nhẹ hơn. Không dùng cát mịn vì trộn với đất sét dễ thành khối cứng. Quan trọng nhất vẫn là bón nhiều hữu cơ hoai để đất có cấu trúc tơi.
Củ sâm trên đất phù sa bị thối đầu củ là do đâu?
Thường do đầu củ chạm tầng đất ẩm đọng bên dưới, nhất là sau những trận mưa lớn mùa hè. Cần phá đế cày, nâng luống cao hơn, mở mương thoát nước nhanh hơn, và tránh tưới nhiều khi đất còn ẩm.