Sâm thổ hào trồng được trên đất đỏ Đông Nam Bộ, nhất là những sườn đồi thoải thoát nước tốt ở Đồng Nai (vùng Long Khánh, Xuân Lộc và vùng Bình Phước cũ) và vùng Bà Rịa cũ nay thuộc TP.HCM. Đất đỏ giữ ẩm và giữ phân tốt hơn đất xám, nhưng dễ nén chặt khi giẫm đạp, chân dốc hay đọng nước, và nhiều lô lẫn sỏi đá ong làm củ cong, khó đào. Chọn đúng chỗ trong lô quan trọng hơn chọn đúng tỉnh.
Đất đỏ ở đây gồm hai loại chính người trồng hay gặp: đất đỏ phát triển trên đá bazan, tơi và màu nâu đỏ đậm; và đất đỏ vàng lẫn sỏi sạn đá ong, cứng và nghèo hơn. Bài này không nói về vùng Tà Đùng trên Tây Nguyên (đã có trang riêng của người trồng sâm ở đó), mà về những vườn đồi thấp của miền Đông: vườn điều, tiêu, cao su cũ, đất trống quanh nhà. Đi lần lượt từ khác biệt với Tây Nguyên, cách đọc lô, đất sỏi, nén dẽ, độ chua, xói mòn tới các bước bắt đầu.
Đất đỏ ở miền Đông khác đất đỏ Tây Nguyên chỗ nào
Nghe "đất đỏ bazan", nhiều người nghĩ ngay tới Tây Nguyên. Đông Nam Bộ cũng có những vùng đất đỏ bazan rộng, nhưng nằm ở độ cao thấp hơn nhiều, phần lớn là đồi thoải và đồng bằng gợn sóng chỉ cao vài chục tới vài trăm mét. Khí hậu vì vậy nóng hơn quanh năm, không có những đêm lạnh và sương mù như vùng cao nguyên, mùa khô thường gắt hơn và gió khô thổi mạnh hơn.
Hệ quả cho cây sâm thổ hào là cây ở miền Đông mất nước nhanh hơn trong mùa khô, mặt đất nóng hơn vào buổi trưa, và mầm bệnh ưa nóng ẩm hoạt động mạnh trong mùa mưa. Bù lại, cây không bị chững vì lạnh. Những kinh nghiệm trồng trên đất đỏ cao nguyên, như giữ ẩm dưới tán cà phê hay lịch gieo theo mùa mưa ở đó, không bê nguyên sang được.
Một khác biệt nữa là lịch sử sử dụng đất. Phần lớn đất đỏ miền Đông đã qua nhiều chu kỳ cao su, điều, tiêu, cà phê, cây ăn trái, có lô bị cày xới bằng máy nặng nhiều năm, có lô từng là vườn cây lâu năm bị nhổ bỏ. Mỗi kiểu lịch sử để lại tình trạng đất khác nhau, nên trước khi trồng cần đọc kỹ lô của mình thay vì chỉ nghĩ "đất đỏ là đất tốt".
Đọc lô đất đỏ của mình
Trong cùng một lô đất đồi có thể có nhiều kiểu vị trí. Bảng dưới giúp xác định chỗ nào nên lên luống sâm, chỗ nào nên để cho cây khác:
| Vị trí trong lô | Dấu hiệu nhận biết | Với sâm thổ hào |
|---|---|---|
| Đỉnh và vai đồi | Đất khô nhanh sau mưa, có khi mỏng, lộ sỏi | Thoát nước tốt nhưng dễ khô; hợp nếu có nước tưới và tủ gốc kỹ |
| Sườn thoải | Đất dày, màu đỏ đều, nước chảy tràn khi mưa to | Thường là chỗ tốt nhất; lên luống theo đường đồng mức để chống xói |
| Chân dốc, chỗ trũng | Đất ẩm lâu, có rêu, cỏ ưa nước, nước đọng sau mưa | Nên tránh; nếu trồng phải lên luống rất cao và có rãnh thoát |
| Dải đất lẫn sỏi đá ong | Nhiều viên sạn tròn màu nâu đỏ, cuốc nghe lạo xạo | Củ dễ dị dạng, đào khó; chỉ dùng khi lên luống bằng đất sàng hoặc đất mượn |
| Lối xe, lối đi cũ | Đất cứng như nền, nước không thấm | Phải cày phá lớp nén sâu, bồi hữu cơ, không nên trồng ngay |
Đi lô vào ngay sau một trận mưa lớn là cách đọc nhanh nhất: chỗ nào nước chảy thành dòng, chỗ nào đọng, chỗ nào đất ráo sau vài giờ đều hiện rõ. Đánh dấu lại bằng cọc để khi lên luống không quên.
Đất sỏi đá ong: củ đi đâu
Ở nhiều vùng miền Đông, dưới lớp đất mặt hoặc lẫn ngay trong đất mặt là những viên sạn tròn màu nâu đỏ, người địa phương gọi là sỏi đá ong hay đất sạn. Có nơi sỏi chiếm phần lớn thể tích đất, cuốc xuống nghe lạo xạo. Loại đất này thoát nước nhanh nhưng giữ nước và giữ phân kém, lại cản trở đường đi của rễ.
Với sâm thổ hào, củ là rễ phình to theo chiều sâu. Khi gặp lớp sỏi dày, củ phải lách qua khe giữa các viên sạn, kết quả thường là củ cong queo, phân nhánh nhiều, có vết lõm hoặc thắt, đào lên dễ gãy vì phải bẩy giữa sỏi. Củ như vậy khó bán củ tươi và mất nhiều công làm sạch.
Nếu lô đất của anh chị chủ yếu là đất sỏi, có hai hướng. Hướng thứ nhất: lên luống cao bằng đất mịn sàng lọc hoặc đất mượn từ chỗ khác trộn với phân hữu cơ, để củ có một lớp đất sạch đủ dày nằm trên lớp sỏi. Hướng thứ hai: trồng trong bao, thùng đặt trên mặt đất sỏi, coi như trồng chậu. Cả hai đều tốn công và chi phí hơn, nên chỉ đáng làm khi đã trồng thử thành công ở quy mô nhỏ.
Một lưu ý nhỏ: đừng nhầm đất có vài viên sỏi rải rác với đất sỏi đá ong thực sự. Vài viên sỏi trong đất mặt không ảnh hưởng nhiều, nhặt bỏ khi lên luống là được.
Chống nén dẽ và đóng váng mặt luống
Vì sao đất đỏ dễ nén? Đất đỏ nhiều sét mịn. Khi ướt mà bị giẫm, bị máy cày đi qua, các hạt sét ép sát lại thành lớp chặt. Khi khô, lớp đó cứng như gạch. Rễ và củ khó xuyên qua, nước mưa không thấm mà chảy tràn trên mặt.
Không làm đất khi đất đang ướt. Nguyên tắc đơn giản nhất: chờ đất ráo, cầm một nắm bóp lại thấy vỡ vụn chứ không dính thành cục dẻo thì mới cày xới, lên luống. Làm đất ướt là tự tạo lớp nén.
Có lối đi riêng, không giẫm lên luống. Thiết kế luống vừa tầm tay với từ hai bên, để làm cỏ, bón phân, đào củ mà không phải bước lên mặt luống. Lối đi giữa các luống chịu nén, còn đất trong luống giữ được độ tơi.
Tủ gốc để chống đóng váng. Hạt mưa to đập trực tiếp lên đất đỏ trần làm vỡ cấu trúc đất, tạo lớp váng mỏng trên mặt, khô lại thì nứt và cản nước thấm. Lớp tủ rơm, lá che mặt đất ngăn hiện tượng này.
Bồi hữu cơ để giữ đất tơi lâu dài. Mùn gắn các hạt sét thành những hạt kết lớn hơn, tạo khe hở cho không khí và nước. Đất đỏ được bồi hữu cơ đều đặn qua vài năm sẽ tơi xốp hơn rõ rệt.
Đất đỏ chua và nghèo lân sau nhiều năm canh tác
Đất đỏ miền Đông nhìn chung có xu hướng chua, và càng chua thêm sau nhiều năm bón phân hoá học, nhất là phân đạm. Đất chua làm rễ phát triển kém, một số chất dinh dưỡng bị giữ chặt trong đất mà cây không hút được, trong đó có lân, chất cần cho rễ và củ.
Trước khi trồng sâm, nên đo độ chua của lô đất. Có thể dùng bộ thử bán ở cửa hàng vật tư nông nghiệp, máy đo cầm tay, hoặc lấy mẫu gửi trạm khuyến nông hay phòng phân tích đất. Lấy mẫu ở vài điểm trong lô, ở độ sâu lớp đất mặt nơi củ sẽ nằm, trộn chung lại. Nhiều tài liệu kỹ thuật cho cây lấy củ khuyên giữ đất ở mức chua nhẹ đến gần trung tính; sâm thổ hào không phải ngoại lệ, nhưng chưa có ngưỡng riêng được công bố rộng rãi cho cây này.
Nếu đất quá chua, bón vôi bột hoặc vôi đá nghiền theo lượng được khuyên cho kết quả đo, rải đều và trộn vào đất trước khi trồng một thời gian. Không bón vôi chung lúc với phân chuồng tươi hay phân đạm. Lân có thể bổ sung qua phân lân nung chảy hoặc phân hữu cơ có nguồn lân, theo hướng dẫn trên bao bì và của cán bộ khuyến nông. Đây là những việc làm một lần trước vụ, rồi theo dõi lại sau mỗi vụ.
Xói mòn mùa mưa trên đất dốc
Đất đỏ trên sườn đồi, khi trần trụi trong mùa mưa Nam Bộ, có thể mất lớp đất mặt nhanh đến mức nhìn thấy được sau vài trận mưa to. Mất lớp mặt là mất phần đất tốt nhất cho củ. Một số cách giữ đất:
- Lên luống theo đường đồng mức, tức chạy ngang sườn dốc chứ không chạy từ trên xuống, để mỗi luống là một bậc chặn nước.
- Đào rãnh thoát nước ở đầu dốc để dẫn nước từ phía trên đi vòng qua khu trồng, thay vì để nó chảy xuyên qua các luống.
- Giữ thảm cỏ thấp ở lối đi, cắt ngắn thay vì làm sạch trơn, rễ cỏ giữ đất khi mưa xối.
- Tủ mặt luống bằng rơm, lá khô, để hạt mưa không đập thẳng xuống đất.
- Trồng một hàng cây chắn như sả, cỏ vetiver hoặc cây họ đậu dọc mép dưới của khu trồng để giữ đất trôi.
- Không làm đất trước cơn mưa lớn: đất vừa xới tơi mà gặp mưa to là trôi nhiều nhất.
Với sườn dốc quá đứng, giữ đất cho luống sâm tốn công hơn giá trị mang lại; nên dành chỗ đó cho cây lâu năm và trồng sâm ở phần thoải hơn.
Bắt đầu trên đất đỏ: các bước
Tổng hợp lại, trình tự cho người lần đầu trồng sâm thổ hào trên đất đỏ miền Đông:
- Đi lô sau một trận mưa lớn, đánh dấu chỗ đọng nước, chỗ nước chảy mạnh, dải đất sỏi.
- Đào hố thử ở chỗ định trồng, xem lớp đất mặt dày bao nhiêu và có lớp sỏi hay sét chặt phía dưới không.
- Đo độ chua; nếu cần thì bón vôi trước khi trồng và chờ một thời gian.
- Làm đất khi đất ráo, phá lớp nén nếu là lối đi cũ, nhặt sỏi lớn, trộn phân hữu cơ hoai.
- Lên luống cao vừa phải theo đường đồng mức, có rãnh thoát ở hai bên và đầu dốc.
- Trồng cây con đầu mùa mưa khi mưa đã đều, tủ gốc ngay sau khi trồng.
- Theo dõi kỹ những tuần mưa dầm, khơi rãnh khi thấy nước đọng, và ghi chép để so sánh giữa các vị trí trong lô.
Sau một vụ, so củ ở đỉnh đồi, sườn và chân dốc sẽ cho anh chị thấy rõ chỗ nào trong lô đáng mở rộng. Nên đào cùng một số gốc ở mỗi vị trí, cùng ngày, để phép so sánh công bằng.
Nếu lô đất đang là vườn cây lâu năm của gia đình, đừng vội phá bỏ để lấy chỗ. Một góc đất trống, một dải đất ven hàng rào hay khoảng sân sau nhà là đủ cho luống thử đầu tiên. Khi đã có kết quả của chính đất mình, quyết định mở rộng sẽ bớt cảm tính hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Đất đỏ hay đất xám tốt hơn cho sâm thổ hào?
Mỗi loại có ưu nhược riêng. Đất xám thoát nước tốt, củ đào sạch nhưng nghèo và khô nhanh. Đất đỏ giữ ẩm, giữ phân tốt hơn nhưng dễ nén, dễ đọng ở chỗ trũng, củ dính đất nhiều hơn khi đào. Vị trí trong lô, độ dày lớp đất mặt và cách chăm quan trọng hơn tên loại đất.
Củ sâm trồng trên đất đỏ có bị dính đất khó rửa không?
Có, nhất là khi đào lúc đất còn ẩm. Đất đỏ bám vào củ và kẽ rễ nhiều hơn đất xám. Đào vào lúc đất ráo vừa phải, để củ ráo một chút rồi giũ nhẹ và ngâm rửa sẽ dễ hơn. Không nên chà mạnh làm trầy vỏ củ.
Có nên trồng sâm thổ hào giữa hàng điều, hàng tiêu trên đất đỏ không?
Có thể ở vườn còn non, giữa hàng còn nắng. Cần tính tới việc tranh nước và phân với cây chính, thuốc phun cho cây chính rơi xuống luống sâm, và việc đào củ làm tổn rễ cây chính. Chuyện trồng xen có bài riêng trong danh mục này.
Đất đỏ bị đóng váng mặt thì xử lý thế nào?
Xới nhẹ lớp mặt khi đất vừa ráo để phá váng, sau đó phủ lớp tủ để mưa không đập trực tiếp lên đất. Lâu dài, bồi hữu cơ đều đặn và tránh giẫm lên luống khi đất ướt sẽ giảm hẳn hiện tượng này.
Lô đất đỏ cũ trồng cao su vừa thanh lý có trồng sâm thổ hào ngay được không?
Nên chờ dọn sạch gốc rễ và làm đất kỹ. Đất sau cao su thường nhiều rễ mục, có thể mang mầm nấm hại rễ, lớp mặt có thể nén chặt vì xe máy đi lại. Dọn gốc, phơi đất, bồi hữu cơ và trồng thử một luống nhỏ trước khi mở rộng.
Đất đỏ có cần lên luống cao như ở đất thấp miền Tây không?
Không cần cao như đất phèn, nhưng vẫn nên lên luống, nhất là trên phần sườn thoải và chân dốc. Luống giúp nước mưa thoát nhanh khỏi vùng củ, tạo lớp đất tơi dày hơn cho củ phình và tách lối đi khỏi chỗ trồng để tránh nén đất.