Nhân giống sâm thổ hào bằng củ là lấy phần đầu củ có mầm từ những gốc khoẻ, giữ qua mùa cây nghỉ rồi đem trồng lại khi thời tiết thuận; cách này cho cây lên nhanh và giữ được đặc điểm của gốc mẹ, nhưng tốn củ, hệ số nhân thấp và dễ mang bệnh từ củ sang vụ sau. Vì vậy phần lớn người trồng dùng hạt làm nguồn giống chính, còn củ dùng để giữ những gốc tốt hoặc làm dự phòng.
Bài này viết cho người trồng ở các vùng có mùa cây nghỉ rõ: miền Bắc và Bắc Trung Bộ với mùa đông lạnh làm cây lụi, Tây Nguyên và phía Nam với mùa khô dài. Kỹ thuật tách mầm từng khâu chỉ nói gọn; trọng tâm là chọn gốc và giữ củ giống sống qua mùa nghỉ ở từng kiểu khí hậu.
Hạt hay củ: so sánh để chọn cho vườn mình
Không có cách nào hơn tuyệt đối. Bảng dưới đặt hai cách cạnh nhau theo những tiêu chí người trồng hay quan tâm:
| Tiêu chí | Nhân bằng hạt | Nhân bằng củ, đầu củ có mầm |
|---|---|---|
| Số cây có được | Nhiều, một cây mẹ cho nhiều quả | Ít, mỗi gốc chỉ cho vài đầu mầm |
| Đặc điểm cây con | Có thể khác cây mẹ ít nhiều | Giữ đặc điểm của gốc mẹ |
| Tốc độ lên cây | Phải qua giai đoạn ươm | Lên nhanh nhờ dự trữ trong củ |
| Nguy cơ mang bệnh | Thấp hơn nếu hạt sạch | Cao hơn, bệnh thối củ có thể theo củ giống |
| Công giữ giống | Phơi khô, cất lọ, gọn | Cần chỗ giữ củ ẩm vừa, dễ thối hoặc khô |
| Hợp với | Mở rộng diện tích, trồng mới | Giữ gốc tốt, trồng ít, vùng có mùa nghỉ dài |
Cách nhiều nhà vườn chọn là kết hợp: nhân bằng hạt cho phần lớn diện tích, đồng thời giữ lại vài chục gốc tốt nhất bằng củ như một vườn mẹ nhỏ. Từ vườn mẹ đó lại lấy hạt cho vụ sau.
Một lưu ý về chữ giữ đặc điểm gốc mẹ: củ giống chỉ giữ những gì thuộc về bản thân cây. Nếu gốc mẹ to khoẻ nhờ được trồng ở chỗ đất tốt, sang chỗ đất kém cây con từ củ cũng không giữ được vẻ khoẻ đó. So sánh gốc giống luôn nên làm trên cùng một mảnh đất, cùng cách chăm.
Chọn gốc để lấy củ giống
Gốc khoẻ suốt vụ. Chọn những gốc lá xanh đều, không bị thối gốc, héo rũ hay sâu hại nặng trong cả mùa sinh trưởng. Anh chị nên đánh dấu từ giữa vụ bằng cọc tre có buộc dây màu, đừng đợi tới khi cây lụi mới chọn, vì lúc đó không còn nhìn thấy lá để đánh giá.
Củ đều đặn, không nứt, không thâm. Khi đào, gốc giống tốt có các củ chắc, vỏ lành, không có vết thâm nâu hay chỗ mềm nhũn. Gốc có củ thối dù chỉ một củ cũng nên loại khỏi làm giống.
Đầu củ có mầm ngủ rõ. Phần cổ củ, nơi nối với thân, có những mầm nhỏ. Đó là phần quý nhất của củ giống. Củ không có phần đầu này thường không mọc thành cây.
Ở chỗ ruộng không có ổ bệnh. Gốc nằm trong đám từng bị thối gốc, dù bản thân trông khoẻ, vẫn có thể mang mầm bệnh trong đất bám củ. Ưu tiên gốc ở chỗ ruộng cao ráo, sạch bệnh.
Ghi lý lịch gốc giống. Mỗi gốc giống nên có một dòng trong sổ: vị trí, năm trồng, nhận xét về lá, hoa, củ. Qua vài năm, anh chị sẽ biết dòng nào ổn định, dòng nào chỉ tốt một năm nhờ may mắn thời tiết.
Để gốc giống nằm lại ruộng qua mùa nghỉ
Cách ít tốn công nhất là không đào gốc giống lên. Khi thu hoạch, anh chị chừa lại những gốc đã đánh dấu, cắt thân lá khô sát mặt đất, dọn sạch lá rụng quanh gốc, phủ một lớp rơm rạ hoặc cỏ khô vừa phải. Củ nằm yên trong đất, đến mùa sau mầm ở cổ củ nhú lên và anh chị có ngay cây mẹ cho vụ mới, hoặc đào lên tách mầm khi mầm vừa nhú.
Cách này chỉ hợp khi chỗ để gốc giống cao ráo, thoát nước tốt và sạch bệnh. Ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ, mùa đông có mưa phùn, nồm ẩm, cây lụi thân lá và củ nằm trong đất ẩm lạnh nhiều tuần; nguy cơ thối củ là chuyện lớn nhất. Kỹ thuật giữ củ qua đông ở miền Bắc, từ luống, rãnh tới lớp phủ, có bài riêng trong chuyên mục Bắc Trung Bộ và miền Bắc của trang; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng gốc giống phải được ưu tiên chỗ tốt nhất của ruộng.
Một mẹo đơn giản là gom gốc giống vào một vài luống riêng ngay từ lúc trồng, ở chỗ đất cao nhất. Khi thu hoạch, cả ruộng được đào sạch, chỉ chừa những luống đó. Gốc giống tập trung một chỗ dễ che chắn, dễ theo dõi, và không vướng việc cày bừa trồng cây khác trong mùa nghỉ.
Ghi lại tỷ lệ gốc giống sống qua mùa nghỉ của vườn mình sau mỗi năm. Nếu tỷ lệ thấp, chuyển sang đào củ giống lên cất theo các bước dưới đây.
Đào củ giống lên cất: khi đất trũng hoặc phải dọn ruộng
Nếu ruộng phải dùng trồng cây khác trong mùa nghỉ, hoặc đất dễ úng, anh chị đào củ giống lên cất. Trình tự gợi ý:
- Đào vào ngày khô ráo, sau khi thân lá đã ngả vàng; đào rộng quanh gốc để không làm gãy củ.
- Giữ nguyên phần cổ củ có mầm, để lại một đoạn thân ngắn phía trên; không cắt sát làm tổn thương mầm.
- Rũ bớt đất bám, không rửa nước; loại ngay củ gãy dập, thâm, nhũn.
- Hong củ ở chỗ râm mát, thoáng gió một hai ngày cho vỏ se lại.
- Xếp củ vào thùng gỗ, sọt hoặc thùng xốp có đục lỗ, xen kẽ với lớp cát sạch hơi ẩm (bóp không thành nắm chặt, không rỉ nước) hoặc trấu khô.
- Đặt thùng ở chỗ mát, tối, thoáng, không bị mưa hắt, không sát nền đất ẩm.
- Cứ vài tuần mở ra kiểm tra một lần: củ nhăn khô thì làm ẩm nhẹ lớp cát, củ có chỗ mềm hay mốc thì loại ngay.
Củ cất lâu trong điều kiện ấm có thể nhú mầm sớm. Nếu chưa tới lúc trồng, giữ thùng ở chỗ mát hơn. Khi mầm đã nhú dài thì nên trồng càng sớm càng tốt; mầm dài trong bóng tối thường yếu và dễ gãy khi trồng.
Tây Nguyên và phía Nam: giữ gốc giống qua mùa khô
Ở Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng hay Đông Nam Bộ, mùa nghỉ của cây không do lạnh mà do mùa khô dài. Vấn đề ngược với miền Bắc: không phải úng mà là khô kiệt và nóng. Một số cách người trồng hay dùng:
- Giữ gốc giống tại ruộng, tủ gốc dày bằng rơm, vỏ cà phê ủ hoai hoặc lá khô để giảm bốc hơi.
- Tưới duy trì thưa trong mùa khô cho gốc giống, đủ để củ không teo nhưng không làm cây ra lá non liên tục.
- Che bóng nhẹ cho khu gốc giống vào những tháng nắng gắt nhất.
- Nếu đào lên cất, giữ thùng củ ở chỗ râm mát nhất trong nhà, kiểm tra độ ẩm cát thường xuyên hơn vì không khí khô làm cát nhanh khô.
- Đầu mùa mưa, khi đất đã đủ ẩm, đem củ giống ra trồng hoặc xới gốc giống tại chỗ cho cây mọc lại.
Ở những nơi có tưới và cây gần như không nghỉ, như vườn quanh nhà ở TP.HCM hay Đồng Nai, có thể không cần cất củ: anh chị tách gốc giống trực tiếp khi cần, chọn lúc đầu mùa mưa để cây mới dễ bén.
Tách đầu củ có mầm và đem trồng
Mỗi phần đem trồng phải có ít nhất một mầm ở cổ củ và một đoạn củ đủ để nuôi mầm lúc đầu. Dùng dao sắc đã lau sạch để cắt, cắt dứt khoát, không bẻ dập. Củ to có nhiều mầm có thể tách thành vài phần; củ nhỏ chỉ một mầm thì để nguyên.
Vết cắt nên được hong khô ở chỗ râm thoáng cho se mặt trước khi trồng, giảm nguy cơ nấm xâm nhập. Một số nhà vườn chấm vết cắt vào tro bếp. Nếu muốn dùng chế phẩm phòng nấm, anh chị chọn sản phẩm sinh học có hướng dẫn rõ trên bao bì, không tự pha hoá chất.
Trồng phần đầu củ vào bầu hoặc luống đã chuẩn bị, mầm hướng lên, lấp đất vừa đủ che. Tưới ẩm nhẹ, tránh tưới đẫm khi chưa có lá, vì củ chưa ra rễ mới mà nằm trong đất sũng sẽ thối. Khi mầm lên và ra lá, chăm như cây con bình thường.
Mầm từ củ thường lên nhanh hơn cây từ hạt, nhưng giai đoạn đầu bộ rễ mới còn ít, cây dựa nhiều vào dự trữ trong phần củ mang theo. Vì vậy cây từ củ có thể ra lá rất sớm rồi chững lại vài tuần trong lúc rễ mới phát triển. Đó là chuyện bình thường, không cần bón thêm để thúc.
Phần củ còn lại sau khi tách đầu, nếu lành lặn, có thể dùng như củ thu hoạch thông thường; phần thâm, mềm thì bỏ. Đừng cố tận dụng củ kém làm giống. Tiết kiệm một vài củ lúc này có thể phải trả bằng cả một góc ruộng thối gốc ở vụ sau.
Rủi ro của nhân giống bằng củ cần biết
Nhân giống bằng củ tiện ở chỗ cây lên nhanh, nhưng đi kèm vài rủi ro mà người trồng nên tính trước:
- Bệnh theo củ: nấm và vi khuẩn gây thối củ, tuyến trùng ở rễ có thể theo củ giống sang ruộng mới. Chỉ lấy giống từ gốc sạch bệnh, ở chỗ ruộng sạch.
- Hệ số nhân thấp: muốn mở rộng diện tích nhanh thì củ không đủ, phải dựa vào hạt.
- Tốn củ: phần củ để làm giống là phần không đem thu hoạch, cần tính vào bài toán của vụ.
- Dễ hỏng khi cất: củ cất quá ẩm thì thối, quá khô thì teo; cần kiểm tra thường xuyên.
- Lẫn giống: mua củ giống từ nơi khác khó biết chắc nguồn gốc và tình trạng bệnh; nên trồng cách ly một khu nhỏ theo dõi trước khi trồng chung.
Với người trồng ít, vài chục gốc trong vườn nhà, nhân bằng củ là cách đơn giản để giữ lại những gốc mình ưng ý từ năm này sang năm khác. Với ruộng vài sào trở lên, củ thường chỉ nên là nguồn giống phụ bên cạnh hạt.
Dù chọn cách nào, anh chị nên thử trên quy mô nhỏ ít nhất một mùa nghỉ trước khi trông vào củ giống cho cả vụ. Mỗi vườn có độ ẩm đất, nhiệt độ mùa đông hay độ dài mùa khô khác nhau; tỷ lệ củ sống qua mùa nghỉ của chính vườn mình mới là con số đáng tin để lập kế hoạch.
Câu hỏi thường gặp
Lấy củ giống từ cây sâm thổ hào trồng chậu được không?
Được, nếu cây chậu khoẻ và củ lành. Củ trồng chậu thường nhỏ hơn ngoài đất nên số phần tách được ít hơn. Anh chị giữ phần đầu củ có mầm, cất trong cát hơi ẩm hoặc để nguyên trong chậu ở chỗ khô ráo qua mùa nghỉ, tránh để chậu đọng nước.
Cất củ giống sâm thổ hào trong tủ lạnh được không?
Không nên. Ngăn mát tủ lạnh có thể quá lạnh và ẩm không đều cho củ đang nghỉ, dễ gây hỏng mô củ hoặc mốc. Cách phổ biến và ổn định hơn là cất trong cát hơi ẩm hoặc trấu khô ở chỗ mát, tối, thoáng trong nhà.
Một gốc sâm thổ hào cho được bao nhiêu phần củ giống?
Tuỳ tuổi cây và số mầm ở cổ củ, nên không có con số chung. Phần lớn gốc chỉ tách được vài phần có mầm. Đó là lý do nhân bằng củ không phù hợp để mở rộng diện tích nhanh như nhân bằng hạt.
Trồng lại củ giống ngay chỗ cũ năm sau có được không?
Được nếu ruộng năm trước không có bệnh thối gốc, thối củ. Nếu đã có bệnh, nên đổi chỗ trồng hoặc luân canh với cây khác họ để giảm mầm bệnh trong đất. Không trồng gối liên tục nhiều năm trên cùng một chỗ mà không cải tạo đất.
Củ giống mua về bị nhăn vỏ có trồng được không?
Củ hơi nhăn do mất nước nhưng vẫn chắc, đầu mầm còn tươi thì thường vẫn trồng được; ngâm vùi trong cát ẩm vài ngày cho củ hồi lại trước khi trồng. Củ nhăn mà mềm, có chỗ thâm hoặc mùi lạ thì không nên dùng.