Trồng sâm thổ hào lấy củ thì dồn sức cho rễ, đào khi cây đủ tuổi; trồng lấy hạt thì chọn cây mẹ khoẻ, để quả chín nâu; trồng làm cảnh thì cần chỗ đẹp, đủ nắng và để hoa nở tự nhiên. Ba mục đích này dùng chung một cây nhưng khác nhau ở chỗ trồng, khoảng cách, việc có ngắt hoa hay không và thời điểm thu.
Người mới thường trồng với ý định "vừa lấy củ vừa có hoa vừa giữ giống", rồi cuối vụ không mục tiêu nào đạt trọn. Chọn một mục đích chính, các mục đích khác làm phụ, sẽ giúp từng quyết định nhỏ trong vụ dễ hơn nhiều. Bài này so sánh ba hướng và gợi ý cách kết hợp trong một vườn nhỏ.
Ba mục đích đặt cạnh nhau
Bảng dưới đây không đưa mật độ hay lượng phân cụ thể, vì những con số đó phụ thuộc đất từng nơi. Nó chỉ cho thấy mỗi mục đích kéo các quyết định về phía nào.
| Khía cạnh | Lấy củ | Lấy hạt giống | Làm cảnh, lấy hoa |
|---|---|---|---|
| Chỗ trồng | Đất tơi sâu, luống cao, đầy nắng | Đầy nắng, thoáng gió để quả khô tốt | Nơi nhìn thấy: lối đi, bồn trước nhà, chậu |
| Khoảng cách cây | Đủ rộng cho củ phình và dễ đào | Rộng để cây mẹ phát triển trọn vẹn | Tuỳ bố cục, có thể trồng cụm |
| Hoa và quả | Có thể ngắt bớt | Để nguyên, đánh dấu quả tốt | Để nở, ngắt hoa tàn cho gọn |
| Lúc thu | Khi cây đủ tuổi, thường mùa khô lạnh | Khi quả chuyển nâu, trước khi nứt | Suốt mùa hoa, không cần thu |
| Điều cần tránh nhất | Úng làm thối củ | Lấy hạt từ cây yếu, cây bệnh | Đặt chỗ thiếu nắng, cây vươn, ít hoa |
Nhìn bảng sẽ thấy hai mục đích lấy củ và lấy hạt có thể đi chung khá tốt nếu tách vài cây mẹ riêng. Mục đích làm cảnh thì khác hẳn về chỗ đặt, nên thường tách thành một khu hoặc vài chậu riêng.
Trồng lấy củ: mọi quyết định xoay quanh rễ
Nếu củ là thứ anh chị cần, câu hỏi đầu tiên ở mỗi khâu là: việc này giúp củ lớn và lành lặn tới lúc đào hay không. Đất phải tơi đủ sâu để củ đâm thẳng; luống cao để mùa mưa không ngâm củ; khoảng cách đủ để củ không chen nhau và để khi đào không cuốc trúng củ cây bên cạnh.
Cây lấy củ cần một bộ lá khoẻ trong suốt mùa sinh trưởng, vì lá là nơi tạo ra chất dự trữ. Vì vậy giữ lá không bị sâu ăn trụi, không để đất khô kiệt nhiều tuần quan trọng hơn bón thật nhiều phân. Một số người trồng ngắt bớt hoa và quả non để cây đỡ tốn sức nuôi hạt; đây là kinh nghiệm truyền miệng, chưa có số liệu chung nào cho biết củ to hơn bao nhiêu, nên anh chị có thể thử trên một nửa luống để tự so.
Thời điểm đào là quyết định lớn nhất của người trồng lấy củ. Đào sớm thì củ còn nhỏ, nhiều nước, khô lại hao nhiều; để quá lâu thì thêm rủi ro úng, chuột và sâu. Dấu hiệu củ đủ tuổi và cách đào có ở chuyên mục thu hoạch. Ở bước lập kế hoạch, chỉ cần ghi rõ: tháng dự kiến đào, và đào thử vài gốc trước đó một hai tháng để xem củ.
Cuối cùng, người lấy củ nên nghĩ trước củ sẽ dùng thế nào: để nhà dùng tươi, phơi khô cất, hay bán cho người quen. Mỗi cách cần lượng củ và thời điểm đào khác nhau, và quyết định số gốc trồng ngay từ đầu.
Trồng lấy hạt giống: chọn cây mẹ ngay từ đầu
Chọn cây mẹ khi cây đang lớn, không đợi lúc có quả. Cây mẹ tốt là cây khoẻ suốt vụ, ít sâu bệnh, thân lá cân đối, ra hoa đều. Cắm một cọc nhỏ hoặc buộc dây đánh dấu ngay khi nhận ra, để lúc quả chín không lẫn với cây yếu.
Để cây mẹ đủ chỗ. Cây mẹ cần nắng và thoáng để quả khô tốt, không bị mốc trong mùa mưa. Nếu trồng dày, nên tỉa bớt cây xung quanh cây mẹ.
Thu quả đúng độ. Quả nên hái khi đã chuyển nâu nhưng chưa nứt hẳn, để hạt không rơi vãi. Quả xanh non thì hạt lép, nảy mầm kém.
Ghi lại nguồn gốc. Mỗi túi hạt nên ghi cây mẹ ở luống nào, thu ngày nào. Sau vài vụ, anh chị biết dòng hạt nào cho cây khoẻ trên đất nhà mình, đó là vốn quý hơn bất kỳ túi hạt mua ngoài nào.
Đào củ cây mẹ hay để lại? Cây mẹ vẫn có củ. Nhiều người đào củ cây mẹ cuối vụ như bình thường, chỉ là đào sau khi đã thu hết quả. Cũng có người để cây mẹ qua năm để lấy hạt sớm vụ sau.
Giữ hạt đúng cách. Phơi quả khô trong bóng râm thoáng hoặc nắng nhẹ, tách hạt, cất trong lọ kín nơi khô mát. Chi tiết phơi, xử lý và gieo hạt có ở chuyên mục giống và ươm cây con.
Trồng làm cảnh: hoa đỏ cả mùa hè
Ít người nghĩ tới sâm thổ hào như một cây cảnh, nhưng hoa của nó khá đẹp: năm cánh đỏ tươi hoặc hồng đậm, xoè hình chén, nở lần lượt ở nách lá suốt nhiều tuần. Mỗi bông nở ngắn, nhưng cây ra hoa nối tiếp, nên một khóm vài cây trong bồn trước nhà có hoa gần như liên tục trong mùa ấm. Lá mũi tên xanh cũng tạo dáng lạ mắt hơn nhiều loại cây bồn quen thuộc.
Trồng làm cảnh cần chú ý hai điều. Thứ nhất là nắng: thiếu nắng cây vươn dài, ngả nghiêng, ít hoa; đặt chậu ở ban công hướng nắng sớm hoặc góc sân sáng. Thứ hai là dáng cây: thân mảnh hay ngả, nên cắm một que tre nhỏ đỡ hoặc trồng thành cụm vài cây để tựa vào nhau. Ngắt hoa tàn và lá vàng thường xuyên giúp khóm gọn và đỡ sâu bệnh.
Cây cảnh vẫn có củ. Cuối mùa, khi khóm tàn, anh chị có thể đào lên xem củ như một phần thưởng nhỏ, hoặc để củ trong chậu cho năm sau mọc lại. Với gia đình có trẻ nhỏ, một chậu sâm làm cảnh là cách hay để trẻ quan sát cây từ hạt, ra hoa, kết quả tới lúc có củ.
Lưu ý: cây trồng làm cảnh ở bồn sát nhà thường được tưới chung với cây khác, dễ bị tưới quá nhiều. Nên trồng ở bồn hoặc chậu riêng, có lỗ thoát nước tốt, để kiểm soát lượng nước. Đáy chậu nên kê cao vài phân khỏi nền gạch để nước thừa thoát hết sau mỗi lần tưới hay sau mưa.
Kết hợp ba mục đích trong một vườn nhỏ
Nếu anh chị muốn có cả củ, hạt và hoa trong cùng một vụ, cách gọn nhất là chia khu ngay từ khi lên luống, thay vì để mọi cây làm mọi việc.
- Dành phần lớn diện tích, ở chỗ đất tốt và cao ráo nhất, cho khu lấy củ.
- Chọn vài cây khoẻ nhất trong khu lấy củ để làm cây mẹ, đánh dấu và để quả chín tự nhiên trên những cây này.
- Đặt một bồn hoặc vài chậu ở chỗ dễ nhìn làm khu cảnh, có thể dùng chính cây con dư khi ươm.
- Ở khu lấy củ, quyết định có ngắt hoa hay không, và áp dụng nhất quán để cuối vụ so sánh được.
- Ghi chép riêng từng khu: ngày ra hoa, ngày thu quả, ngày đào củ.
- Cuối vụ, giữ hạt từ cây mẹ và vài củ nhỏ khoẻ làm giống dự phòng.
Chia khu như vậy làm việc chăm đơn giản hơn: khu củ thì chăm theo hướng củ, khu cảnh thì chăm theo hướng đẹp, cây mẹ thì chăm theo hướng hạt chắc. Không có cây nào phải gánh hai việc mâu thuẫn.
Đổi mục đích giữa vụ: lúc nào còn kịp
Không ít người bắt đầu với ý định trồng làm cảnh, tới giữa vụ thấy cây khoẻ lại muốn lấy củ; hoặc trồng lấy củ, gặp năm hoa đẹp lại muốn giữ hạt. Đổi mục đích giữa chừng là chuyện bình thường, chỉ cần biết việc nào còn sửa được và việc nào đã muộn.
Chuyển từ lấy củ sang lấy hạt thì dễ: chỉ cần ngừng ngắt hoa ở vài cây khoẻ, đánh dấu và chờ quả chín. Chuyển từ làm cảnh sang lấy củ thì khó hơn, vì cây cảnh thường trồng trong chậu nông, bồn chung với cây khác, hoặc ở chỗ tưới nhiều; củ ở những chỗ đó thường nhỏ và dễ hỏng, sửa giữa vụ không được bao nhiêu. Khi đó nên giữ nguyên cách trồng hiện tại cho trọn vụ, rồi giữ hạt từ chính những cây này để vụ sau trồng lấy củ đúng cách ngay từ đầu.
Còn khoảng cách cây và độ cao luống thì gần như không đổi được sau khi đã trồng. Đó là lý do mục đích chính nên chốt trước khi lên luống, và các mục đích phụ nên được tính sẵn chỗ: vài cây mẹ, vài chậu cảnh, thay vì để tới giữa vụ mới tìm cách xen vào.
Chọn mục đích chính theo hoàn cảnh
Không có mục đích nào đúng cho mọi người. Một vài gợi ý theo hoàn cảnh thường gặp:
- Nhà phố, chỉ có sân thượng: làm cảnh là chính, lấy ít củ trong chậu là phụ; củ chậu thường nhỏ nên đừng kỳ vọng nhiều.
- Có vườn nhỏ quanh nhà ở nông thôn: lấy củ cho nhà dùng là chính, giữ hạt cho vụ sau là phụ.
- Đang tính trồng nhiều hơn ở vụ sau: vụ này nên coi trọng lấy hạt giống và ghi chép, để vụ sau có giống tự làm.
- Muốn bán củ tươi cho người quen: lấy củ là chính, nhưng cần hỏi trước người mua cần củ cỡ nào, vào tháng nào, để định số gốc và lịch đào.
- Trường học, nhóm học sinh: làm cảnh và quan sát vòng đời; đào củ cuối vụ như một buổi học.
Mục đích bán ở quy mô lớn hơn, làm sản phẩm hay xây thương hiệu là chuyện của một mô hình kinh doanh, nằm ngoài phạm vi trang này. Ở mức nhà vườn, câu hỏi đủ dùng là: ai mua củ tươi, lúc nào, cỡ nào, và mình có đủ củ đều để giao không.
Dù chọn hướng nào, hãy viết mục đích chính lên đầu trang sổ vườn. Khi giữa vụ phải quyết một việc nhỏ như có ngắt hoa không, có tỉa bớt cây không, có tưới thêm lúc trời hanh không, chỉ cần nhìn dòng đó là có câu trả lời. Người trồng lâu năm thường làm việc này theo thói quen; người mới thì nên làm có ý thức cho tới khi nó thành thói quen.
Câu hỏi thường gặp
Ngắt hoa sâm thổ hào có làm củ to hơn không?
Nhiều người trồng tin là có, vì cây đỡ tốn sức nuôi hạt. Tuy vậy chưa có số liệu chung đáng tin về mức chênh. Cách tốt nhất là tự thử: một nửa luống ngắt hoa, một nửa để nguyên, chăm như nhau, cuối vụ cân và so củ.
Lấy hạt rồi thì củ của cây mẹ có dùng được không?
Dùng được. Cây mẹ vẫn tích chất dự trữ xuống củ như các cây khác. Chỉ là nên đào sau khi đã thu hết quả, và củ cây mẹ có thể không to bằng cây đã ngắt hoa nếu việc ngắt hoa thật sự có tác dụng trên đất nhà anh chị.
Hoa sâm thổ hào nở bao lâu?
Mỗi bông thường nở ngắn, nhưng cây ra hoa nối tiếp nhau ở các nách lá, nên khóm cây có hoa trong nhiều tuần của mùa ấm. Thời gian mùa hoa dài hay ngắn còn tuỳ miền và thời tiết từng năm.
Trồng làm cảnh trong chậu có ra hoa không?
Có, nếu chậu đủ sâu, đủ nắng và không bị tưới quá nhiều. Chậu đặt ở chỗ thiếu sáng thường cho cây vươn dài, ít hoa. Nên chọn chậu sâu, giá thể thoát nước và vị trí có nắng ít nhất nửa ngày.
Có nên vừa bán hạt giống vừa bán củ ngay vụ đầu không?
Vụ đầu nên giữ hạt cho chính mình. Bán hạt giống cho người khác đòi hỏi biết chắc tỉ lệ nảy mầm, nguồn gốc cây mẹ và tuân theo quy định về giống cây trồng. Nên đợi có kinh nghiệm vài vụ và hỏi cơ quan nông nghiệp địa phương trước.