Củ sâm thổ hào trồng chậu nên đào khi cây đã qua khoảng một năm và phần thân lá bắt đầu tàn theo mùa, thường vào mùa khô mát cuối năm, đầu năm sau. Cách lấy củ ít gãy nhất là để giá thể hơi khô, lật nghiêng chậu cho cả khối đất trượt ra nguyên, rồi gỡ đất từ ngoài vào trong bằng tay, thay vì dùng xẻng xới thẳng xuống chậu.
Đào chậu khác đào ruộng ở chỗ anh chị có thể lấy được nguyên cả khối đất và nhìn thấy toàn bộ bộ rễ. Đó là cơ hội học được rất nhiều về vụ vừa qua. Bài này chỉ cách nhận biết củ đủ tuổi trong chậu, các bước lấy củ với từng loại chậu, cách giữ đầu củ có mầm làm giống, và xử lý chậu, giá thể sau khi đào. Phần sơ chế và phơi củ sau khi đào có trong mục thu hoạch của trang.
Nhận biết củ trong chậu đã tới lúc đào
Dấu hiệu dễ nhận nhất là cây tự tàn: lá già vàng và rụng nhiều, cây ngừng ra hoa, thân bớt xanh. Ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ, điều này thường trùng mùa khô lạnh cuối năm. Ở miền Nam, cây có thể không tàn rõ như vậy vì không có mùa lạnh, người trồng dựa nhiều hơn vào tuổi cây và đào thử.
Về tuổi, các nguồn từ vùng trồng ngoài ruộng thường nói tới khoảng một năm trở lên mới thu củ, có nơi để lâu hơn. Trong chậu, nhịp sinh trưởng có thể khác vì điều kiện hạn chế, nên không cần cứng nhắc theo một mốc tháng. Một chậu trồng đầu mùa ấm năm nay thường được tính đào vào mùa khô mát của năm sau.
Cách chắc nhất là đào thử. Chọn một chậu bất kỳ trong số các chậu cùng đợt trồng, lấy củ ra xem. Củ chắc, ruột đặc, cắt ngang thấy trắng ngà, nhầy là đạt. Nếu củ còn mảnh như rễ, mềm, nhiều nước, các chậu còn lại nên chờ thêm.
Với chậu, việc đào thử dễ hơn nhiều so với ngoài ruộng: anh chị có thể bới nhẹ một bên mép chậu, nhìn đoạn củ lộ ra mà không cần lấy cả cây, rồi lấp lại nếu thấy chưa đủ. Tuy vậy, mỗi lần bới đều có thể làm tổn thương rễ, nên đừng bới thử quá nhiều lần ở cùng một chậu.
Chuẩn bị trước ngày đào
Vài việc nhỏ trước ngày đào giúp củ ra nguyên vẹn, ít dập và đỡ mất công rửa.
- Ngừng tưới khoảng vài ngày trước khi đào, để giá thể hơi khô; giá thể khô vừa thì rời ra dễ, không bết vào củ.
- Nếu trời đang mưa, dời chậu vào chỗ có mái che vài ngày trước.
- Cắt bớt phần thân lá phía trên, chừa một đoạn gốc làm tay cầm và để nhận ra vị trí củ.
- Chuẩn bị một tấm bạt hoặc nong lớn để đổ giá thể ra, một thau nước sạch, bàn chải mềm, dao nhỏ sạch, rổ thoáng để củ.
- Chọn ngày khô ráo, làm vào sáng sớm hoặc chiều mát để củ không bị phơi nắng gắt ngay sau khi lấy ra.
- Chuẩn bị sẵn vài túi giấy hoặc khay để riêng đầu củ giữ giống, ghi chậu nào, nguồn giống gì.
Nếu có nhiều chậu, đừng đào hết trong một buổi. Chia ra vài đợt, mỗi đợt chỉ số chậu anh chị kịp rửa và xử lý củ trong ngày. Củ đào ra rồi để chất đống chờ xử lý dễ dập, héo và hỏng nhanh hơn củ còn nằm trong chậu.
Cũng nên chụp vài tấm ảnh cây trước khi cắt thân, để sau này nhìn lại biết cây trông thế nào lúc củ đạt. Ảnh cây đi cùng ảnh củ là tư liệu rất có ích cho vụ sau.
Lấy củ từ chậu nhựa và chậu đất nung
Với chậu nhựa, chậu đất nung có miệng rộng hơn đáy, cách lật chậu là nhanh và ít gãy củ nhất.
- Trải bạt, đặt chậu nằm nghiêng lên bạt.
- Một tay giữ đoạn gốc đã cắt, tay kia gõ nhẹ quanh thành chậu hoặc bóp nhẹ thành chậu nhựa cho khối đất tách khỏi thành.
- Kéo chậu ra khỏi khối đất từ từ, không giật mạnh đoạn gốc; nếu khối đất kẹt, dùng một que mỏng luồn quanh thành chậu cho rời.
- Đặt khối đất lên bạt, quan sát toàn bộ: rễ phân bố thế nào, có cuộn ở đáy không, có vết thâm thối không.
- Bóp vỡ khối đất từ ngoài vào trong bằng tay, nhẹ nhàng rũ giá thể ra, lần theo rễ để tìm củ.
- Khi thấy củ, gỡ đất quanh củ bằng ngón tay, nhấc củ lên cùng với phần gốc, không bẻ hay giật.
- Cắt bỏ thân, cắt các rễ con mảnh bằng dao sạch, để riêng củ lành, củ dập và đầu củ có mầm.
Với chậu đất nung có miệng hẹp hơn bụng chậu, lật chậu không ra được khối đất nguyên. Lúc đó dùng tay hoặc xẻng nhỏ bới dần từ mép vào, luôn bới cách gốc một khoảng, càng tới gần củ càng dùng tay nhiều hơn dụng cụ.
Củ sâm thổ hào giòn, gãy rất dễ khi bị bẻ ngang. Một củ gãy đôi không hỏng ngay, nhưng vết gãy là chỗ hơi ẩm thoát ra và nấm mốc bám vào, củ khó giữ lâu hơn. Vì thế, mọi động tác ở bước cuối nên là gỡ đất ra khỏi củ, không phải kéo củ ra khỏi đất. Mất thêm vài phút cho mỗi chậu là đáng.
Lấy củ từ thùng xốp và bao vải
Thùng xốp: cắt thành thùng, đừng nhấc lật. Thùng xốp sau một vụ ngoài nắng thường đã giòn, nhấc cả thùng đầy đất dễ vỡ toác, củ rơi gãy. Cứ để thùng tại chỗ, dùng dao rọc dọc một hoặc hai mặt thùng từ trên xuống, mở thành ra như cánh cửa. Khối đất lộ ra bên hông, anh chị gỡ dần từ bên ngoài vào tới củ.
Bao vải: rạch hoặc lộn bao. Đặt bao lên bạt, rạch dọc thành bao hoặc lộn ngược bao cho khối đất trượt ra. Bao vải thoáng nên rễ ít khi cuộn dày ở thành, khối đất bung ra nhẹ, củ thường nguyên vẹn. Nếu muốn dùng lại bao, lộn thay vì rạch.
Thùng dài, bồn trồng nhiều cây. Đào từ một đầu thùng, bới từng cây một, giữ khoảng cách để không xới trúng củ cây bên cạnh. Khi rễ các cây đã quấn vào nhau, gỡ từ từ bằng tay, chấp nhận cắt một vài rễ phụ hơn là kéo đứt củ.
Chậu sâu miệng hẹp. Với xô, thùng nhựa miệng hẹp, có thể khoét đáy rồi đẩy khối đất ra từ dưới lên, hoặc cắt thành xô nếu không định dùng lại. Đẩy từ đáy lên giúp củ không bị kéo ngược qua miệng hẹp.
Giữ đầu củ có mầm để trồng lại
Khi đào, anh chị sẽ thấy phần trên cùng của củ, ngay sát gốc thân, thường có các mắt mầm. Nhiều người trồng cắt giữ phần đầu củ có mầm này, hoặc giữ những củ nhỏ nguyên vẹn, để trồng lại cho vụ sau. Cách này cho cây lên nhanh hơn gieo hạt và giữ được đặc điểm của cây mẹ mà anh chị đã thấy tận mắt.
Chỉ chọn đầu củ từ cây khỏe, củ chắc, không có vết thâm, không mềm nhũn, không mùi chua. Đầu củ lấy từ cây bị úng hay thối một phần dễ mang mầm bệnh sang vụ sau. Cắt bằng dao sạch, để chỗ mát, thoáng cho vết cắt khô se lại trước khi trồng hoặc cất.
Nếu trồng lại ngay, đặt đầu củ vào chậu giá thể mới, hơi ẩm, phần mầm hướng lên, lấp mỏng, giữ ẩm vừa, không tưới sũng. Nếu đang mùa lạnh ở miền Bắc, có thể giữ đầu củ trong cát hơi ẩm ở chỗ mát, thoáng, kiểm tra thường để loại củ hỏng, tới đầu mùa ấm thì trồng.
Một lưu ý quan trọng: trồng nhiều vụ liên tiếp chỉ bằng củ của cùng một dòng cây có thể làm bệnh tích tụ dần. Nên xen kẽ với gieo hạt từ những cây khỏe, và luôn loại bỏ không thương tiếc những củ có dấu hiệu bệnh.
Phân loại củ ngay sau khi đào
Phân loại ngay trên bạt giúp anh chị không trộn củ hỏng vào củ tốt, và có dữ liệu cho vụ sau.
| Loại | Nhận biết | Làm gì |
|---|---|---|
| Củ tốt | Chắc, vỏ lành, ruột đặc, không vết thâm | Rửa nhẹ, để ráo, sơ chế theo cách gia đình quen dùng |
| Củ dập, gãy | Có vết nứt, gãy đôi nhưng phần thịt vẫn trắng chắc | Để riêng, dùng trước vì khó giữ lâu |
| Củ có vết thâm, thối một phần | Đốm nâu đen, chỗ mềm, mùi chua | Cắt bỏ phần hỏng rộng ra một chút, chỉ giữ nếu phần còn lại chắc hẳn; không giữ làm giống |
| Đầu củ có mầm | Phần sát gốc thân, có mắt mầm, chắc | Cắt riêng, để khô se vết cắt, giữ làm giống |
| Củ nhỏ nguyên vẹn | Nhỏ, chắc, lành | Có thể trồng lại làm giống hoặc dùng |
| Củ thối nặng | Mềm nhũn phần lớn, mùi hôi | Bỏ, không cho vào thùng ủ phân dùng cho sâm |
Ghi lại số củ, cỡ củ tương đối và tình trạng của từng chậu, kèm loại chậu, giá thể và chỗ đặt. Đây là phần quý nhất của một vụ trồng chậu: nó cho anh chị biết lần sau nên giữ gì, đổi gì.
Xử lý chậu và giá thể sau khi đào
Sau khi lấy củ, giá thể trên bạt có lẫn rễ vụn, có khi có mầm bệnh nếu chậu từng bị úng. Đừng cho ngay vào chậu để trồng sâm tiếp. Nhặt bỏ rễ, sàng qua, trải mỏng phơi nắng vài ngày. Giá thể từ chậu khỏe có thể bổ sung phân hữu cơ hoai, vật liệu làm tơi mới rồi dùng lại, tốt nhất cho một cây khác loài trước khi quay lại trồng sâm.
Giá thể từ chậu có cây thối củ thì không dùng lại cho sâm. Có thể dùng cho cây cảnh không ăn được, hoặc rải xuống chỗ đất trống xa khu trồng sâm.
Chậu cần được rửa sạch đất bám, cọ thành chậu, phơi khô dưới nắng. Với chậu từng có cây bệnh, có người ngâm hoặc rửa thêm bằng nước xà phòng loãng rồi xả sạch. Thùng xốp đã giòn nên bỏ, đừng cố dùng thêm một vụ để rồi vỡ giữa chừng khi giá thể đang ướt và nặng.
Cuối cùng, nếu anh chị định trồng tiếp, hãy lên kế hoạch luân canh nhỏ: những chậu vừa trồng sâm trồng tạm một vụ rau ăn lá hay cây họ đậu ngắn ngày, trong khi sâm vụ mới được trồng vào chậu và giá thể khác. Với người trồng ít chậu, luân phiên như vậy là cách đơn giản để giảm bệnh tích tụ.
Câu hỏi thường gặp
Có thể đào một phần củ rồi để cây tiếp tục sống không?
Với chậu, có người bới nhẹ một bên lấy bớt một củ phụ rồi lấp lại để cây sống tiếp. Cách này làm tổn thương rễ và tạo vết thương cho nấm bệnh xâm nhập, nhất là khi giá thể ẩm. Nếu làm, chỉ làm vào lúc khô ráo, dùng dao sạch, và đừng lặp lại nhiều lần.
Củ vừa đào ra để được bao lâu ở nhiệt độ thường?
Củ tươi để ở nhiệt độ thường thường chỉ giữ tốt trong vài ngày, sau đó dễ héo hoặc úng. Nếu chưa dùng hay sơ chế ngay, không rửa mà chỉ rũ đất, bọc giấy, để chỗ mát thoáng hoặc ngăn mát tủ lạnh. Cách làm khô củ có trong phần thu hoạch và sơ chế.
Đào củ vào mùa mưa có được không?
Được nếu cần, nhưng không lý tưởng. Giá thể ướt bám chặt củ, củ ngậm nước, lâu khô và dễ hỏng hơn. Nếu phải đào giữa mùa mưa, dời chậu vào chỗ có mái vài ngày cho giá thể ráo bớt rồi mới làm, và xử lý củ ngay sau khi đào.
Sau khi đào, có thể trồng ngay cây mới vào cùng chậu không?
Có thể, nhưng nên thay hoặc làm mới giá thể, và tốt hơn là trồng một loại cây khác trước khi quay lại trồng sâm. Trồng sâm liên tục trên cùng một khối giá thể dễ làm mầm bệnh ở rễ tích tụ, vụ sau dễ gặp thối củ hơn.
Có nên giữ đầu củ từ chậu có cây bị thối một phần không?
Không nên. Dù phần đầu củ trông còn lành, nó có thể đã mang mầm bệnh từ phần thối. Giống cho vụ sau nên lấy từ cây khỏe hoàn toàn trong suốt vụ. Nếu không có đầu củ tốt, hãy gieo hạt từ cây khỏe hoặc tìm nguồn cây giống rõ ràng.
Hạt và quả trên cây có cần hái trước khi đào củ không?
Nên hái trước. Quả chín nâu trên cây khỏe là nguồn hạt cho vụ sau. Hái quả, phơi khô ở chỗ thoáng, tách hạt và cất nơi khô ráo, ghi rõ hạt lấy từ chậu nào. Sau đó mới cắt thân và đào củ.