Đất phèn ở miền Tây là nơi khó trồng sâm thổ hào nhất ở Nam Bộ, vì củ sâm vừa không chịu được úng vừa không ưa đất chua mạnh, mà đất phèn thường có cả hai. Nếu vẫn muốn thử, cách khả thi là chọn chỗ cao nhất trong vườn, lên liếp cao mà không lật tầng đất phèn lên mặt, có mương thoát nước, rửa phèn bằng nước mưa đầu mùa và bồi nhiều hữu cơ; còn nơi phèn nặng, ngập sâu thì trồng trong thùng, bao đặt chỗ cao là lựa chọn an toàn hơn.
Bài này nói thẳng chỗ khó để anh chị không mất một vụ vì kỳ vọng sai. Đi lần lượt: đất phèn nằm ở đâu, cách tự nhận biết phèn trên lô của mình, vì sao cây sâm khó sống trên đó, cách lên liếp, rửa phèn và hạ chua, chuyện mùa nước nổi và triều cường, và khi nào nên dừng ý định trồng ngoài đất.
Đất phèn nằm ở đâu ở miền Tây
Đất phèn hình thành ở những vùng trũng từng là đầm lầy, rừng ngập mặn hay vùng nước lợ từ rất lâu, nơi trầm tích giàu một hợp chất của sắt và lưu huỳnh tích tụ dưới lớp bùn. Khi lớp bùn này còn ngập nước, nó tương đối yên; khi bị đào lên, phơi ra không khí hoặc mực nước hạ thấp trong mùa khô, hợp chất đó bị ôxy hoá và sinh ra axít, làm đất và nước chua mạnh.
Ở Nam Bộ, đất phèn tập trung ở ba vùng lớn. Đồng Tháp Mười, nay trải trên tỉnh Đồng Tháp và phần phía Long An cũ của tỉnh Tây Ninh. Tứ giác Long Xuyên, nay chủ yếu thuộc tỉnh An Giang (gồm cả phần Kiên Giang cũ). Vùng U Minh, nay thuộc Cà Mau và An Giang. Ngoài ra còn nhiều dải đất phèn nhỏ hơn ở vùng trũng ven TP.HCM và ven các sông rạch khắp miền Tây.
Không phải toàn bộ các vùng này đều phèn nặng. Nhiều nơi đã được cải tạo qua mấy chục năm làm lúa, lên liếp trồng cây ăn trái, đất đã bớt chua. Cũng có những vườn cách nhau một con mương mà mức phèn khác hẳn. Vì vậy biết mình ở vùng đất phèn chưa đủ, còn phải xem lô của mình đang ở mức nào.
Nhận biết phèn trên lô của mình
Không cần phòng thí nghiệm để nghi ngờ đất phèn. Những dấu hiệu dưới đây người làm vườn miền Tây đã quen nhìn:
- Nước trong mương, ao có màu vàng đỏ hoặc trong vắt bất thường, đáy mương có váng rỉ sắt, mặt nước có lớp váng óng như dầu loang.
- Đất đào lên có những vệt, đốm màu vàng rơm, nhất là ở độ sâu vài tấc; đất khô có mùi hăng nhẹ.
- Thành mương, mặt đất trơ có lớp màu nâu đỏ như gỉ sắt sau những ngày nắng.
- Cỏ năng, lác, tràm mọc tự nhiên nhiều, trong khi rau màu trồng thử thì còi, rễ thâm đen.
- Cây trồng chết rải rác vào đầu mùa mưa, lúc nước mưa đầu tiên hoà tan phèn tích tụ trong mùa khô.
- Dùng giấy quỳ hoặc máy đo độ chua cầm tay cho nước mương và đất ẩm; chỉ số rất thấp xác nhận đất chua mạnh.
Nếu nhiều dấu hiệu xuất hiện cùng lúc, nên lấy mẫu đất ở hai độ sâu (lớp mặt và lớp dưới vài tấc) gửi trạm khuyến nông hoặc phòng phân tích đất để biết mức phèn và độ sâu của tầng phèn. Thông tin này quyết định có nên lên liếp hay không và đào sâu tới đâu.
Vì sao sâm thổ hào khó sống trên đất phèn
Úng là nỗi lo đầu tiên. Đất phèn thường nằm ở vùng trũng, mực nước ngầm cao, mùa mưa dễ ngập. Củ sâm thổ hào nằm trong lớp đất mặt, gặp nước đọng vài ngày là rễ thiếu không khí và thối. Trên đất phèn, chuyện này còn tệ hơn vì nước đọng thường chua.
Đất chua mạnh làm rễ hỏng. Trong đất rất chua, nhôm và sắt hoà tan nhiều, ở nồng độ cao chúng gây độc cho rễ non. Rễ ngắn, thâm, ít rễ con, cây hút dinh dưỡng kém. Với cây lấy củ như sâm, rễ hỏng là mất luôn phần thu hoạch.
Thiếu lân dù có bón. Ở đất chua, lân bón vào bị sắt và nhôm giữ lại, cây khó hút. Thiếu lân thì rễ và củ phát triển kém, cây chậm lớn.
Đầu mùa mưa là lúc nguy hiểm. Trong mùa khô, phèn tích tụ lên lớp mặt theo nước bốc hơi. Những trận mưa đầu mùa hoà tan lượng phèn đó, nước chảy vào luống và mương rất chua. Cây con trồng đúng lúc này dễ chết hàng loạt.
Ít kinh nghiệm để dựa vào. Sâm thổ hào vốn quen đất cát thoát nước ở miền Trung và đất đồi. Trên đất phèn miền Tây gần như chưa có tài liệu kỹ thuật riêng, mỗi người trồng là một người thử nghiệm.
Lên liếp cao cho sâm: trình tự và lưu ý
Người miền Tây đã quen lên liếp để trồng cây ăn trái trên đất thấp. Với sâm thổ hào, nguyên lý giống vậy nhưng cần cẩn thận hơn vì củ nằm nông và nhạy với chua:
- Chọn chỗ cao nhất trong vườn, chưa từng bị ngập trong những năm gần đây; hỏi người già trong xóm về mức nước lũ, triều cường cao nhất họ từng thấy.
- Xác định độ sâu tầng phèn bằng hố thử hoặc kết quả phân tích. Nguyên tắc quan trọng: khi đào mương lấy đất đắp liếp, không đào sâu tới tầng đất phèn tiềm tàng, vì đất đó lên mặt sẽ chua mạnh nhiều năm.
- Nếu đất mặt mỏng, cân nhắc mượn thêm đất từ nơi khác (đất giồng, đất phù sa ít phèn) để đắp phần trên của liếp, thay vì đào sâu mương.
- Đắp liếp sao cho mặt liếp cao hơn mức nước cao nhất trong mùa mưa một khoảng an toàn; phần trên cùng dành cho củ phải là đất tơi, đã trộn hữu cơ.
- Đào mương hai bên đủ rộng để thoát nước, có cống hoặc bọng điều tiết nước ra vào theo con nước.
- Để liếp mới đắp qua ít nhất một mùa mưa cho lún và rửa phèn trước khi trồng sâm; trong thời gian đó có thể trồng cây ngắn ngày chịu phèn khá để giữ đất.
- Trồng sâm trên phần giữa mặt liếp, nơi cao và ráo nhất; mép liếp sát mương dành cho cây khác hoặc để cỏ giữ bờ.
Lên liếp là việc tốn công và chi phí lớn so với giá trị một luống sâm thử. Nếu vườn đã có sẵn liếp cũ trồng cây ăn trái lâu năm, ổn định và đã bớt phèn, đó là chỗ nên tận dụng trước.
Rửa phèn và hạ chua trước khi trồng
Rửa phèn là tận dụng nước ngọt, chủ yếu là nước mưa, để hoà tan và đẩy phần axít ra khỏi lớp đất mặt. Cách làm truyền thống ở miền Tây là đầu mùa mưa giữ cho nước mưa thấm qua liếp rồi tháo nước chua trong mương ra ngoài khi nước ròng, lặp lại nhiều lần. Không nên để nước chua đọng lại trong mương lâu ngày rồi tưới ngược lên liếp.
Song song, giữ cho lớp đất mặt luôn có lớp phủ: rơm, cỏ, lá. Đất có phủ ít bị khô nứt sâu trong mùa khô, nên lượng phèn bị kéo lên mặt cũng ít hơn. Đây là lý do nhiều nhà vườn đất phèn không bao giờ để mặt liếp trơ trụi.
Bón vôi giúp hạ chua lớp đất mặt. Lượng vôi phụ thuộc vào mức chua đo được và loại đất, nên hỏi khuyến nông hoặc theo kết quả phân tích thay vì rải theo cảm tính; vôi quá nhiều cũng gây mất cân đối dinh dưỡng. Bón vôi trước khi trồng một thời gian, trộn đều vào lớp đất củ sẽ nằm. Phân hữu cơ hoai mục bón nhiều giúp đệm độ chua và cải thiện cấu trúc đất, là việc nên làm mỗi vụ.
Cuối cùng, kiểm tra lại độ chua sau một mùa mưa rửa phèn. Nếu lớp mặt đã bớt chua đáng kể, có thể trồng thử; nếu vẫn rất chua, đừng cố.
Mùa nước nổi và triều cường
Ở vùng đầu nguồn như An Giang, Đồng Tháp, mùa nước nổi thường đến từ khoảng tháng 8 và rút dần vào tháng 11, 12. Ở vùng gần biển và ven TP.HCM, triều cường cao thường xuất hiện vào những tháng cuối năm. Cả hai đều là lúc mực nước trong mương lên cao nhất, thấm ngang vào liếp, làm lớp đất dưới củ bão hoà nước.
Với sâm thổ hào, mực nước trong liếp quan trọng không kém nước trên mặt. Mặt liếp có thể khô ráo, nhưng nếu nước ngầm trong liếp dâng lên tới vùng củ trong nhiều tuần, củ vẫn có thể thối từ dưới lên. Vì vậy liếp trồng sâm cần cao hơn mức đủ cho cây ăn trái thông thường, hoặc vườn phải có bờ bao và cống để chủ động giữ mực nước trong mương thấp.
Nếu vườn nhà anh chị nằm trong vùng ngập theo mùa mà không có bờ bao, cách an toàn nhất là bố trí lịch để đào củ trước khi nước lên, hoặc chỉ trồng trong thùng đặt trên kệ cao. Đừng kỳ vọng cây sống qua mùa lũ trong luống ngoài đất ở những nơi như vậy.
Một cách theo dõi đơn giản là cắm một ống nhựa có đục lỗ xuống giữa liếp, sâu tới dưới vùng củ. Mỗi tuần nhìn vào ống xem mực nước trong liếp đang ở đâu. Khi nước trong ống dâng gần tới vùng củ, đó là lúc phải tháo bớt nước mương hoặc tính chuyện đào củ sớm.
Khi nào nên chuyển sang thùng hoặc bao
Có những lô đất mà mọi công sức lên liếp, rửa phèn vẫn không đủ. Bảng dưới giúp quyết định:
| Tình huống của vườn | Nên làm gì |
|---|---|
| Đất phèn nhẹ, đã làm vườn lâu năm, có liếp cũ cao ráo | Trồng thử trên liếp cũ, bồi hữu cơ, theo dõi kỹ đầu mùa mưa |
| Đất phèn trung bình, có bờ bao, chủ động nước | Lên liếp cao theo hướng dẫn, rửa phèn một mùa mưa, trồng luống thử nhỏ |
| Đất phèn nặng, nước mương rất chua quanh năm | Không trồng ngoài đất; dùng thùng, bao với giá thể sạch đặt trên nền cao |
| Vùng ngập lũ hằng năm, không có bờ bao | Chỉ trồng trong thùng trên kệ, hoặc đặt sâm ở sân nhà, nơi không bị ngập |
| Vườn nhỏ quanh nhà, chỉ muốn vài cây | Trồng chậu, thùng ngay từ đầu; nhẹ công và kiểm soát đất dễ hơn |
Trồng trong thùng, bao trên vùng đất phèn có lợi thế là kiểm soát hoàn toàn đất trồng: giá thể trộn từ đất giồng hoặc đất mua, xơ dừa, trấu hun, phân hữu cơ. Lưu ý dùng nước tưới không phèn, như nước mưa trữ hoặc nước máy, vì tưới nước mương chua vào thùng thì mọi công sức chuẩn bị giá thể sẽ mất. Cách chọn thùng, giá thể và tưới chậu có ở danh mục trồng trong chậu và vườn nhà.
Câu hỏi thường gặp
Đất phèn có trồng sâm thổ hào được không?
Rất khó nếu trồng trực tiếp trên đất phèn nặng, vì củ không chịu được úng và đất chua mạnh. Trên đất phèn nhẹ đã cải tạo, liếp cũ cao ráo, có thể trồng thử sau khi rửa phèn và bón vôi theo kết quả đo. Nơi phèn nặng nên trồng trong thùng, bao với giá thể sạch.
Lên liếp trồng sâm cao bao nhiêu là đủ?
Không có con số chung vì mức nước mỗi vùng khác nhau. Nguyên tắc là mặt liếp và cả vùng củ phải cao hơn mực nước cao nhất trong mùa mưa, mùa lũ hoặc triều cường một khoảng an toàn. Hỏi người trong xóm về mức nước cao nhất các năm trước và cộng thêm khoảng dự phòng.
Có dùng nước mương để tưới sâm trên đất phèn được không?
Chỉ khi nước mương không chua. Đầu mùa mưa và cuối mùa khô, nước mương ở vùng phèn thường chua nhất. Đo độ chua của nước trước khi tưới; nếu chua, dùng nước mưa trữ trong lu, bồn hoặc nước máy cho luống sâm.
Bón vôi bao nhiêu để hạ phèn cho luống sâm?
Lượng vôi phụ thuộc mức chua đo được, loại đất và độ dày lớp đất cần cải tạo, nên không có liều chung. Lấy mẫu đất gửi khuyến nông hoặc phòng phân tích và bón theo khuyến cáo cho kết quả đó. Bón vôi trước khi trồng một thời gian và kết hợp phân hữu cơ hoai.
Cây sâm trên đất phèn bị vàng lá, rễ thâm thì làm sao?
Đó có thể là dấu hiệu rễ bị ngộ độc do chua hoặc thối do úng, cũng có thể do bệnh. Kiểm tra nước có đọng không, đo độ chua của đất quanh gốc và nước tưới. Nhổ cây bị nặng ra xa luống. Nếu nhiều cây cùng bị, nên hỏi trạm bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông tại chỗ.
Liếp cũ trồng cây ăn trái có trồng xen sâm thổ hào được không?
Có thể ở những liếp đã ổn định, ít phèn, còn nắng giữa các hàng cây. Cần lưu ý cây ăn trái lớn che bóng, tranh nước và phân, và thuốc phun cho cây chính có thể rơi xuống luống sâm. Chuyện trồng xen có bài riêng trong danh mục này.