Năm đầu trồng sâm thổ hào có thể chia thành sáu chặng việc tính từ ngày gieo: chuẩn bị trước gieo, ươm và ra luống trong hai tháng đầu, giữ cỏ giữ ẩm trong các tháng giữa, chăm qua mùa hoa và mùa mưa, rồi giảm tưới và chuẩn bị thu khi lá tàn. Mỗi miền sẽ ghép sáu chặng này vào tháng dương lịch khác nhau, tuỳ lúc gieo và mùa mưa nơi mình.
Bài này viết lịch theo tháng tính từ ngày gieo chứ không theo tháng dương lịch, để anh chị ở miền nào cũng dùng được. Cuối bài có bảng gợi ý cách đặt lịch vào mùa của từng miền. Đây là lịch việc của người trồng; còn cây biến đổi ra sao ở từng giai đoạn có bài riêng về vòng đời cây.
Cách đọc lịch này
Lịch tính mốc "tháng thứ nhất" là tháng gieo hạt. Nếu anh chị trồng bằng cây con mua sẵn trong bầu đã vài tuần tuổi, hãy bắt đầu đọc từ chặng ra luống. Nếu trồng bằng đoạn củ có mầm, cây thường lên nhanh hơn, có thể rút ngắn các chặng đầu.
Các mốc tháng chỉ là khoảng phổ biến. Năm ấm, đất cát nóng nhanh, cây đi nhanh hơn; năm lạnh, đất thịt mát, cây chậm hơn. Vì vậy mỗi chặng đều kèm dấu hiệu để nhận biết, và anh chị nên lấy dấu hiệu làm chuẩn khi nó lệch với con số tháng.
Một gợi ý thực tế: chép lịch này vào một cuốn sổ nhỏ hoặc một tờ giấy dán ở chỗ để dụng cụ, chừa cột trống bên cạnh mỗi chặng để ghi ngày thực tế và những gì đã xảy ra. Cuối năm, tờ lịch đã ghi chép kín chính là lịch riêng cho vườn nhà, chính xác hơn mọi lịch chung. Năm sau chỉ cần sửa lại theo đó.
Nếu anh chị trồng nhiều đợt cách nhau, mỗi đợt nên có một cột riêng, vì cây gieo cách nhau một hai tháng sẽ rơi vào các chặng khác nhau ở cùng một thời điểm. Ghi lẫn vào nhau rất dễ làm sai việc, ví dụ tưới đẫm cho đợt đang tàn lá chỉ vì đợt kia còn đang vươn thân.
Trước khi gieo: một tháng chuẩn bị
Việc chuẩn bị thường bắt đầu vài tuần tới một tháng trước ngày gieo. Làm sớm giúp đất có thời gian ổn định và anh chị không bị dồn việc.
- Chọn chỗ trồng theo nắng và thoát nước; kiểm bằng cách đổ nước vào hố thử và quan sát sau mưa.
- Dọn cỏ, rễ cây cũ, đá sỏi; cuốc xới sâu cho đất tơi.
- Trộn phân hữu cơ đã ủ hoai vào đất, để đất nghỉ vài tuần; không dùng phân tươi.
- Lên luống cao, khơi rãnh thoát nước quanh luống và quanh lô.
- Chuẩn bị khay hoặc bầu ươm, giá thể nhẹ, chỗ đặt khay có nắng sớm và có thể che khi mưa to.
- Kiểm tra hạt giống: hạt chắc, khô, không mốc; nếu được, gieo thử một nhúm trước để xem tỉ lệ nảy mầm.
- Chuẩn bị vật liệu tủ gốc như rơm, cỏ khô, vỏ trấu, và một sổ ghi chép.
Nếu đất của anh chị là đất đồi chua hoặc đất sét nặng, chặng này có thể cần dài hơn để cải tạo. Chi tiết làm đất, lên luống và bón lót có ở chuyên mục chăm sóc ngoài đồng.
Một việc nhỏ hay bị quên trong tháng chuẩn bị là xác định chỗ để dụng cụ và nguồn nước gần luống. Vòi nước xa vài chục mét thì những ngày bận sẽ tưới qua loa; một thùng chứa nước đặt ngay đầu luống giúp việc tưới cây con trong hai tháng đầu đều đặn hơn hẳn.
Tháng thứ nhất và thứ hai: ươm và ra luống
Đây là hai tháng cần có mặt ở vườn nhiều nhất. Cây con nhỏ, rễ nông, chỉ một buổi trưa nắng gắt hoặc một trận mưa dầm cũng có thể làm hỏng cả khay.
- Tuần đầu: gieo hạt vào khay hoặc bầu, phủ mỏng, giữ ẩm đều bằng bình phun sương; đặt chỗ thoáng.
- Tuần thứ hai tới thứ ba: theo dõi nảy mầm, ghi ngày; nhổ bỏ cây yếu, cây mọc chen trong một bầu.
- Tuần thứ ba tới thứ năm: cho cây con quen dần với nắng, mỗi ngày đặt ra nắng lâu hơn một chút.
- Khoảng tuần thứ năm tới thứ tám: khi cây có vài lá thật và rễ bám bầu, đem trồng ra luống vào chiều mát hoặc ngày râm.
- Mấy ngày sau khi ra luống: tưới nhẹ hằng ngày, che tạm nếu nắng gắt, dặm lại chỗ cây chết bằng cây dư trong khay.
Mẹo nhỏ: luôn ươm dư một ít so với số gốc định trồng. Số cây dư này dùng để dặm, và nếu không cần dặm thì trồng vào chậu làm cảnh hoặc chia cho hàng xóm muốn thử.
Tháng thứ ba tới thứ năm: giữ cỏ, giữ ẩm
Làm cỏ là việc chính. Cây sâm đang vươn thân, cỏ dại cũng lớn nhanh. Nhổ cỏ đều vài lần mỗi tháng khi cỏ còn nhỏ đỡ công hơn nhiều so với để cỏ lớn mới nhổ, vì lúc đó rễ cỏ quấn vào rễ sâm.
Vun gốc, tủ gốc. Vun nhẹ đất vào gốc cho cây đứng vững. Tủ rơm, cỏ khô quanh gốc giữ ẩm và hạn chế cỏ, nhưng để hở một khoảng nhỏ sát thân cho thoáng.
Tưới theo đất, không theo lịch cứng. Thọc ngón tay xuống đất vài đốt: còn ẩm thì chưa cần tưới. Mùa khô nắng gió, đất cát có thể cần tưới hằng ngày; mùa có mưa thì nhiều ngày không cần tưới.
Bón thúc nhẹ. Một hai lần bón thúc bằng phân hữu cơ hoai hoặc phân bón theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông, rải cách gốc, lấp đất. Không bón quá nhiều đạm làm cây mềm, hút rệp.
Đi thăm vườn để phát hiện sớm sâu bệnh. Lật mặt dưới lá tìm rệp, xem lá có lỗ thủng, gốc có thâm không. Phát hiện sớm thì xử lý bằng tay hoặc biện pháp canh tác là đủ. Chuyện nhận biết và phòng từng loại sâu bệnh có ở chuyên mục riêng.
Dặm và tỉa cho đều luống. Cuối chặng này là lần cuối nên dặm cây vào chỗ trống, vì cây trồng muộn hơn sẽ bị cây xung quanh che và khó bắt kịp. Chỗ nào mọc quá dày thì tỉa bớt cây yếu để cây còn lại thoáng gốc.
Tháng thứ sáu tới thứ chín: mùa hoa và mùa mưa
Cây thường bắt đầu ra hoa trong chặng này. Nếu trồng lấy hạt, đây là lúc đánh dấu cây mẹ; nếu trồng lấy củ và muốn ngắt bớt hoa, hãy quyết định cách làm và áp dụng nhất quán cho cả luống. Khi quả chín nâu, thu quả trên những cây đã đánh dấu, phơi khô, tách hạt, cất lọ kín ghi ngày.
Ở nhiều miền, chặng này trùng hoặc gối lên mùa mưa. Đây là việc quan trọng nhất của chặng: trước mùa mưa, khơi lại toàn bộ rãnh, nâng những đoạn luống bị sụt, dọn lá già và cỏ sát gốc cho thoáng. Trong mùa mưa, đi thăm vườn sau mỗi trận mưa lớn, xem nước rút nhanh không, có chỗ nào đọng thì khơi ngay. Cây nào héo rũ bất thường dù đất ướt, gốc thâm, nên nhổ bỏ khỏi luống để bệnh không lan, rồi ghi lại vị trí. Đừng vùi cây bệnh tại chỗ hay bỏ vào đống phân đang ủ; mang ra xa vườn để huỷ.
Ở vùng có gió mạnh hay bão, cây cao có thể đổ ngả. Vun thêm đất vào gốc, hoặc cắm cọc nhỏ cho những cây mẹ quý. Sau bão, dựng lại cây đổ, cắt bỏ cành gãy, và quan sát thêm vài ngày vì cây bị tổn thương dễ nhiễm bệnh hơn.
Những việc không thuộc tháng nào: canh quanh năm
Ngoài các chặng theo tuổi cây, có vài việc anh chị nên làm bất cứ khi nào thời tiết hoặc vườn có biến, không chờ tới đúng tháng trong lịch.
- Sau mỗi trận mưa lớn: ra vườn trong ngày, xem nước rút, khơi chỗ đọng; ghi ngày mưa và chỗ bị đọng để vụ sau nâng luống đúng chỗ.
- Khi có dự báo rét đậm ở miền Bắc: tủ thêm gốc, che tạm cây con; với chậu thì chuyển vào chỗ kín gió.
- Khi nắng nóng kéo dài nhiều ngày: tưới sớm hoặc chiều muộn, không tưới giữa trưa; dày lớp tủ gốc ở đất cát.
- Khi thấy dấu vết chuột, sóc: lỗ đào quanh gốc, củ bị gặm; dọn bụi rậm quanh vườn, đặt bẫy hoặc rào thấp theo cách quen ở địa phương.
- Khi đi vắng dài ngày: tưới đẫm trước khi đi, tủ dày, dặn người ở nhà cách thử độ ẩm bằng tay thay vì tưới theo giờ.
Những việc này không tốn nhiều công nếu làm đúng lúc, nhưng bỏ qua một lần thì có thể mất cả luống. Đó là lý do lịch năm đầu chỉ là khung; điều giữ được vườn là thói quen ra thăm sau mỗi lần thời tiết đổi.
Sang năm thứ hai, phần lớn những việc này sẽ thành phản xạ. Anh chị cũng sẽ biết chỗ nào trong vườn hay đọng nước, góc nào chuột hay vào, luống nào khô nhanh, và lịch canh sẽ ngắn lại vì chỉ cần nhìn đúng chỗ đã biết.
Tháng thứ mười trở đi, và cách ghép lịch vào mùa từng miền
Từ khoảng tháng thứ mười, ở nơi có mùa khô lạnh, cây ra hoa thưa dần, lá vàng và tàn. Lúc này giảm hẳn tưới, giữ rãnh thoát nước, đề phòng chuột đào củ, và bắt đầu đào thử vài gốc để xem củ. Bảng dưới đây gợi ý cách đặt sáu chặng vào lịch dương ở từng miền. Đây là nguyên tắc chung, không phải lịch cứng.
| Miền | Gieo thường vào | Mùa mưa rơi vào chặng | Lúc tàn lá, đào củ thường gặp |
|---|---|---|---|
| Miền Bắc, trung du | Cuối xuân, khi rét đã qua | Giữa vụ, lúc cây vươn thân và ra hoa | Đông, khi rét về cây lụi |
| Thanh Hóa tới Huế | Đầu xuân | Cuối vụ, lũ thường vào khoảng tháng chín tới mười một | Mùa khô lạnh cuối năm và đầu năm sau |
| Tây Nguyên | Đầu mùa mưa | Ngay từ chặng cây con, kéo dài nhiều tháng | Mùa khô năm sau, tưới đến khi quyết định đào |
| Đông Nam Bộ, Nam Bộ | Đầu mùa mưa, hoặc mùa khô nếu chủ động nước | Tuỳ lúc gieo; đất thấp phải lên liếp trước | Cây ít tàn rõ, đào theo tuổi cây và đào thử |
Mỗi miền có chuyên mục riêng trên trang đi sâu vào lịch thời vụ và cách xử lý khí hậu nơi đó. Dấu hiệu củ đủ tuổi và cách đào có ở chuyên mục thu hoạch. Với lịch năm đầu, chỉ cần nhớ: đừng dồn việc đào củ vào đúng lúc nhà đang bận nhất trong năm, vì củ để thêm vài tuần trong đất ướt có thể hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Trồng sâm thổ hào tháng mấy là tốt nhất?
Không có một tháng chung cho cả nước. Nguyên tắc là gieo khi trời đủ ấm và cây con có vài tuần đầu với đất ẩm đều, không gặp rét đậm hay mưa dầm. Ở miền Bắc thường là cuối xuân, miền Trung đầu xuân, Tây Nguyên và Nam Bộ thường là đầu mùa mưa.
Lỡ gieo trễ vài tháng so với lịch thì có sao không?
Cây vẫn mọc, nhưng mùa sinh trưởng của vụ đó ngắn lại hoặc cây con gặp thời tiết bất lợi. Ở miền Bắc, gieo muộn có thể làm củ chưa kịp lớn trước mùa đông; khi đó có thể để củ qua năm sau thay vì đào sớm.
Có thể trồng hai vụ sâm thổ hào trong một năm không?
Vì củ thường cần khoảng một năm, trồng hai vụ trọn vẹn trong một năm là không thực tế. Người trồng có thể gieo gối đợt, ví dụ gieo thêm một đợt nhỏ sau vài tháng, để có cây ở các độ tuổi khác nhau, nhưng mỗi đợt vẫn cần thời gian riêng của nó.
Lịch tưới năm đầu có cố định được không?
Khó cố định, vì nhu cầu nước thay đổi theo mưa nắng, loại đất và tuổi cây. Cách đơn giản là kiểm đất bằng tay trước mỗi lần tưới: tầng đất dưới mặt vài đốt ngón tay còn ẩm thì chưa cần tưới. Mùa mưa phần lớn không phải tưới mà phải lo thoát nước.
Nên ghi những gì trong sổ vườn năm đầu?
Tối thiểu là ngày gieo, ngày nảy mầm, ngày ra luống, ngày ra hoa đầu, những trận mưa lớn, ngày bón, sâu bệnh gặp và cách xử lý, ngày đào thử và kích cỡ củ. Ghi ngắn gọn nhưng đều đặn có giá trị hơn ghi dài mà bỏ dở.
Năm thứ hai lịch có khác năm đầu không?
Nếu gieo lại từ hạt thì lịch gần giống, nhưng anh chị đã có ngày thực tế của năm đầu để điều chỉnh. Nếu để củ qua năm, cây mọc từ củ lên nhanh hơn, ra hoa sớm hơn, nên các chặng đầu ngắn lại và việc chính là giữ cỏ, giữ thoát nước.