Ở miền Bắc, sâm thổ hào thường gieo hoặc trồng vào vụ xuân, khi rét muộn đã qua và đất ấm lên ổn định; ở đồng bằng và trung du mốc này hay rơi vào khoảng cuối tháng 2 đến tháng 4 dương lịch, vùng núi muộn hơn, Thanh Hóa – Nghệ An – Hà Tĩnh có thể sớm hơn một chút. Gieo trong nhà che thì đi trước được vài tuần, gieo thẳng ngoài luống thì nên đợi trời ấm hẳn.
Lý do vụ xuân là vụ chính rất đơn giản: cây cần một mùa ấm dài để lớn lá rồi nuôi củ trước khi mùa đông đến. Gieo xuân cho cây trọn mùa hè và mùa thu, còn gieo muộn thì cây non bước vào mùa lạnh khi củ chưa kịp có dự trữ. Bài này đưa một lịch tham khảo theo tháng cho từng vùng, nhưng điều quan trọng hơn lịch là cách anh chị đọc thời tiết để quyết định ngày gieo cho vườn mình.
Lấy nhiệt độ làm mốc, lịch chỉ để dự trù
Nhìn nhiệt độ ban đêm hơn là ban ngày. Hạt và cây con chịu được những trưa nắng ấm, nhưng nếu đêm vẫn còn lạnh buốt thì hạt nằm lâu trong đất mà không nảy, cây con ngừng lớn. Khi đêm đã bớt lạnh nhiều ngày liền, không còn những đợt rét kéo dài mấy hôm, đó là tín hiệu đáng tin hơn tờ lịch.
Theo dõi dự báo không khí lạnh cuối mùa. Đầu xuân miền Bắc thường vẫn có vài đợt không khí lạnh tăng cường. Trước khi gieo đại trà, xem dự báo một hai tuần tới; nếu còn đợt lạnh sắp về thì lùi ngày gieo hoặc gieo trong nhà che.
Đất phải ráo mới gieo. Sau những ngày nồm, đất ngoài đồng thường sũng, bóp thành cục nhão. Gieo vào đất như vậy hạt dễ thối, cây con dễ chết rạp. Đợi vài ngày hửng nắng cho đất se mặt, cầm nắm đất bóp lại thấy hơi kết rồi vỡ ra khi chạm là vừa.
Dấu hiệu từ cây khác trong vườn. Người làm vườn lâu năm hay nhìn cây ăn quả trong vườn nhú lộc rộ, cỏ dại mọc mạnh, đất ấm tay buổi sáng. Những dấu hiệu này không chính xác như nhiệt kế nhưng phản ánh đúng thời tiết thật ở chính mảnh đất đó, nhiều khi sát hơn dự báo chung cho cả vùng.
Việc cần xong từ tháng chạp, trước khi trời ấm
Vụ xuân thường thắng thua từ những việc làm trong mùa đông. Khi trời ấm, mọi việc dồn vào vài tuần; thứ gì chưa sẵn thì phải làm vội, mà làm vội thì dễ sai. Danh sách dưới nên xong trước Tết hoặc ngay sau Tết:
- Chọn lô và làm đất thô: cày hoặc cuốc lật, nhặt rễ cỏ lâu năm, phơi ải trong những ngày hanh để đất tơi và bớt mầm bệnh.
- Ủ phân chuồng hoặc phụ phẩm từ sớm cho thật hoai; phân tươi bón vào luống gieo hạt dễ làm thối hạt và cháy rễ non.
- Kiểm nguồn giống: hạt cất từ mùa trước còn khô, chắc, không mốc; củ giống cất qua đông còn cứng; nếu mua thêm thì đặt sớm và hỏi rõ nơi thu.
- Chuẩn bị khay, bầu, giá thể, nilon, khung nhà che; giá thể nên trộn và để vài tuần cho ổn định.
- Chuẩn bị nguồn nước tưới gần luống và đường thoát nước của cả lô trước mùa mưa.
- Dọn sổ ghi chép năm trước ra đọc lại: ngày gieo nào được, chỗ nào trong vườn hỏng nhiều.
Có người hay ngâm hạt hoặc xử lý hạt bằng nước ấm trước khi gieo để hạt nảy đều hơn. Cách làm chi tiết thuộc phần giống và ươm; với khí hậu miền Bắc chỉ lưu ý là đã xử lý hạt thì phải gieo ngay, đừng xử lý xong mới gặp đợt rét rồi để hạt nằm chờ.
Năm rét muộn, năm ấm sớm: dịch lịch thế nào
Thời tiết miền Bắc mỗi năm một khác. Có năm sau Tết trời ấm hẳn, cây cối đâm lộc sớm, người trồng nôn nóng gieo ngay; rồi giữa tháng 3 một đợt rét muộn kéo về, cây con vừa ra ngôi bị chững lại cả tháng. Có năm rét dai đến tận đầu tháng 4, nồm nối nồm, đất không lúc nào ráo. Không có lịch cố định nào đúng cho mọi năm.
Cách an toàn là chia nhỏ đợt gieo. Thay vì gieo hết hạt trong một ngày, chia làm hai ba đợt cách nhau khoảng một hai tuần. Năm thuận thì đợt đầu cho cây khoẻ nhất; năm có rét muộn thì đợt sau bù vào. Củ giống cũng vậy: trồng một phần khi đất vừa ấm, giữ một phần trong cát khô thêm ít tuần. Chi phí của cách này chỉ là thêm vài buổi công, đổi lại anh chị không bị mất trắng một đợt giống vì một tuần rét bất ngờ.
Lịch tham khảo theo tháng cho ba vùng
Bảng dưới là mốc thường gặp, tính theo dương lịch, cho năm thời tiết bình thường. Năm rét muộn thì dịch tất cả xuống vài tuần; năm ấm sớm có thể đi trước. Đây là khung để anh chị chuẩn bị vật tư và công, không phải ngày buộc phải làm.
| Tháng | Đồng bằng và trung du Bắc Bộ | Vùng núi phía Bắc | Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh |
|---|---|---|---|
| Tháng 12 – 1 | Làm đất, ủ phân, giữ củ giống | Giữ củ, tủ gốc dày | Làm đất, có thể gieo trong nhà che cuối tháng 1 |
| Tháng 2 | Gieo khay trong nhà che | Chưa gieo ngoài trời | Gieo khay, chuẩn bị luống |
| Tháng 3 | Gieo khay tiếp, gieo thẳng nếu trời ấm sớm; trồng củ giống | Gieo khay trong nhà che | Ra ngôi cây con, gieo thẳng |
| Tháng 4 | Ra ngôi cây con, gieo thẳng | Gieo thẳng nơi ấm, trồng củ giống | Chăm cây con, tủ gốc trước gió Lào |
| Tháng 5 | Trồng dặm, làm cỏ | Ra ngôi cây con | Giữ ẩm trong đợt gió Lào |
| Tháng 6 – 8 | Khơi rãnh mùa mưa, theo dõi hoa | Chống xói, khơi rãnh | Tủ gốc, chống đổ trước bão |
| Tháng 9 – 11 | Thu hạt, giảm tưới, chuẩn bị qua đông | Thu hạt sớm hơn, chuẩn bị qua đông | Khơi rãnh mùa mưa bão, thu hạt |
Đọc bảng sẽ thấy vùng núi bị “nén” cả hai đầu: bắt đầu muộn và kết thúc sớm. Đó là lý do ở vùng núi phải tận dụng từng tuần ấm, gieo trong nhà che sớm để có cây con sẵn ra ngôi ngay khi trời cho phép.
Gieo trong nhà che hay gieo thẳng ngoài luống
Hai cách đều dùng được, khác nhau ở công sức và rủi ro. Nhiều người kết hợp: gieo một phần trong khay sớm, một phần gieo thẳng khi trời ấm hẳn.
| Tiêu chí | Gieo khay trong nhà che | Gieo thẳng ngoài luống |
|---|---|---|
| Thời điểm | Sớm hơn vài tuần | Chỉ khi đất ngoài trời đã ấm |
| Kiểm soát ẩm | Tốt, che được mưa phùn | Phụ thuộc thời tiết |
| Công | Thêm công làm khay, bầu, ra ngôi | Ít công lúc đầu, tốn công tỉa dặm sau |
| Rủi ro chính | Cây con vống nếu thiếu nắng, sốc khi ra ngôi | Hạt thối nếu gặp mưa lạnh, cây con bị sâu cắn |
| Hợp với | Vùng núi, năm rét muộn, số hạt ít và quý | Đồng bằng ấm, diện tích lớn hơn, hạt nhiều |
Nhà che đơn giản chỉ cần khung tre hoặc ống nhựa, phủ nilon trong, hai đầu mở được để thoáng ban ngày. Đặt ở chỗ nắng nhất, kê khay cao khỏi mặt đất để rễ không lạnh. Cây con trong nhà che cần được “tập” với nắng gió ngoài trời khoảng một tuần trước khi ra ngôi: ban ngày mở hẳn hai đầu, rồi đưa khay ra ngoài vài giờ, tăng dần.
Ngày đem cây con ra luống: kiểm năm điều
Ra ngôi là lúc cây con dễ chết nhất trong cả vụ. Trước khi trồng, kiểm đủ năm điều sau, thiếu điều nào thì lùi thêm vài ngày:
- Cây con đã có vài lá thật, thân cứng, không vống cao gầy, rễ trắng bám kín bầu.
- Cây đã được tập nắng gió ít nhất vài ngày, lá không còn mềm rũ khi ra nắng trưa.
- Dự báo không có đợt lạnh nào trong một hai tuần tới.
- Luống đã lên cao, đất tơi và đủ ẩm, không sũng nước.
- Có sẵn vật liệu che nắng nhẹ cho vài ngày đầu và rơm khô để tủ gốc.
Trồng vào chiều mát hoặc ngày râm, đặt bầu sao cho mặt bầu ngang mặt luống, không vùi sâu cổ rễ. Tưới đẫm một lần ngay sau trồng rồi giữ ẩm vừa. Những ngày đầu cây có thể hơi héo trưa rồi tươi lại vào chiều; héo cả ngày là dấu hiệu rễ bị tổn thương hoặc đất quá khô, cần kiểm ngay.
Vụ thu có làm được không
Có người hỏi vì sao không gieo sau mùa mưa, vào tháng 8, tháng 9, khi trời bớt nóng. Ở miền Bắc, cây gieo vụ thu chỉ có chừng hai ba tháng ấm trước khi mùa đông đến, củ còn rất nhỏ khi bước vào mùa lạnh, nên tỷ lệ mất qua đông thường cao hơn hẳn cây gieo xuân. Vì thế vụ thu thường chỉ nên dùng để gieo dặm số ít, hoặc gieo trong bầu rồi giữ bầu trong nhà che qua đông để có cây con khoẻ trồng sớm vào xuân năm sau.
Ở Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, mùa đông ngắn và ấm hơn, một số người có thể thử gieo sớm hơn, cuối mùa mưa bão. Nhưng đó cũng là lúc dải đất này hay có mưa lớn kéo dài, cây con mới gieo dễ bị ngập úng. Nếu muốn thử vụ phụ, nên làm với vài khay và so với cây gieo xuân trong cùng một năm, đừng dồn cả nguồn hạt vào một vụ chưa kiểm chứng.
Một cách dùng vụ thu khá hiệu quả là gieo hạt vừa thu được trong mùa, giữ cây con trong bầu qua đông. Như vậy anh chị tận dụng được hạt tươi, đỡ phải cất hạt qua nhiều tháng, và đầu xuân đã có sẵn cây con lớn hơn hẳn cây gieo mới.
Tự lập lịch riêng cho vườn mình
Lịch trong bảng là lịch chung. Sau một hai năm, lịch đúng nhất là lịch anh chị tự ghi từ chính vườn của mình. Cách lập:
- Mua hoặc làm một cuốn sổ riêng cho vườn sâm, mỗi năm một trang lớn chia theo tháng.
- Ghi ngày gieo, ngày hạt bắt đầu nảy, ngày ra ngôi, kèm thời tiết mấy hôm đó: rét, ấm, nồm hay hanh.
- Ghi ngày lá bắt đầu vàng cuối thu, ngày cây lụi hết, ngày mầm xuân đầu tiên nhú lên.
- Ghi những đợt bất thường: rét muộn, mưa lớn, gió Lào, bão, và cây phản ứng ra sao.
- Cuối năm đọc lại, đánh dấu ngày gieo nào cho cây khoẻ nhất, rồi dùng làm mốc cho năm sau.
- Sau ba năm, đặt ba trang cạnh nhau: khoảng thời gian chung của ba năm là khung gieo đáng tin cho vườn mình.
Lịch tự ghi còn giúp anh chị trao đổi với người trồng khác trong vùng một cách cụ thể, thay vì những câu chung chung như “tháng ba gieo là được”. Hai vườn cách nhau vài cây số, một ở bãi sông, một ở sườn đồi, có thể lệch nhau vài tuần.
Câu hỏi thường gặp
Gieo hạt sâm thổ hào ở miền Bắc vào tháng mấy là đẹp nhất?
Ở đồng bằng và trung du thường từ cuối tháng 2 đến tháng 4 dương lịch tuỳ năm rét sớm hay muộn, gieo trong nhà che thì đi trước được vài tuần. Vùng núi muộn hơn. Nên lấy đêm đã bớt lạnh ổn định và đất ráo làm mốc.
Gieo hạt khi trời còn rét thì có sao không?
Hạt nằm lâu trong đất lạnh ẩm dễ thối, cây con nhú lên gặp rét muộn thì còi hoặc chết rạp. Nếu muốn đi sớm, gieo trong khay đặt trong nhà che có nắng, kê cao khỏi mặt đất, giữ ẩm vừa, đợi trời ấm hẳn mới ra ngôi.
Trồng bằng củ giống thì nên trồng lúc nào?
Củ giống thường trồng khi đất đã ấm, cùng khoảng với lúc ra ngôi cây con hoặc sớm hơn chút. Củ đã có dự trữ nên chịu được đầu xuân tốt hơn hạt, nhưng vẫn cần đất ráo; trồng vào đất sũng sau đợt nồm thì củ dễ thối trước khi kịp mọc mầm.
Cây con trong nhà che bị vống cao gầy thì xử lý sao?
Vống là do thiếu nắng hoặc nóng ẩm quá trong nhà che. Đưa khay ra chỗ nắng hơn, mở thoáng hai đầu ban ngày, giảm tưới. Khi ra ngôi, có thể đặt bầu sâu hơn một chút để thân vống được đỡ, nhưng không vùi lá xuống đất.
Ở Nghệ An, Hà Tĩnh có cần đợi muộn như Hà Nội không?
Thường không cần muộn bằng, vì mùa đông ở đây ngắn và ấm hơn. Nhưng vẫn nên theo dõi đợt lạnh cuối mùa và tính trước đợt gió Lào đầu hè, để cây con đủ cứng cáp trước khi gặp những ngày khô nóng.
Có nên gieo cả năm để lúc nào cũng có cây con không?
Không cần thiết. Ở miền Bắc, cây gieo cuối thu bước vào mùa đông khi củ còn quá nhỏ, tỷ lệ mất cao. Tập trung vào vụ xuân, thêm một đợt gieo bầu cuối thu để giữ trong nhà che qua đông là đủ cho phần lớn nhà vườn.