Kiểm đất trước khi trồng sâm thổ hào cần nhìn bốn mặt: đất thoát nước nhanh hay chậm, đất tơi và sâu tới đâu, đất chua cỡ nào, và thửa đất trước đây đã dùng làm gì. Trong bốn mặt đó, thoát nước quan trọng nhất, vì củ sâm rất dễ thối khi đất sũng lâu; ba mặt còn lại quyết định củ to, thẳng hay còi, cong.
Phần lớn việc kiểm có thể tự làm ngoài vườn với cái xẻng, một xô nước và một que đo, mất khoảng một buổi. Bài này đi từng phép thử, cách đọc kết quả, và khi nào nên gửi mẫu đất cho nơi phân tích. Ở cuối là cách đi từ kết quả tới quyết định trồng thẳng, cải tạo hay chọn chỗ khác.
Bốn mặt của đất mà củ sâm quan tâm
Thoát nước. Nước mưa và nước tưới phải thấm xuống và đi khỏi vùng rễ trong thời gian ngắn. Đất giữ nước lâu ở tầng củ là nguyên nhân hàng đầu làm thối củ. Mặt này quyết định có trồng thẳng được hay không.
Độ tơi và độ sâu tầng canh tác. Củ sâm đâm xuống và phình ra; nó cần một tầng đất mềm đủ sâu. Bên dưới có tầng cứng như tầng đế cày của ruộng lúa, lớp đá ong, sỏi chặt thì củ bị chặn, cong, phân nhánh, và nước cũng đọng ngay trên tầng cứng đó.
Độ chua. Cây thường chịu được đất hơi chua tới gần trung tính. Đất quá chua làm rễ kém phát triển, cây còi; đất phèn còn kèm nhiều vấn đề khác. Độ chua có thể điều chỉnh, nhưng cần biết mức hiện tại trước.
Lịch sử thửa đất. Thửa đất trước đây trồng gì, có từng bị bệnh héo, thối rễ không, có dùng nhiều thuốc diệt cỏ không, có phải nền chuồng trại cũ không. Những điều này không đo được bằng xẻng, phải hỏi và nhớ lại.
Thứ tự ưu tiên khi phải đánh đổi. Nếu không có thửa nào đạt cả bốn mặt, hãy ưu tiên chỗ thoát nước tốt trước, rồi tới độ tơi, sau cùng mới tới độ chua, vì độ chua dễ chỉnh nhất.
Thử thoát nước bằng hố đào
Đây là phép thử quan trọng nhất và rẻ nhất. Nên làm ở ít nhất hai ba chỗ trong thửa, nhất là chỗ cao và chỗ thấp nhất, vào lúc đất không quá khô cũng không vừa mưa xong.
- Đào một hố thẳng đứng sâu khoảng ba mươi phân, rộng vừa đủ đưa tay xuống.
- Đổ đầy nước, để nước thấm hết. Lần đổ đầu này làm ướt đất xung quanh, chưa dùng để đo.
- Đổ đầy nước lần thứ hai, cắm một que có vạch hoặc dùng thước đo mực nước ngay khi đổ xong.
- Đo lại mực nước sau mỗi giờ, ghi số phân nước rút trong mỗi giờ.
- Đọc kết quả theo nguyên tắc chung hay dùng trong làm vườn: nước rút vài phân mỗi giờ thường là thoát nước tốt; rút rất chậm, hố còn nước sau nửa ngày là đất bí; rút gần hết chỉ trong vài phút là đất rất nhẹ, giữ nước kém.
- Ghi lại kết quả từng hố trên sơ đồ thửa đất, kèm ngày đo.
Đất thoát nước chậm không có nghĩa là bỏ, nhưng chắc chắn phải lên luống cao và khơi rãnh, hoặc trồng trong luống nâng có đất trộn. Đất thoát quá nhanh như cát ven biển thì ngược lại: cần thêm hữu cơ và tủ gốc để giữ ẩm, và mùa khô phải tưới nhiều hơn.
Đào một mặt cắt nhỏ để nhìn tầng đất
Cùng với hố thử nước, anh chị nên đào một hố rộng hơn, sâu khoảng hai gang tay tới nửa mét, gọt một vách cho phẳng để nhìn các lớp đất từ trên xuống. Đây là cách nhà nông học gọi là xem phẫu diện, làm thủ công vẫn cho nhiều thông tin.
Những điều cần nhìn: lớp đất mặt sẫm màu dày bao nhiêu, đó là lớp có mùn, nơi củ sẽ sống phần lớn thời gian. Bên dưới có lớp nào cứng hẳn lại không, dùng dao hay que chọc thử; nếu có lớp chặt ở độ sâu một gang tay thì đó thường là tầng đế cày ở đất từng làm lúa, hoặc lớp nén do máy chạy nhiều năm. Có sỏi, đá ong, đá vụn dày không. Màu đất có những vệt loang xám xanh, xám xen gỉ sắt không; vệt loang kiểu này thường là dấu hiệu đất từng bị ngập nước lâu ở độ sâu đó.
Rễ của cây đang mọc trên thửa cũng là một chỉ dấu: rễ cỏ, rễ cây trồng trước ăn sâu, phân bố đều là đất tơi; rễ bị bẻ ngang, bò ngang trên một lớp cứng là có tầng cản. Với sâm, tầng đất mềm càng sâu thì củ càng có chỗ đâm thẳng, ít phân nhánh. Nếu tầng cứng nằm nông, lên luống cao bằng đất mặt gom lại thường hiệu quả hơn cố cuốc phá tầng cứng.
Đoán loại đất bằng tay
Không cần phòng thí nghiệm, anh chị có thể đoán khá đúng loại đất bằng cách lấy một nắm đất ẩm ở độ sâu vùng củ, nhặt bỏ rễ và sỏi, rồi bóp và vê thử.
| Cảm giác khi bóp và vê | Loại đất thường gặp | Ý nghĩa với sâm thổ hào |
|---|---|---|
| Sạn tay, không nắm thành cục, rơi rời khi mở tay | Đất cát, cát pha nhẹ | Thoát nước tốt, nghèo dinh dưỡng, cần hữu cơ và tưới mùa khô |
| Nắm được thành cục nhưng chạm nhẹ là vỡ, hơi sạn | Cát pha, thịt nhẹ | Thường hợp nhất cho củ; giữ ẩm vừa |
| Nắm chắc, vê được sợi ngắn rồi gãy, mịn tay | Đất thịt trung bình | Trồng được nếu lên luống, bổ sung hữu cơ cho tơi |
| Dẻo, vê thành sợi dài, uốn tròn được không gãy, dính tay | Đất sét, thịt nặng | Khó: củ ngắn, dễ úng; cần trộn cát, mùn và luống cao |
| Tơi xốp, màu nâu đỏ, nắm được nhưng không dính | Đất đỏ đồi, đất bazan | Trồng được nếu thoát nước tốt; chú ý độ chua |
Phép thử bằng tay chỉ mang tính ước lượng. Hai người thử cùng một nắm đất có thể xếp lệch nhau một bậc. Nhưng nó đủ để phân biệt các trường hợp rõ ràng: đất rất nhẹ, đất vừa và đất sét nặng, ba trường hợp đòi hỏi ba cách chuẩn bị khác nhau. Kết hợp với kết quả hố thử nước, anh chị có một bức tranh khá đầy đủ về đất mà chưa tốn tiền.
Độ chua: tự đo hay gửi mẫu
Có ba cách biết độ chua của đất. Cách đơn giản nhất là bộ que thử hoặc dung dịch thử pH bán ở cửa hàng vật tư nông nghiệp: hoà một ít đất với nước theo hướng dẫn, so màu với bảng mẫu. Cách thứ hai là máy đo cầm tay cắm xuống đất ẩm; loại rẻ thường kém chính xác, nên đo nhiều điểm và lấy xu hướng chung chứ không tin một con số. Cách thứ ba, đáng tin nhất, là gửi mẫu đất cho phòng phân tích đất, thường có ở các trung tâm, viện nông nghiệp hoặc qua trung tâm khuyến nông tỉnh hướng dẫn.
Lấy mẫu đúng cách quan trọng không kém việc đo. Lấy đất ở nhiều điểm rải khắp thửa, ở độ sâu vùng củ, trộn đều trong một xô sạch, bỏ rễ và đá, rồi lấy một phần làm mẫu. Không lấy đất sát chỗ vừa bón vôi, bón phân, sát đống tro hay chỗ đốt rác, vì những chỗ đó lệch hẳn so với phần còn lại.
Nếu kết quả cho thấy đất quá chua, việc bón vôi để nâng độ pH là phổ biến, nhưng lượng vôi tuỳ loại đất và mức chua, nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc nơi phân tích thay vì rải theo cảm tính. Bón vôi nên làm trước khi trồng vài tuần, và không trộn vôi cùng lúc với phân chuồng.
Lịch sử thửa đất: những điều phải hỏi
Đất có trí nhớ. Những gì đã xảy ra trên thửa đất vài năm gần đây ảnh hưởng tới vụ sâm, nhưng không đo được bằng xẻng. Anh chị nên tự nhớ lại hoặc hỏi người dùng thửa đất trước.
- Trước đây trồng gì? Thửa từng trồng lúa nước thường có tầng đế cày; từng trồng lạc, khoai lang, đậu thường là đất nhẹ hợp sâm.
- Cây trước có bị héo rũ, thối gốc hàng loạt không? Nếu có, mầm bệnh trong đất có thể còn, nên tránh hoặc để đất nghỉ, luân canh trước.
- Có dùng nhiều thuốc diệt cỏ không, loại nào, lần cuối khi nào? Một số thuốc tồn lưu trong đất có thể ảnh hưởng cây con.
- Có phải nền chuồng trại, bãi rác, chỗ đốt than cũ không? Đất ở đó có thể quá giàu chất, quá kiềm hoặc lẫn tạp chất.
- Mùa mưa nước có chảy tràn qua thửa không? Dòng chảy mặt mang đất cát và có thể xói luống.
- Đất mới khai hoang? Còn rễ cây, gốc cỏ lâu năm; cần dọn kỹ và thường chua hơn.
Những câu trả lời này thường quyết định chỗ đặt luống thử trong thửa: tránh góc từng có bệnh, tránh đường nước chảy, ưu tiên chỗ từng trồng cây màu tốt.
Nếu thửa đất mới mua hoặc mới thuê, người dùng trước thường là nguồn thông tin tốt nhất; hàng xóm có ruộng liền kề cũng biết nhiều về chuyện ngập, chuyện bệnh. Một buổi hỏi chuyện đầu bờ có khi cho biết nhiều hơn mọi phép đo.
Từ kết quả tới quyết định
Sau khi có kết quả các phép thử, anh chị xếp thửa đất vào một trong ba nhóm. Nhóm một: thoát nước tốt, đất tơi, độ chua vừa phải, không có lịch sử bệnh. Có thể trồng thử trực tiếp trên luống thường, chỉ cần bón lót hữu cơ. Ngay cả ở nhóm này, vẫn nên làm luống hơi cao hơn mặt đất một chút để phòng những trận mưa lớn bất thường. Nhóm hai: thoát nước chậm hoặc có tầng cứng nông, đất hơi nặng, hoặc hơi chua. Vẫn trồng được nhưng phải lên luống cao, trộn thêm cát, mùn, trấu hun, điều chỉnh độ chua, và bắt đầu nhỏ hơn.
Nhóm ba: ngập nhiều ngày mỗi mùa mưa, đất phèn hoặc mặn nặng, từng bị bệnh héo nặng. Không nên trồng thẳng. Nếu vẫn muốn thử, dùng luống nâng hoặc thùng có đất trộn mang từ chỗ khác, coi như trồng chậu ngoài trời.
Dù thửa đất ở nhóm nào, kết quả kiểm đất chỉ cho biết khả năng. Câu trả lời cuối cùng vẫn đến từ một vụ trồng thử. Giữ lại sơ đồ thửa đất với kết quả từng hố đo; cuối vụ, đặt nó cạnh kết quả thật của từng luống, anh chị sẽ biết phép thử nào đáng tin trên đất nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Không có bộ thử pH thì có trồng được không?
Vẫn trồng được. Độ chua quan trọng nhưng xếp sau thoát nước và độ tơi. Nếu cây trước trên thửa mọc bình thường và đất không phải đất phèn, có thể trồng thử với bón hữu cơ hoai, rồi theo dõi cây. Cây còi, lá nhạt bất thường thì khi đó mới tìm cách đo.
Đất cát trắng ven biển có cần cải tạo gì không?
Đất cát trắng thoát nước rất tốt nhưng giữ nước và dinh dưỡng kém, mùa nắng nóng mặt cát rất nóng. Nên trộn nhiều phân hữu cơ hoai, tủ gốc dày, tưới đều trong mùa khô. Chuyên mục vùng cát Quảng Trị và Huế có hướng dẫn kỹ hơn.
Phá tầng đế cày bằng cách nào?
Với diện tích nhỏ, cuốc sâu qua tầng cứng ở chỗ làm luống, hoặc đơn giản hơn là gom đất mặt lên thành luống cao để củ nằm hoàn toàn trên tầng cứng. Diện tích lớn có thể dùng máy cày sâu, nhưng nên hỏi người làm dịch vụ tại địa phương vì tầng đất mỗi nơi khác nhau.
Gửi mẫu đất phân tích ở đâu?
Có thể hỏi trung tâm khuyến nông tỉnh, phòng nông nghiệp cấp xã, các viện, trường đại học nông nghiệp hoặc trung tâm phân tích có dịch vụ đo đất. Nên hỏi trước cách lấy mẫu, lượng đất cần gửi và các chỉ tiêu nên đo cho cây lấy củ.
Đất vừa trồng sắn, khoai mì nhiều năm có trồng sâm được không?
Đất trồng sắn lâu năm thường bạc màu, nghèo hữu cơ nhưng hay là đất nhẹ thoát nước. Có thể trồng sâm nếu bổ sung nhiều phân hữu cơ hoai và dọn sạch gốc rễ sắn cũ. Nên trồng thử một phần thửa trước.
Một thửa đất có chỗ tốt chỗ xấu thì làm thế nào?
Chuyện này rất phổ biến. Dùng kết quả các hố thử để vẽ sơ đồ, đặt luống sâm ở phần cao, thoát nước tốt nhất; phần thấp, bí để trồng cây chịu ẩm hơn hoặc làm mương thoát nước cho cả thửa.