Cây con sâm thổ hào thường đủ tuổi đem ra ruộng khi đã có vài lá thật xanh dày, thân cứng không còn mềm oặt, rễ trắng bám kín quanh bầu nhưng chưa cuộn dày ở đáy; trước đó cây cần được luyện thêm khoảng một tuần ra nắng và giảm nước, rồi trồng vào chiều mát hoặc ngày râm khi ruộng đã có độ ẩm. Ba yếu tố cây đủ tuổi, cây đã luyện và thời tiết thuận phải gặp nhau thì cây mới bén rễ nhanh.
Bài này dừng ở ranh giới giữa vườn ươm và ruộng: nhận ra cây đủ tuổi, luyện cây, phân loại, chở cây và giữ cây qua tuần đầu. Việc làm đất, lên luống, khoảng cách trồng, cách đặt cây và trồng dặm thuộc chuyên mục chăm sóc ngoài đồng; lịch trồng theo từng miền có ở các chuyên mục vùng của trang.
Dấu hiệu cây con đã đủ tuổi ra ruộng
Số lá thật. Cây đã qua giai đoạn lá mầm, có vài lá thật mở hoàn toàn, màu xanh đậm, không vàng mép. Con số cụ thể tuỳ vườn; điều quan trọng là cả lứa đồng đều, không cây cao cây thấp chênh nhau quá nhiều.
Thân cứng. Dùng ngón tay lay nhẹ gốc cây: thân đứng vững, có độ đàn hồi, không oặt xuống. Thân cây vống, mảnh, nhạt màu là dấu hiệu cây chưa sẵn sàng hoặc đã thiếu sáng.
Bộ rễ trong bầu. Nhấc thử một hai bầu đại diện, nhẹ nhàng tách bầu ra xem: rễ trắng, nhiều rễ tơ, bám giữ được khối đất. Rễ nâu, ít, khối đất vỡ vụn là chưa đủ; rễ cuộn thành vòng dày quanh đáy là đã để hơi lâu.
Không có sâu bệnh. Lá không đốm, mặt dưới lá không có rệp hay bọ trĩ, gốc không thâm. Mang cây bệnh ra ruộng là gieo bệnh ra cả mảnh đất.
Khớp với ruộng và trời. Cây đủ tuổi mà ruộng chưa làm xong, hoặc ngoài trời đang gió Lào, đang rét đậm, đang mưa lũ, thì giữ cây thêm trong vườn ươm, đảo bầu, tiết chế tưới bón để cây không quá lứa.
Luyện cây trước khi trồng
Cây ở vườn ươm quen bóng râm, nước đều và gió nhẹ. Ngoài ruộng thì nắng thẳng, gió lộng, nước không phải lúc nào cũng sẵn. Luyện cây là cho cây làm quen dần, thường kéo dài khoảng một tuần đến mười ngày:
- Mấy ngày đầu, mở lưới che vào sáng sớm và chiều muộn, giữ che giờ trưa.
- Những ngày sau, kéo dài thời gian mở lưới, tới khi cây chịu được nắng cả ngày mà lá không cháy.
- Giảm dần lượng nước: tưới khi bầu đã se khô hơn bình thường, để cây hơi rũ vào trưa rồi hồi lại buổi chiều.
- Ngừng bón đạm từ đầu đợt luyện để lá dày, thân cứng.
- Nếu vườn ươm quây kín, mở dần các phía cho gió thổi qua.
- Một hai ngày trước khi trồng, tưới đẫm bầu một lần để bầu ẩm đều, chắc, không vỡ khi chở.
Cây luyện tốt khi ra ruộng có thể rũ nhẹ vào trưa ngày đầu rồi đứng lại, không bị cháy trắng lá. Cây chưa luyện thường rụng lá dưới, cháy mép lá và mất một thời gian dài mới bắt đầu ra lá mới.
Trong lúc luyện, nhớ để mắt tới những cây ở rìa luống bầu: chúng hứng nắng gió nhiều hơn nên khô nhanh hơn cây ở giữa. Đó cũng là những cây cho anh chị biết sớm nhất cả lứa đã chịu được nắng hay chưa.
Chọn ngày, giờ trồng theo miền
Mỗi vùng có kiểu thời tiết bất lợi riêng cần né. Bảng dưới gợi ý hướng chọn, anh chị đối chiếu với dự báo thời tiết địa phương:
| Vùng | Thời tiết cần né khi trồng | Ngày, giờ nên chọn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Miền Bắc | Rét đậm, gió mùa đông bắc về | Ngày ấm, râm hoặc nắng nhẹ, trồng buổi chiều | Theo dõi dự báo đợt lạnh trong tuần |
| Quảng Trị – Huế, Bắc Trung Bộ | Gió Lào khô nóng, mưa lũ cuối năm | Ngày lặng gió, chiều mát; sau một trận mưa vừa | Che bóng tạm cho cây những ngày đầu |
| Tây Nguyên | Cuối mùa khô nắng gắt, gió mạnh | Đầu mùa mưa khi đất đã ẩm | Tránh ngày mưa to dồn dập vừa trồng xong |
| Đông Nam Bộ, Nam Bộ | Nắng nóng giữa trưa, mưa xối mùa mưa | Chiều muộn hoặc sáng sớm ngày râm | Trồng trên liếp cao ở vùng đất thấp |
Trồng vào chiều mát cho cây cả một đêm để hồi sức trước khi gặp nắng. Ruộng nên có độ ẩm vừa: bốc nắm đất bóp thấy dính thành khối nhưng không rỉ nước. Đất khô cong thì tưới ẩm trước một hai ngày; đất sũng sau mưa lớn thì chờ ráo bớt.
Chở cây từ vườn ươm ra ruộng
Khâu chở cây hay bị xem nhẹ nhưng có thể làm hỏng một phần lứa cây đã chăm cả tháng:
- Xếp bầu đứng thẳng, sát nhau trong thùng, sọt hoặc xe rùa để bầu không đổ, không vỡ.
- Cầm bầu ở thân bầu, không nhấc cây bằng thân hay lá.
- Che phía trên khi chở xa hoặc trời nắng, tránh gió thổi thẳng làm lá mất nước.
- Chở vừa đủ số cây trồng hết trong buổi; cây chở ra mà để qua đêm ngoài ruộng không che dễ bị khô héo hoặc bị chuột, sên phá.
- Đặt cây tạm dưới bóng mát ở đầu ruộng, tưới nhẹ nếu bầu khô, rồi phân ra từng luống theo tốc độ trồng.
- Chở xa bằng xe máy, ô tô: xếp bầu trong thùng có thành, chèn chặt, không chồng bầu lên nhau.
Nếu cây phải chở xa nhiều giờ, ví dụ ươm ở một tỉnh rồi mang về trồng ở tỉnh khác, nên tưới bầu từ hôm trước, chở vào sáng sớm hoặc chiều tối, và trồng càng sớm càng tốt sau khi tới nơi.
Phân loại cây trước khi xuất vườn
Chia ba nhóm. Trước ngày trồng một hai hôm, đi dọc luống bầu và chia cây làm ba nhóm: cây đạt (đủ lá, thân cứng, rễ kín bầu), cây hơi nhỏ nhưng khoẻ, và cây yếu hoặc nghi bệnh. Cây đạt xuất trước, cây hơi nhỏ giữ lại thêm ít ngày, cây yếu loại hẳn.
Trồng cây cùng cỡ vào cùng luống. Cây to, cây nhỏ trồng xen nhau thì cây nhỏ bị lấn, cả luống không đồng đều, khó chăm và khó tính ngày đào củ. Phân loại từ vườn ươm giúp mỗi luống ngoài ruộng gồm những cây cùng nhịp lớn.
Giữ một phần cây dự phòng. Đừng xuất hết cây trong một lần. Để lại một phần cây cùng lứa trong vườn ươm, chăm như thường, để có cây dặm cùng tuổi khi ngoài ruộng có gốc chết.
Ghi số cây theo nhóm. Số cây đạt, cây giữ lại, cây loại của mỗi lứa là dữ liệu để vụ sau tính số hạt cần gieo. Nếu tỷ lệ cây loại cao, xem lại giá thể, nhịp tưới hay nguồn hạt của lứa đó.
Làm sạch trước khi xuất. Nhổ cỏ trong bầu, ngắt bỏ lá già vàng dưới gốc, kiểm tra mặt dưới lá lần cuối. Cây xuất vườn sạch thì không mang cỏ dại và sâu nhỏ từ vườn ươm ra ruộng.
Tuần đầu ngoài ruộng: che, tưới và theo dõi
Tuần đầu cây chưa ra rễ mới vào đất xung quanh, vẫn sống chủ yếu nhờ khối đất trong bầu. Vì vậy giữ ẩm cho vùng gốc là việc số một: tưới nhẹ hằng ngày hoặc cách ngày tuỳ trời, tưới vào gốc chứ không phải tưới tràn cả luống.
Che bóng tạm giúp cây vượt qua những ngày nắng gắt. Có thể cắm lá dừa, cành cây nhỏ phía hướng nắng chiều, hoặc phủ lưới che thấp trên luống ở những vùng nắng gắt. Khi thấy cây bắt đầu ra lá non mới, đó là dấu hiệu rễ đã ăn vào đất, có thể bỏ dần vật che.
Mỗi ngày đi thăm ruộng một lượt. Cây rũ buổi trưa rồi đứng lại buổi chiều là bình thường. Cây rũ cả ngày, lá vàng nhanh, thì kiểm tra gốc: có bị úng, bị sâu xám cắn, hay bầu bị vỡ khi trồng. Đánh dấu những gốc chết để dặm bằng cây dự phòng, và ghi vị trí những cây yếu nhưng còn sống để lần sau xem chúng có hồi lại không.
Ở vùng gió mạnh như cát ven biển Quảng Trị, Huế, cây vừa trồng bị gió lay liên tục rất khó bén rễ; một que tre nhỏ cắm cạnh gốc, buộc lỏng thân trong mấy ngày đầu là đủ đỡ. Kỹ thuật đặt cây xuống luống, khoảng cách trồng và trồng dặm có ở bài riêng thuộc chuyên mục chăm sóc ngoài đồng.
Khi phải hoãn trồng: giữ cây chờ trong vườn ươm
Thời tiết không chiều người. Cây đã đủ tuổi, đã luyện xong mà trời trở rét, gió Lào thổi sớm hay mưa dầm kéo dài thì việc đúng là hoãn trồng, không phải cố đem ra cho kịp. Cây trong bầu chịu chờ được một thời gian nếu anh chị chăm theo kiểu giữ nhịp chứ không thúc lớn.
Trong lúc chờ, giảm bón đạm, chỉ tưới đủ để cây không héo, giữ cây ở chỗ nắng như lúc đang luyện để cây không bị non lại. Cứ một hai tuần nhấc bầu lên xén phần rễ chui ra lỗ đáy, tránh để rễ cắm xuống nền. Nếu phải chờ lâu, chuyển cây sang bầu lớn hơn là cách giữ cây khoẻ tốt nhất.
Khi chờ lâu, đến ngày trồng anh chị nên luyện lại cây vài ngày nếu trước đó đã che lại vì mưa nắng. Đồng thời ghi lại số ngày cây phải chờ và lý do; lần sau có thể dời ngày gieo cho khớp hơn với thời tiết thực tế của vùng mình.
Nếu tỷ lệ chết sau trồng cao bất thường, đừng vội đổ cho giống. Xem lại thời điểm trồng, mức luyện cây và độ ẩm ruộng hôm đó; phần lớn trường hợp cây chết hàng loạt ngay sau trồng có nguyên nhân ở khâu chuyển tiếp chứ không phải ở bản thân cây.
Những sai lầm hay gặp ở khâu xuất vườn
Luyện vội trong hai ba ngày. Rút lưới đột ngột rồi đem trồng ngay, cây chưa kịp dày lá, cứng thân. Ra ruộng gặp nắng là cháy lá, rụng lá dưới, mất cả tuần mới hồi.
Xuất cây khi bầu đang khô. Bầu khô dễ vỡ khi bốc xếp, rễ tơ đứt nhiều. Luôn tưới đẫm bầu từ hôm trước để khối đất chắc và cây có nước dự trữ cho chặng đường.
Chở cây chung với phân bón, thuốc. Bao phân hoá học, can thuốc chở cùng thùng với cây con có thể làm cháy lá nếu rò rỉ hoặc bám bụi. Cây con nên đi một chuyến riêng hoặc ngăn cách rõ.
Xuất hết cây không chừa dự phòng. Khi ngoài ruộng có gốc chết, không còn cây cùng tuổi để dặm, đành dùng cây lứa sau nhỏ hơn hẳn và bị cây xung quanh lấn át.
Cây ra ruộng mà ruộng chưa xong. Luống chưa lên, đất chưa tưới ẩm, cây phải nằm đầu ruộng qua nhiều ngày. Chỉ xuất cây khi ruộng đã sẵn sàng để trồng ngay trong buổi.
Câu hỏi thường gặp
Cây con sâm thổ hào để trong bầu quá lâu có trồng được không?
Vẫn trồng được nếu cây còn khoẻ, nhưng rễ thường đã cuộn dày ở đáy bầu. Khi trồng, anh chị gỡ nhẹ hoặc cắt bớt phần rễ cuộn ở đáy để kích thích rễ mới đâm ra ngoài. Cây quá lứa bén rễ chậm hơn và cần chăm kỹ hơn trong những tuần đầu.
Trồng cây con sâm thổ hào lúc trời đang mưa có được không?
Mưa nhỏ, trời râm là thời điểm khá thuận vì cây đỡ mất nước. Tránh trồng khi mưa to kéo dài, đất sũng, vì giẫm lên luống ướt làm đất bí, gốc dễ úng. Sau mưa lớn nên chờ đất ráo bớt rồi mới trồng.
Có cần nhúng bầu vào dung dịch gì trước khi trồng không?
Không bắt buộc. Một số người nhúng bầu vào nước có pha chế phẩm vi sinh theo hướng dẫn trên bao bì để hỗ trợ rễ. Điều quan trọng hơn là bầu đủ ẩm, cây đã luyện và không mang sâu bệnh. Không tự pha thuốc hoá học để nhúng bầu.
Cây vừa trồng bị vàng lá dưới có sao không?
Vàng và rụng vài lá dưới cùng trong tuần đầu là phản ứng thường gặp khi cây chuyển chỗ, nhất là cây chưa được luyện kỹ. Nếu lá non trên ngọn vẫn xanh và cây bắt đầu ra lá mới thì cây đang hồi phục. Vàng lan nhanh lên ngọn thì kiểm tra úng và sâu cắn gốc.
Trồng cây con từ khay ra thẳng ruộng không qua bầu có được không?
Được, nếu cây đã có vài lá thật, ruộng đã sẵn và thời tiết thuận. Bầu khay nhỏ nên cây dễ mất nước hơn cây bầu lớn; anh chị cần tưới và che kỹ hơn trong tuần đầu, và nên trồng vào ngày râm mát.