Đất xám bạc màu ở Tây Ninh, vùng Củ Chi – Hóc Môn cũ và vùng Bình Dương cũ (nay thuộc TP.HCM) là một trong những loại đất dễ bắt đầu trồng sâm thổ hào ở miền Nam, vì nhẹ, tơi và thoát nước tốt, củ đi xuống thẳng và đào lên sạch. Cái giá phải trả là đất nghèo dinh dưỡng, ít mùn, hơi chua và khô rất nhanh trong mùa khô, nên muốn củ lớn đều thì phải bồi hữu cơ liên tục và giữ ẩm kỹ.
Bài này dành cho người có lô đất xám đang trồng mì, đậu phộng, mía hoặc để trống, muốn thử vài luống sâm thổ hào. Đi theo thứ tự: hiểu đất xám là đất gì, vì sao hợp với củ sâm, chỗ yếu và cách bù, đào hố thử để xem lớp dưới, bồi hữu cơ, lưu ý khi chuyển từ cây trồng cũ và cách vượt mùa khô trên loại đất giữ nước kém này.
Đất xám là đất gì và thường gặp ở đâu
Người miền Đông quen gọi đất xám là đất cát, đất trắng hay đất bạc màu. Về nguồn gốc, phần lớn đất xám vùng này hình thành trên phù sa cổ, tức lớp trầm tích sông rất cũ đã nâng lên thành những vùng đất cao, gò thoải. Qua thời gian dài bị mưa rửa trôi, các hạt sét mịn và chất dinh dưỡng bị cuốn xuống sâu hoặc trôi đi, lớp mặt còn lại nhiều cát, màu xám nhạt, khô thì trắng bạc.
Đất xám gặp nhiều ở Tây Ninh (cả vùng quanh hồ Dầu Tiếng và các xã giáp biên giới), vùng Củ Chi, Hóc Môn cũ, vùng Dầu Tiếng, Bàu Bàng, Bến Cát của Bình Dương cũ, cùng một số nơi ở Đồng Nai. Đây là vùng quen với cây mì, đậu phộng, mía, điều, cao su và rau màu. Trong cùng một vùng đất xám vẫn có chỗ khác nhau: có lô cát gần như thuần, có lô lẫn sét nhiều hơn, có lô bên dưới là đá ong hoặc lớp sét loang lổ.
Vì thế, câu "đất xám trồng sâm được" chỉ đúng một nửa. Cùng là đất xám, lô cao ráo có lớp mặt dày sẽ khác hẳn lô nằm ở chân gò, nơi nước mưa dồn xuống và đọng lại. Muốn biết lô của mình thuộc loại nào, cách chắc chắn nhất là đào hố xem, sẽ nói ở phần sau.
Vì sao đất xám hợp với củ sâm ở khâu thoát nước
Nước thấm nhanh, ít đọng. Cát chiếm phần lớn nên đất có nhiều khe hở lớn, mưa xuống thấm nhanh, mặt luống ít khi ngập. Đây là điều sâm thổ hào cần nhất, vì nỗi lo lớn nhất của cây trong mùa mưa Nam Bộ là thối gốc, thối củ do úng.
Củ dễ đi xuống. Đất tơi, không chặt, rễ phình thành củ ít gặp cản trở nên thường thẳng và đều hơn so với đất sét nặng. Củ thẳng thì đào dễ, ít gãy, hình dạng đẹp hơn khi để bán củ tươi.
Đào lên sạch. Đất cát ít bám vào củ, chỉ cần giũ nhẹ và rửa qua là sạch. Với người trồng ít, công rửa củ là chuyện đáng kể; với đất sét, rửa một mẻ củ có thể mất gấp mấy lần thời gian.
Làm đất nhẹ công. Lên luống, xới, làm cỏ trên đất xám nhẹ hơn nhiều so với đất đỏ hay đất sét, kể cả khi làm bằng tay. Với người trồng vài sào không có máy, đây là lợi thế thật.
Ít mầm bệnh tồn đọng hơn đất ẩm thấp. Đất thông thoáng, khô nhanh sau mưa nên điều kiện cho nấm gây thối rễ phát triển kém hơn. Tuy nhiên điều này chỉ đúng khi không tưới quá tay; đất xám tưới sũng liên tục vẫn có thể phát bệnh.
Chỗ yếu của đất xám và cách bù
Ba điểm yếu của đất xám bộc lộ rõ nhất khi trồng cây lấy củ là nghèo, chua và khô nhanh. Bảng dưới đặt điểm yếu cạnh biểu hiện trên cây sâm và việc có thể làm:
| Điểm yếu | Biểu hiện thường thấy trên cây | Việc có thể làm |
|---|---|---|
| Ít mùn, ít dinh dưỡng | Cây lớn chậm, lá nhạt màu, củ nhỏ, ít nhánh | Bồi phân hữu cơ hoai mục mỗi vụ, chia làm nhiều lần; trồng cây phân xanh họ đậu ở luống nghỉ |
| Giữ nước kém | Héo trưa ngay cả khi vừa tưới sáng; lá già khô mép trong mùa khô | Tủ gốc dày; tưới nhỏ giọt hoặc tưới ít mà nhiều lần; trộn hữu cơ vào lớp đất mặt để tăng khả năng giữ ẩm |
| Hơi chua đến chua | Rễ ít, cây còi dù đã bón; lá có thể vàng gân | Đo độ chua bằng bộ thử hoặc máy cầm tay; nếu chua, bón vôi bột theo kết quả đo và hướng dẫn của khuyến nông |
| Phân bón trôi nhanh | Bón xong cây xanh lên vài tuần rồi lại nhạt | Bón ít mà nhiều lần thay cho bón một lần nhiều; ưu tiên phân hữu cơ, phân ủ thay cho bón đơn thuần phân hoá học |
| Mặt đất nóng | Cây con héo rũ buổi trưa, mép lá cháy | Tủ gốc, che nhẹ giai đoạn cây con, tưới vào sáng sớm |
Điều cần nhớ là đất xám không thể "sửa xong một lần". Mùn bón vào sẽ bị phân giải nhanh trong khí hậu nóng ẩm, nên việc bồi hữu cơ là việc lặp lại mỗi vụ, như một khoản chi cố định của vườn.
Đào hố thử xem lớp đá ong và lớp sét bên dưới
Nhiều lô đất xám trông giống nhau ở mặt, nhưng bên dưới vài tấc có thể là đá ong, sỏi sạn hoặc một lớp sét chặt giữ nước. Đào một hố thử trước khi lên luống:
- Chọn hai ba điểm trong lô: chỗ cao nhất, chỗ thấp nhất và một chỗ ở giữa.
- Đào hố rộng khoảng một mặt xẻng, sâu chừng sáu bảy tấc, hoặc tới khi gặp lớp cứng không đào được.
- Nhìn thành hố: đo lớp đất cát xám phía trên dày bao nhiêu, phía dưới đổi sang màu gì, có lẫn sạn đá ong màu nâu đỏ không.
- Lấy một nắm đất ở mỗi lớp, làm ẩm rồi vo: cát rời ra, không vo được là đất nhẹ; vo thành sợi dẻo là nhiều sét.
- Đổ vài xô nước vào hố, ghi lại sau bao lâu nước rút hết. Rút trong vài chục phút là thoát nước tốt; còn đọng sau nửa ngày là có lớp chặn bên dưới.
- Nếu làm vào mùa mưa, quay lại xem sau một trận mưa lớn: đáy hố có nước rỉ vào hay không cho biết mực nước ngầm.
- Ghi lại kết quả từng điểm, đánh dấu chỗ hợp để lên luống sâm, chỗ nên dành cho cây khác.
Lớp đất mặt dày từ ba bốn tấc trở lên, bên dưới không có lớp chặn nước là điều kiện thuận cho củ sâm. Nếu lớp mặt mỏng và bên dưới là đá ong, củ sẽ bị chặn lại và phình ngang; khi đó nên lên luống cao hơn để tạo đủ độ dày cho củ.
Bồi hữu cơ cho đất xám: làm thế nào cho bền
Hữu cơ là thứ đất xám thiếu nhất. Mùn giúp đất giữ nước, giữ phân và nuôi sinh vật đất. Nguồn hữu cơ ở vùng này khá sẵn: phân bò, phân gà ủ hoai, bã mía, vỏ trấu, xơ dừa, thân lá đậu phộng sau thu hoạch, lá cây trong vườn. Điều quan trọng là phân phải được ủ hoai mục trước khi trộn vào luống. Phân tươi bón sát gốc có thể làm nóng rễ, mang theo mầm bệnh và hạt cỏ.
Cách làm thường gặp là bón lót một lượng phân hữu cơ hoai trộn đều vào lớp đất mặt khi lên luống, sau đó bón thúc thêm vài lần trong vụ bằng cách rải quanh gốc rồi phủ lớp tủ lên trên. Lượng bao nhiêu tùy độ nghèo của đất và nguồn phân có được; ở luống thử, nên chia luống làm hai đoạn bón khác nhau để tự thấy cây phản ứng thế nào, thay vì theo một con số chung.
Ở những lô định trồng lâu dài, một cách nhiều nhà vườn đất xám đã quen là trồng cây phân xanh họ đậu như muồng, điền thanh, đậu xanh, đậu đen trong thời gian luống nghỉ giữa hai vụ, rồi cày vùi hoặc cắt phủ lên mặt luống. Cách này vừa thêm hữu cơ vừa che đất khỏi nắng gắt, đất sau vài năm sẽ sẫm màu hơn và giữ ẩm tốt hơn. Đây là việc chậm nhưng bền, hợp với người muốn trồng sâm nhiều vụ trên cùng một lô.
Lô đất vừa trồng mì, đậu phộng, mía: lưu ý gì
Phần lớn đất xám để trống đều vừa trải qua nhiều vụ cây khác. Mỗi loại cây trước để lại một tình trạng riêng:
- Sau cây mì: mì hút nhiều dinh dưỡng và thường được trồng nhiều vụ liền, đất sau mì hay bị kiệt, chặt ở lớp mặt và nhiều gốc rễ mì sót. Nên dọn sạch gốc, xới sâu, bồi hữu cơ nhiều hơn bình thường.
- Sau đậu phộng: cây họ đậu để lại đất tương đối tốt, tơi; thân lá đậu phộng sau thu hoạch là nguồn tủ gốc và phân xanh tốt. Đây thường là đất thuận nhất để chuyển sang sâm.
- Sau mía: gốc mía to, rễ chằng chịt, đất có thể chặt vì máy móc đi lại nhiều. Cần thời gian dọn gốc và làm đất kỹ.
- Sau rau màu bón nhiều phân hoá học: đất có thể chua thêm và mất cân đối dinh dưỡng; nên đo độ chua trước khi trồng.
- Đất có dùng thuốc diệt cỏ nhiều năm: nên hỏi lại người làm trước đã dùng loại gì, lần cuối khi nào; một số hoạt chất tồn lưu có thể làm cây con mới trồng còi, cháy lá. Không chắc thì gieo thử vài cây trong một góc trước.
Nếu lô đất thuê, hỏi người cho thuê lịch sử canh tác vài năm gần nhất là việc nên làm trước khi xuống giống, vì chẳng ai muốn mất một vụ sâm chỉ vì dư lượng của vụ trước.
Đi qua mùa khô trên đất xám
Mùa khô là thử thách lớn nhất của đất xám. Từ khoảng tháng 12 tới tháng 4, nắng kéo dài, gió khô, đất cát mất nước rất nhanh, có khi tưới buổi sáng thì trưa mặt luống đã khô trắng. Với cây sâm còn non, chỉ vài ngày quên tưới là đủ để cây héo và chết.
Ba việc giúp vượt mùa khô trên đất xám là tủ gốc, tưới đúng cách và giữ hữu cơ. Lớp tủ dày bằng rơm, lá khô, vỏ trấu, thân đậu phộng làm giảm bốc hơi rõ rệt và giữ mặt đất mát. Tưới nhỏ giọt hoặc tưới chậm sát gốc vào sáng sớm giúp nước thấm sâu thay vì chảy tràn hay bốc hơi. Lớp mùn đã bồi trong mùa mưa sẽ giữ lại một phần nước giữa hai lần tưới.
Nếu nguồn nước có hạn, nên quyết định sớm từ đầu mùa khô: luống nào tưới giữ xanh, luống nào để cây nghỉ. Cây đã có củ thường chịu được việc rụng lá và nghỉ qua mùa khô, đến đầu mùa mưa lại mọc. Luống cây con và luống để lấy giống thì nên ưu tiên giữ ẩm. Cách tính toán nguồn nước, chọn kiểu tưới cho mùa khô Đông Nam Bộ có bài riêng trong danh mục này.
Câu hỏi thường gặp
Đất xám có cần bón vôi trước khi trồng sâm thổ hào không?
Không phải lô nào cũng cần. Đất xám thường hơi chua nhưng mức độ khác nhau giữa các lô. Nên đo độ chua bằng bộ thử hoặc máy đo cầm tay, hoặc gửi mẫu cho trạm khuyến nông nếu có. Chỉ bón vôi khi đất chua thật sự, theo lượng được khuyên cho kết quả đo, và bón trước khi trồng một thời gian.
Đất xám lẫn đá ong có trồng sâm thổ hào được không?
Được nếu lớp đất mặt phía trên đá ong đủ dày, hoặc nếu lên luống cao để tạo thêm lớp đất cho củ. Khi củ gặp đá ong, củ thường bị chặn, cong hoặc phình ngang, đào khó. Nên đào hố thử ở vài điểm để biết lớp đá ong nằm sâu bao nhiêu trước khi chọn chỗ.
Tủ gốc bằng gì tốt nhất trên đất xám?
Vật liệu nào sẵn trong vùng thì dùng: rơm, cỏ khô, lá khô, vỏ trấu, thân lá đậu phộng, bã mía. Quan trọng là lớp tủ đủ dày để che kín đất, chừa một khoảng nhỏ quanh thân cây, và bổ sung khi lớp cũ đã mục. Tránh dùng cỏ còn hạt vì sẽ mọc thành cỏ dại.
Đất xám có hay bị tuyến trùng hại củ không?
Đất cát nhẹ nhìn chung thuận cho tuyến trùng sinh sống hơn đất sét, nhất là nơi trồng liên tục một loại cây nhiều năm. Dấu hiệu thường là cây còi dần dù được chăm, rễ có nốt sần hoặc u nhỏ. Luân canh, bồi hữu cơ và vệ sinh luống giúp giảm rủi ro; nghi ngờ thì đào cây lên xem rễ và hỏi trạm bảo vệ thực vật.
Có thể trồng sâm thổ hào trên đất xám không tưới mùa khô không?
Có thể nếu chấp nhận để cây rụng lá và nghỉ qua mùa khô. Cây đã có củ thường sống sót và mọc lại khi mưa về. Tuy vậy củ có thể lớn chậm hơn so với luống được tưới. Cây con mới trồng thì gần như không sống qua mùa khô trên đất xám nếu không tưới.
Một lô đất xám trồng sâm thổ hào được mấy vụ liên tiếp?
Chưa có con số chung. Trồng một loại cây nhiều vụ liền trên cùng chỗ thường làm sâu bệnh tích lũy và đất kiệt. Nhiều nhà vườn chọn cách luân canh với cây họ đậu hoặc rau màu ngắn ngày giữa các vụ sâm, đồng thời bồi hữu cơ đều đặn. Theo dõi sức cây và củ qua từng vụ để quyết định.