Gieo hạt sâm thổ hào bằng khay ươm là cách chắc tay nhất khi anh chị chỉ có vài chục đến vài trăm hạt: hạt được ngâm nước ấm vài giờ, ủ tới khi nứt nanh, gieo nông vào từng lỗ khay chứa giá thể tơi, giữ ẩm đều dưới mái che, rồi chuyển sang bầu hoặc ra luống khi cây có khoảng hai lá thật. Khay giúp mỗi hạt có một ô riêng, dễ nhìn hạt nào lên, hạt nào hỏng, và khi bứng cây con thì rễ không bị giật đứt.
Sâm thổ hào (sâm Bố Chính, Abelmoschus sagittifolius) thuộc họ Bông, cùng chi với đậu bắp, nên hạt có vỏ khá cứng và ưa ấm giống hạt đậu bắp. Phần nhận dạng cây đã có ở trang Bố Chính; bài này chỉ đi vào thao tác gieo, những con số nêu ra là khoảng phổ thông, anh chị nên thử một khay nhỏ trước khi gieo hết số hạt đang có.
Vì sao người trồng ít hạt nên bắt đầu bằng khay
Gieo thẳng ra luống đất thì đỡ một bước bứng cây, nhưng mất kiểm soát. Hạt nhỏ dễ bị mưa dồn vào một chỗ, kiến tha, chim bới, và khi cây non mới nhú thì cỏ dại mọc cùng lúc, nhổ cỏ dễ nhổ luôn cây. Với hạt giống mua xa hoặc hạt tự để được ít, mỗi hạt hỏng là mất một gốc, nên anh chị đáng bỏ thêm công cho khâu ươm.
Khay ươm nhựa có nhiều ô rời giải quyết được ba chuyện. Thứ nhất, mỗi ô một hạt nên cây không tranh nhau, không bị vống vì mọc chen. Thứ hai, khay đặt trên kệ cao khỏi mặt đất, tránh được nước đọng, sên và chuột. Thứ ba, khi cây đủ lớn, anh chị bóp nhẹ đáy ô là bầu giá thể bật ra nguyên khối, rễ không bị tổn thương, cây ít bị khựng sau khi chuyển.
Khay cũng có giới hạn. Ô khay nhỏ nên giá thể khô nhanh trong ngày nắng, nhất là ở Đông Nam Bộ hay khi gió Lào thổi ở Quảng Trị. Cây sâm thổ hào lại phát triển rễ củ, nếu để quá lâu trong ô chật thì rễ cuộn tròn, sau ra ruộng củ dễ mọc lệch. Vì vậy khay chỉ là chặng đầu: gieo cho nảy mầm và nuôi tới khi cây có một hai lá thật, sau đó chuyển sang bầu lớn hơn hoặc ra luống.
Chuẩn bị khay, giá thể và chỗ đặt khay
Trước ngày ngâm hạt, anh chị gom đủ mấy thứ sau để hạt nứt nanh là gieo được ngay, không phải chờ:
- Khay ươm: loại có ô rời, đáy mỗi ô có lỗ thoát nước. Ô càng sâu càng tốt cho cây có rễ củ; khay ô quá nông dùng cho rau ăn lá thường không hợp. Khay cũ phải rửa sạch đất bám, phơi nắng một hai ngày trước khi dùng lại.
- Giá thể gieo: cần tơi, sạch, giữ ẩm vừa và thoát nước nhanh. Cách trộn phổ thông là xơ dừa đã xả chát trộn với tro trấu hoặc trấu hun, thêm một phần nhỏ phân hữu cơ đã hoai thật kỹ. Không dùng đất ruộng chưa xử lý, vì đó là nguồn nấm gây chết rạp cây con.
- Nước tưới: nước giếng hay nước máy để lắng qua đêm đều được; tránh nước ao tù, nước có mùi.
- Chỗ đặt khay: kệ cao khoảng ngang hông, có mái che mưa trực tiếp, sáng nhưng không bị nắng gắt buổi trưa chiếu thẳng. Một tấm lưới đen che bớt nắng là đủ cho quy mô hộ.
- Đồ phụ: bình phun sương tay, que tre nhỏ để chọc lỗ, sổ ghi ngày gieo và số hạt mỗi khay.
Giá thể nên được làm ẩm trước khi cho vào khay: nắm một nắm bóp chặt, thấy nước rịn ra kẽ tay chứ không chảy thành dòng là vừa. Cho vào ô rồi gạt bằng, ấn nhẹ, không nén chặt. Giá thể bị nén làm hạt thiếu khí và rễ non khó đâm.
Các bước ngâm, ủ và gieo hạt
Trình tự dưới đây dùng được ở mọi miền; chỉ thời gian ủ là thay đổi theo nhiệt độ nơi anh chị ở:
- Lọc hạt: thả hạt vào bát nước sạch, khuấy nhẹ, để vài phút. Hạt lép, hạt rỗng thường nổi; hạt chắc chìm. Hạt nổi không nhất thiết hỏng hết, nhưng nên gieo riêng để theo dõi.
- Ngâm hạt chìm trong nước ấm (thử bằng mu bàn tay thấy ấm rõ nhưng không bỏng), để nguội dần tự nhiên. Thời gian ngâm thường vài giờ đến khoảng nửa ngày; ngâm quá lâu hạt dễ úng.
- Vớt hạt, để ráo, rải lên khăn vải hoặc khăn giấy ẩm, gấp lại, cho vào hộp có nắp hé, đặt chỗ ấm trong nhà.
- Mỗi ngày mở ra xem một lần, phun thêm chút nước nếu khăn khô, nhặt bỏ hạt có mùi chua hay mốc trắng.
- Khi đầu hạt nhú chấm rễ trắng nhỏ (nứt nanh), dùng que tre chọc lỗ nông giữa ô, đặt mỗi ô một hạt, đầu rễ hướng xuống.
- Phủ một lớp giá thể mỏng, độ dày chừng gấp hai lần bề dày hạt, ấn nhẹ cho hạt tiếp đất.
- Phun sương cho ướt mặt, ghi ngày gieo, số hạt, nguồn hạt vào sổ.
Nếu hạt ủ mãi không nứt nanh mà vẫn chắc, không mốc, anh chị có thể gieo luôn cả hạt chưa nứt vào khay riêng: có hạt chỉ nảy mầm khi đã nằm trong giá thể ấm. Chuyện hạt mãi không lên được nói kỹ ở bài riêng về hạt không nảy mầm.
Giữ ẩm và giữ ấm trong hai tuần đầu
Hai tuần đầu sau gieo là lúc dễ mất cây nhất. Mặt giá thể phải luôn ẩm nhưng không sũng. Cách kiểm đơn giản là nhấc thử một góc khay: khay nặng tay là còn đủ nước, khay nhẹ bẫng là đã khô. Ngày nắng ở miền Nam có thể phải phun hai ba lần; ngày nồm ở miền Bắc có khi hai ngày mới cần phun một lần.
Tưới bằng bình phun sương hoặc vòi có hoa sen thật mịn. Vòi mạnh làm bắn hạt khỏi ô, làm trơ rễ non. Nên tưới buổi sáng để mặt khay kịp ráo trước khi trời tối; khay ướt qua đêm trong thời tiết mát là điều kiện thuận cho nấm thối cổ rễ.
Hạt họ Bông ưa ấm. Khi trời lạnh, hạt nằm im rất lâu và dễ thối trước khi kịp mọc. Ở miền Bắc nếu buộc phải gieo lúc còn rét nhẹ, anh chị có thể chụp khay bằng một tấm nilon trong suốt vào ban đêm, ban ngày mở ra cho thoáng, hoặc đặt khay sát tường hướng nam đón nắng. Ngược lại, ở nơi nắng gắt, khay nhựa đen hấp nhiệt rất mạnh vào buổi trưa, cần lưới che để giá thể không bị nóng quá.
Cây vừa nhú thì cho ra sáng dần. Thiếu sáng là nguyên nhân chính làm cây con cao gầy, thân trắng yếu, đổ rạp khi tưới. Đủ sáng thì thân lùn, lá mầm xanh đậm, cứng cáp.
Theo dõi khay từ ngày gieo tới lúc chuyển cây
Mốc ngày trong bảng chỉ là ví dụ giả định cho thời tiết ấm; trời lạnh thì mọi mốc kéo dài ra. Anh chị dùng bảng này để biết mình đang ở chặng nào và việc chính của chặng đó:
| Chặng | Dấu hiệu nhìn thấy | Việc chính | Điều cần tránh |
|---|---|---|---|
| Chờ mọc | Mặt giá thể phẳng, chưa có gì | Giữ ẩm đều, che mưa | Tưới đẫm làm giá thể sũng |
| Nhú mầm | Thân non cong hình móc câu đội đất lên | Đưa khay ra chỗ sáng dần | Để trong tối làm cây vống |
| Xoè lá mầm | Hai lá mầm tròn mở ra | Tưới nhẹ vào gốc, bắt đầu cho ra nắng sáng | Nắng trưa chiếu thẳng |
| Lá thật đầu tiên | Lá có hình khác lá mầm nhú giữa | Bón loãng lần đầu nếu giá thể nghèo | Bón đậm làm cháy rễ non |
| Hai lá thật | Rễ trắng bắt đầu lộ ở lỗ đáy ô | Chuẩn bị bầu hoặc luống để chuyển | Để quá lâu, rễ cuộn trong ô |
Ô nào không mọc sau một khoảng dài hơn hẳn các ô khác, anh chị có thể bới nhẹ xem hạt: hạt còn chắc thì lấp lại chờ thêm, hạt đã nhũn thì gieo bù hạt khác vào ô đó. Ghi lại tỷ lệ mọc của từng lô hạt vào sổ, vụ sau sẽ biết nguồn hạt nào đáng tin.
Những lỗi người mới hay mắc khi gieo khay
Gieo quá sâu. Hạt sâm thổ hào không to, lấp dày thì mầm non hết sức trước khi lên tới mặt. Lớp phủ chỉ cần đủ che hạt, không cần dày như gieo hạt đậu.
Một ô gieo hai ba hạt cho chắc. Khi cả ba cùng mọc, nhổ bớt dễ làm động rễ cây giữ lại. Nếu lo tỷ lệ mọc thấp, nên thử nảy mầm trước rồi gieo một hạt mỗi ô.
Dùng đất vườn lấy ngay dưới gốc cây. Đất vườn nặng, dễ đóng váng mặt, chứa sẵn mầm nấm và trứng sâu. Cây con yếu ớt chịu không nổi những thứ cây lớn chịu được.
Để khay ngoài trời không mái che. Một cơn mưa rào đầu mùa đủ làm trôi hạt, dồn giá thể sang một bên, ngập ô. Mái che chỉ cần tấm nilon trong hoặc tôn nhựa lấy sáng.
Bón phân sớm và đậm. Hạt có sẵn dinh dưỡng nuôi cây trong những ngày đầu. Bón khi chưa có lá thật dễ làm cháy rễ, đồng thời làm giá thể ẩm mốc.
Không ghi chép. Không biết ngày gieo thì không biết cây đang chậm hay nhanh, không biết lô hạt nào kém. Một cuốn sổ nhỏ ghi ngày, số hạt, số cây mọc là đủ.
Từ khay sang bầu hay ra luống
Khi phần lớn cây trong khay đã có khoảng hai lá thật và rễ trắng thấy được ở lỗ đáy ô, đó là lúc chuyển. Anh chị có hai lựa chọn: chuyển sang bầu lớn hơn để nuôi tiếp thêm một thời gian trong vườn ươm, hoặc đem thẳng ra luống trồng nếu thời tiết ngoài ruộng đã thuận và luống đã làm xong.
Chuyển sang bầu hợp khi ngoài trời chưa tới thời vụ trồng, ví dụ miền Bắc còn lạnh, miền Trung đang trong đợt gió Lào, hoặc khi anh chị muốn cây to khoẻ hơn trước khi ra đồng. Đem thẳng ra luống hợp khi khay gieo đúng lịch, đất đã sẵn và mưa nắng đang hiền.
Trước khi bứng, tưới khay một lần cho giá thể ẩm đều để bầu không vỡ. Bóp nhẹ đáy ô, hoặc dùng que tre đẩy từ lỗ đáy lên, cầm cây ở lá chứ không cầm ở thân, vì thân non dập là cây chết, còn lá rách một chút cây vẫn sống. Cây chuyển xong nên được che nắng vài ngày đầu. Cách chăm cây trong bầu, luyện cây và đưa ra ruộng có trong các bài khác cùng chuyên mục giống, hạt và ươm cây con.
Câu hỏi thường gặp
Gieo hạt sâm thổ hào bao lâu thì nảy mầm?
Thời gian rất khác nhau theo nhiệt độ, độ mới của hạt và cách xử lý. Trời ấm, hạt mới, đã ngâm ủ thì thường mọc nhanh hơn rõ so với hạt cũ gieo lúc lạnh. Anh chị nên ghi ngày gieo và tự theo dõi lô của mình thay vì chờ một con số cố định.
Có cần ngâm hạt sâm thổ hào trước khi gieo không?
Không bắt buộc, nhưng hạt họ Bông vỏ khá cứng nên ngâm nước ấm vài giờ giúp vỏ hút nước, hạt mọc đều hơn. Không nên ngâm quá lâu hay dùng nước quá nóng, vì hạt có thể bị úng hoặc chín phôi.
Khay ươm loại bao nhiêu ô là hợp?
Không có số ô bắt buộc. Điều quan trọng là ô đủ sâu để rễ củ có chỗ xuống và đáy có lỗ thoát nước. Ô càng to thì cây càng để được lâu trong khay, nhưng tốn giá thể và chiếm chỗ hơn. Người trồng ít thường chọn khay ô vừa.
Gieo hạt sâm thổ hào trực tiếp vào chậu được không?
Được, nhất là khi anh chị chỉ trồng vài chậu để ở sân nhà. Gieo hai hạt mỗi chậu, khi mọc giữ lại cây khoẻ nhất. Cách này đỡ một lần bứng, nhưng chậu lớn khó giữ ẩm đều ở lớp mặt cho hạt nhỏ nên phải tưới cẩn thận.
Cây con trong khay cao gầy, thân trắng là bị gì?
Đó thường là dấu hiệu thiếu sáng, đôi khi kèm nóng và ẩm quá. Anh chị đưa khay ra chỗ sáng hơn dần dần, giảm tưới, và lần sau cho khay ra sáng ngay khi cây vừa nhú. Cây đã vống thì có thể vùi sâu thân hơn một chút khi chuyển bầu.