Sâm thổ hào (sâm Bố Chính, tên khoa học Abelmoschus sagittifolius, họ Bông) trồng được ở Đông Nam Bộ và Nam Bộ, với điều kiện quan trọng nhất là đất thoát nước tốt và không bị ngập vào mùa mưa. Những lô đất xám, đất đỏ cao ráo ở TP.HCM, Đồng Nai, Tây Ninh thường dễ bắt đầu hơn; đất phèn, đất trũng và vùng nhiễm mặn ở miền Tây thì khó hơn nhiều, phải lên liếp cao hoặc trồng trong thùng.
Cây này mọc tự nhiên ở nhiều vùng nắng nóng, không đòi hỏi khí hậu mát như sâm Ngọc Linh. Cái khác của miền Nam so với vùng cát Quảng Trị – Huế là không có mùa lạnh, mưa dồn vào nửa năm và đất thay đổi rất nhanh chỉ trong vài chục cây số. Bài này giúp anh chị xếp lô đất của mình vào đúng nhóm, thấy trước chỗ khó và bắt đầu bằng một luống thử thay vì xuống giống cả sào. Nếu chưa chắc mình đang nhìn đúng cây, phần nhận dạng có ở trang sâm Bố Chính của cụm, ở đây chỉ nói chuyện trồng.
Câu trả lời ngắn và những điều kiện đi kèm
Câu hỏi "miền Nam trồng sâm thổ hào được không" thật ra gồm ba câu nhỏ hơn: cây có sống qua được cái nóng không, củ có lớn được không, và trồng có bõ công không. Câu thứ nhất thường là có. Cây thuộc họ Bông, cùng họ với bụp, đậu bắp, quen nắng, chịu khô khá tốt khi đã bén rễ. Ở nhiều vườn nhà miền Nam, người ta trồng vài gốc làm cảnh vì hoa đỏ đẹp và cây vẫn sống qua nhiều mùa.
Câu thứ hai phụ thuộc vào đất và nước nhiều hơn khí hậu. Củ sâm thổ hào là rễ phình to, nằm trong lớp đất mặt sâu chừng vài tấc. Đất tơi, thoát nước, đủ mùn thì củ đi thẳng và mập; đất sét nặng, đất ngập thì củ nhỏ, cong queo hoặc thối trước khi kịp lớn. Vì vậy cùng một tỉnh có thể có lô trồng được và lô không nên trồng.
Câu thứ ba thì không ai trả lời thay anh chị được. Chưa có số liệu công bố rộng rãi nào về năng suất sâm thổ hào ở từng vùng của Nam Bộ, nên mọi lời hứa "một sào thu bao nhiêu" đều nên nghe với sự dè dặt. Cách chắc nhất là tự trồng một luống nhỏ trên chính đất của mình qua một vụ, ghi chép lại, rồi mới tính chuyện mở rộng.
Khí hậu miền Nam khác vùng gốc của cây ở đâu
Vùng cát Quảng Trị – Huế là nơi cây sâm Bố Chính gắn với tên gọi của nó. Đặt cạnh khí hậu Nam Bộ, có bốn khác biệt người trồng cần để ý:
| Yếu tố | Vùng cát Quảng Trị – Huế | Đông Nam Bộ và Nam Bộ | Hệ quả cho người trồng |
|---|---|---|---|
| Nhiệt độ trong năm | Có mấy tháng mát và lạnh, cây chậm lại | Nóng quanh năm, chênh lệch giữa các tháng nhỏ | Cây không có kỳ nghỉ đông, lịch việc dựa vào mưa chứ không dựa vào rét |
| Mùa mưa | Mưa nhiều vào cuối năm, kèm lũ | Mưa dồn từ khoảng tháng 5 tới tháng 11 | Nửa năm phải lo thoát nước, nửa năm phải lo tưới |
| Gió | Gió Lào khô nóng đầu hè | Mưa giông chiều, gió chướng ở vùng ven biển miền Tây | Cây cao dễ đổ sau giông, lá cháy mép nơi gió muối |
| Đất | Cát pha, cát nội đồng là chính | Đất xám, đất đỏ, phù sa, phèn, mặn, giồng cát xen nhau | Không có một công thức chung, phải đọc từng lô |
Điểm đáng chú ý là ở miền Nam, cái khó không nằm ở cái nóng mà ở nước: thiếu nước kéo dài trong mùa khô và thừa nước dồn dập trong mùa mưa. Người trồng giỏi ở đây là người giữ được độ ẩm vừa phải cho luống suốt cả năm.
Ba kiểu đất nên thử trước
Đất xám trên phù sa cổ. Gặp nhiều ở Tây Ninh, vùng Củ Chi, Hóc Môn cũ của TP.HCM và vùng Bình Dương cũ. Đất nhẹ, thoát nước tốt, củ dễ đi xuống và đào lên sạch. Bù lại đất nghèo, chua nhẹ, giữ nước kém, nên phải bồi phân hữu cơ và tủ gốc kỹ. Đây thường là nhóm dễ bắt đầu nhất.
Đất đỏ trên đồi thoải. Gặp ở Đồng Nai, nhất là vùng Long Khánh, Xuân Lộc và vùng Bình Phước cũ, một phần vùng Bà Rịa cũ nay thuộc TP.HCM. Đất giàu sét hơn, giữ ẩm tốt hơn đất xám, thoát nước ổn ở chỗ có độ dốc. Cần tránh chân dốc đọng nước và những lô lẫn nhiều sỏi đá ong.
Giồng cát và cát pha ven biển. Gặp ở các giồng cát vùng Trà Vinh, Bến Tre cũ (nay thuộc Vĩnh Long), Sóc Trăng cũ (nay thuộc Cần Thơ), Bạc Liêu cũ (nay thuộc Cà Mau) và dải cát ven biển phía Bà Rịa – Vũng Tàu cũ. Giống đất gốc của cây hơn cả, nhưng phải tính tới nước mặn trong mùa khô và gió mang hơi muối.
Còn lại là nhóm khó. Đất phèn, đất trũng ven sông rạch, ruộng lúa ngập nước và vùng nước mặn quanh năm không phải là chỗ để bắt đầu. Không có nghĩa là tuyệt đối không trồng được, nhưng chi phí lên liếp, rửa phèn, trữ nước ngọt khiến cây trở thành một thử nghiệm tốn kém hơn là một vụ trồng bình thường.
Những nơi khó trồng và vì sao
Khi đọc lô đất, những dấu hiệu dưới đây là lý do để dừng lại suy nghĩ kỹ trước khi xuống giống:
- Nước đọng sau mưa quá nửa ngày. Củ sâm thổ hào không chịu được rễ ngâm trong nước; ngập một hai ngày trong mùa mưa có thể làm thối cả luống.
- Mực nước ngầm cao. Đào một hố sâu chừng nửa mét vào giữa mùa mưa, nước rỉ vào đáy hố thì rễ cũng sẽ gặp nước ở độ sâu đó.
- Đất có màu vàng rơm, mùi hăng, nước trong mương có váng đỏ. Đó là dấu hiệu đất phèn, đất chua mạnh, cây sẽ còi và rễ dễ hỏng.
- Giếng nhiễm mặn vào mùa khô. Không có nguồn nước ngọt dự trữ thì mấy tháng cuối mùa khô gần như không giữ được cây con.
- Đất sét dẻo, khô thì nứt nẻ, ướt thì nhão. Củ khó phình, đào lên dễ gãy, cây hay bị thối gốc khi mưa dầm.
- Bóng râm cả ngày. Dưới tán cây ăn trái già hoặc sát tường nhà cao, cây vống lên, ít hoa và củ nhỏ.
Lô đất nhà anh chị mà dính hai ba dấu hiệu cùng lúc, cách hợp lý hơn là trồng vài thùng, vài chậu ở chỗ cao ráo để quan sát cây trước, không nên đầu tư lên liếp cả khu.
Cây có nghỉ không khi không có mùa đông
Ở miền Bắc, mùa đông lạnh làm phần thân lá lụi đi, củ nằm yên dưới đất chờ xuân. Ở miền Nam không có mùa lạnh, nên nhiều người nghĩ cây sẽ xanh suốt năm và củ lớn liên tục. Thực tế quan sát ở các vườn nhỏ cho thấy chuyện không đơn giản như vậy.
Khi mùa khô kéo dài mà không được tưới, cây thường rụng bớt lá, thân khô dần và củ chuyển sang trạng thái gần như nghỉ. Đầu mùa mưa, mầm mới lại nhú lên từ gốc. Nghĩa là ở miền Nam, cái "mùa nghỉ" của cây thường do thiếu nước chứ không do lạnh. Nếu tưới đều, cây có thể giữ lá qua mùa khô, nhưng điều đó có giúp củ to hơn hay không thì còn tùy giống, đất và cách chăm, chưa có kết luận chung.
Hệ quả thực tế là anh chị có hai lựa chọn: tưới giữ cây xanh qua mùa khô để kéo dài thời gian sinh trưởng, hoặc chấp nhận để cây nghỉ và chờ mưa. Cách thứ nhất tốn nước, công và dễ phát sinh sâu hại vì cây xanh là chỗ trú duy nhất trong vườn khô. Cách thứ hai đỡ công nhưng củ có thể lớn chậm hơn. Với luống thử, nên chia đôi luống làm hai cách để tự thấy khác biệt trên đất nhà mình.
Bắt đầu bằng một luống thử trong một vụ
Một luống thử nhỏ cho anh chị biết nhiều hơn mọi lời khuyên. Trình tự gợi ý:
- Chọn chỗ cao nhất, nắng nhiều nhất trong vườn, gần nguồn nước, tránh lối nước chảy khi mưa.
- Đào một hố thử sâu chừng nửa mét để xem lớp đất mặt dày bao nhiêu, bên dưới có sét, sỏi hay đá ong không.
- Lên một luống cao khoảng hai ba tấc, dài vài mét, trộn phân hữu cơ hoai mục vào lớp đất mặt.
- Trồng vài chục cây con từ bầu ươm, mua từ nơi bán giống có nguồn gốc rõ ràng, hỏi rõ cây được nhân bằng hạt hay bằng củ.
- Trồng đầu mùa mưa khi mưa đã đều, hoặc cuối mùa mưa nếu chủ động được nước tưới.
- Ghi sổ mỗi tuần: ngày tưới, ngày mưa lớn, chiều cao cây, lá vàng, sâu bệnh, ngày ra hoa.
- Sau khoảng một năm, đào thử vài gốc để xem củ dài, mập ra sao, có thối hay dị dạng không, rồi mới quyết định trồng tiếp hay thôi.
Đừng đánh giá luống thử chỉ qua vẻ ngoài của lá. Cây xanh tốt chưa chắc củ đẹp, vì cây trồng dày hoặc bón nhiều đạm thường dồn sức vào thân lá. Ngược lại, cây trông hơi còi trong mùa khô vẫn có thể có củ chắc. Thước đo cuối cùng là củ khi đào lên.
Cách đọc kết quả luống thử, tính chi phí và chọn thời điểm đào củ có ở danh mục thu hoạch và tính toán một vụ của trang.
Những điều chưa có câu trả lời chắc
Người trồng nên biết rõ ranh giới giữa điều đã quen thuộc và điều còn bỏ ngỏ. Đã quen thuộc: cây ưa nắng, sợ úng, thích đất tơi xốp thoát nước; cây nhân giống được bằng hạt và bằng củ hoặc mầm gốc; củ thường được đào sau khoảng một năm trồng trở lên. Những điều này được nhắc lại trong nhiều tài liệu khuyến nông và kinh nghiệm của nhà vườn.
Còn bỏ ngỏ: giống nào hợp nhất với từng vùng đất miền Nam, mật độ nào cho củ đẹp nhất trên đất xám hay đất đỏ, tưới qua mùa khô có làm củ to hơn đáng kể không, và năng suất trung bình là bao nhiêu. Khi ai đó đưa ra con số chắc nịch cho những câu hỏi này, anh chị nên hỏi lại con số đó lấy từ đâu, đo ở vườn nào, trong mấy vụ.
Điều này không làm việc trồng thử kém giá trị, mà ngược lại. Mỗi nhà vườn ghi chép cẩn thận một luống thử là đang tạo ra hiểu biết cho chính vùng của mình. Nếu có cán bộ khuyến nông ở xã, phường, nên báo cho họ biết nhà mình đang thử; họ có thể có thông tin về những hộ khác cũng đang thử gần đó, và việc so sánh kết quả giữa vài vườn đáng tin hơn kết quả của một vườn.
Câu hỏi thường gặp
Sâm thổ hào trồng ở miền Nam có cần che nắng không?
Cây ưa nắng nên ngoài ruộng thường không phải che kín. Tuy vậy cây con mới trồng, cây trong chậu trên sân thượng và luống trên cát nóng mặt vào tháng ba, tháng tư thường cần che nhẹ buổi trưa vài tuần đầu. Cây đã bén rễ, đủ ẩm thì nên bỏ che để cây cứng cáp và ra hoa.
Miền Tây có trồng sâm thổ hào được không?
Được ở những chỗ cao ráo như giồng cát, liếp vườn cũ đã ổn định hoặc trong thùng, chậu. Phần lớn đất ruộng thấp, đất phèn và vùng ngập lũ ở miền Tây không hợp với cây vì củ thối khi ngập. Nếu muốn trồng trên đất thấp phải lên liếp cao, có mương thoát và tránh lật tầng đất phèn lên mặt.
Trồng ở miền Nam bao lâu thì đào củ được?
Nhiều nhà vườn đào củ sau khoảng một năm trồng, có nơi để lâu hơn cho củ to. Ở miền Nam, nên đào vào mùa khô khi đất ráo, củ ít dính bùn và dễ phơi. Muốn biết củ đã đủ chưa, nên đào thử vài gốc trước rồi mới đào cả luống.
Giống sâm thổ hào mua ở miền Trung có trồng được ở miền Nam không?
Thường là trồng được vì cây không kén khí hậu nóng. Khó nhất là khâu vận chuyển: cây con phải còn nguyên bầu, không dập rễ, về tới nơi nên để chỗ râm vài ngày cho quen rồi mới trồng. Nên hỏi người bán cây được ươm từ hạt hay từ củ để biết cách chăm giai đoạn đầu.
Đất trồng mì, đậu phộng ở Tây Ninh có trồng sâm thổ hào được không?
Đất xám nhẹ từng trồng mì, đậu phộng thường thoát nước tốt và hợp với củ sâm, nhưng sau nhiều vụ đất thường nghèo mùn và chua hơn. Trước khi trồng nên bón nhiều phân hữu cơ hoai, đo độ chua nếu có điều kiện và làm thử một luống nhỏ để xem cây phản ứng thế nào.
Có nên chặt cây đang trồng để chuyển sang sâm thổ hào không?
Không nên. Năng suất và đầu ra của sâm thổ hào ở từng vùng miền Nam chưa có số liệu đủ tin cậy. Cách thận trọng là giữ cây đang có, dành một góc đất trống hoặc vài thùng để trồng thử một vụ, ghi chép đầy đủ rồi mới tính chuyện mở rộng.