Sâm thổ hào (sâm Bố Chính) trồng trong chậu được, và là cách dễ nhất để thử cây trước khi trồng ra đất. Điều kiện cốt lõi chỉ có ba: chậu đủ sâu để củ đâm xuống, giá thể tơi và thoát nước nhanh, chỗ đặt có nắng phần lớn ngày. Cây gieo hoặc trồng vào đầu mùa ấm thường ra hoa sau vài tháng, còn củ thường đào sau khoảng một năm hoặc lâu hơn.
Điều cần biết trước: củ trong chậu thường nhỏ hơn củ ngoài ruộng, vì rễ bị giới hạn trong một khối đất. Người trồng chậu vì thế nên đặt mục tiêu đúng mức: hiểu cây qua một vòng đời, có vài củ tự trồng, có hoa đỏ trên sân, có hạt để gieo tiếp. Bài này đi theo đúng trình tự một chậu, từ lúc chuẩn bị tới lúc lật chậu lấy củ, và chỉ ra những lỗi làm chậu sâm chết sớm nhất.
Nếu chưa chắc cây giống trong tay có đúng là sâm thổ hào họ Bông hay không, nên xem trước phần nhận dạng cây trên trang chuyên về cây sâm Bố Chính rồi hãy trồng. Sâm thổ hào không phải nhân sâm, cách chăm cũng khác hẳn các loại sâm ưa bóng mát.
Trồng chậu được không, và nên kỳ vọng điều gì
Sâm thổ hào là cây ưa nắng, chịu nóng, sợ úng hơn sợ khô. Ba tính đó khiến cây hợp với chậu hơn nhiều người nghĩ: chậu đặt cao, nước thoát ra lỗ đáy, nắng chiếu trọn, nên cái họa lớn nhất của cây là đất ngập nước gần như được loại bỏ ngay từ đầu. Người ở phố không có đất vườn vẫn trồng được vài gốc trên sân, trên hiên, trên sân thượng.
Cái giá phải trả nằm ở củ. Ngoài ruộng, rễ củ có thể đi sâu và tỏa rộng theo ý cây; trong chậu, rễ chạm thành chậu là cong lại, củ ngắn và mập không đều. Chậu càng nhỏ, củ càng bé, có khi chỉ bằng ngón tay sau cả năm chăm. Đó không phải lỗi của người trồng mà là giới hạn của khối đất.
Vì vậy nên coi chậu sâm là một vườn thử thu nhỏ. Qua một năm, anh chị sẽ biết cây mọc ra sao ở chỗ mình ở, nắng nhà mình có đủ không, mùa mưa chậu có bị úng không, hoa nở tháng nào, quả chín lúc nào. Những hiểu biết đó đáng giá hơn mấy củ đầu tiên, nhất là khi anh chị định sau này trồng ra đất vườn hay ruộng.
Cũng nên nói rõ: trồng chậu không phải con đường để làm hàng bán. Một vài chục chậu chiếm cả sân thượng mà sản lượng củ vẫn ít. Muốn trồng để bán thì phải tính ở quy mô đất, đọc các mục vùng trồng và tính toán một vụ của trang.
Chuẩn bị những gì trước khi trồng
Một chậu sâm thổ hào cần ít thứ, nhưng thiếu một thứ là cả năm chăm bị ảnh hưởng. Nên gom đủ trước rồi mới mang cây giống về, đừng để cây con nằm chờ trong bầu nhiều ngày.
- Chậu sâu: lòng chậu nên sâu từ khoảng ba mươi phân trở lên, càng sâu càng tốt cho củ; đáy phải có lỗ thoát nước đủ to. Chậu đất nung, chậu nhựa, thùng xốp, bao vải trồng cây đều dùng được, mỗi loại có điểm mạnh yếu riêng.
- Giá thể: đất vườn nhẹ hoặc đất thịt pha cát làm nền, trộn thêm xơ dừa đã xả chát hoặc trấu hun cho tơi, cộng một phần phân hữu cơ đã ủ hoai. Không dùng đất sét nặng đổ thẳng vào chậu.
- Lớp thoát nước: vài mảnh sành, sỏi hoặc lưới chắn ở lỗ đáy để đất không trôi mà nước vẫn ra.
- Cây giống: cây con ươm bầu đã có vài lá thật, thân cứng, lá xanh, không vàng úa; hoặc hạt để tự gieo; hoặc một đoạn đầu củ còn mầm lành lặn.
- Vật liệu phủ gốc: rơm khô, lá khô, vỏ trấu, để giữ ẩm mặt chậu và hạ nhiệt khi nắng gắt.
- Chỗ đặt: một vị trí nắng ít nhất nửa ngày, tốt nhất là nắng buổi sáng, thoáng gió, không hứng nước mái nhà đổ xuống.
- Gạch kê hoặc chân đế: kê chậu cách mặt sàn một chút để lỗ đáy không bị bịt khi mưa.
Chi tiết chọn chậu và phối giá thể có bài riêng trong mục này; ở đây chỉ cần nhớ hai chữ: sâu và thoát. Chậu cạn, đất bí là hai nguyên nhân hàng đầu làm chậu sâm thất bại ngay vụ đầu.
Các bước trồng một chậu sâm thổ hào
Trình tự dưới đây áp dụng cho cây con ươm bầu, cách phổ biến nhất với người trồng chậu. Gieo hạt thẳng vào chậu cũng được, chỉ khác ở bước đặt cây.
- Rửa chậu nếu là chậu cũ, nhất là chậu từng có cây chết bệnh; phơi nắng vài ngày cho khô.
- Đặt mảnh sành hoặc lưới che lỗ đáy, rải một lớp mỏng sỏi hoặc đá nhỏ, không cần dày vì sẽ làm mất chiều sâu dành cho củ.
- Đổ giá thể đã trộn đều tới khoảng hai phần ba chậu, nén nhẹ bằng tay, không dẫm chặt.
- Tưới ẩm khối giá thể trước khi trồng, để ráo vài giờ cho nước rút bớt.
- Rạch hoặc bóc bỏ túi bầu, giữ nguyên bầu đất quanh rễ, đặt cây vào giữa chậu sao cho mặt bầu ngang hoặc hơi thấp hơn mặt giá thể một chút.
- Lấp giá thể quanh bầu, ấn nhẹ cho kín khe hở, chừa một khoảng cách miệng chậu vài phân để khi tưới nước không tràn ra ngoài.
- Tưới chậm quanh gốc cho tới khi nước bắt đầu chảy ra lỗ đáy.
- Đặt chậu ở chỗ có nắng nhẹ hoặc che bớt nắng trưa trong vài ngày đầu cho cây hồi, sau đó đưa ra chỗ nắng chính.
- Khi cây đã bén rễ và ra lá mới, phủ một lớp rơm hoặc lá khô mỏng lên mặt chậu, chừa một khoảng nhỏ quanh thân cho gốc thoáng.
Nên trồng vào buổi chiều mát. Mỗi chậu cỡ vừa chỉ nên để một cây; trồng hai ba cây chung một chậu, rễ tranh nhau, củ cây nào cũng nhỏ.
Đặt chậu ở đâu cho cây khỏe
Nắng sáng là quý nhất. Cây cần nhiều nắng để ra hoa và tích tinh bột xuống củ. Chỗ có nắng từ sáng tới đầu giờ chiều thường cho cây đẹp nhất. Chỗ chỉ có nắng chiều gắt hướng tây vẫn trồng được nhưng chậu nóng nhanh, phải phủ gốc kỹ hơn.
Tránh bóng râm kéo dài. Đặt chậu dưới tán cây to, dưới mái hiên sâu hay góc khuất giữa hai tường cao, cây vươn dài, thân mảnh, ít hoa, củ còi. Nếu chỗ của anh chị chỉ có ba bốn giờ nắng mỗi ngày, cây vẫn sống nhưng đừng kỳ vọng nhiều.
Tránh chỗ hứng nước. Ngay dưới máng xối, dưới mép mái không có máng, cạnh rãnh nước là những chỗ chậu ngập mỗi khi mưa to. Dù chậu thoát nước tốt, nước đổ liên tục vẫn làm giá thể sũng nhiều ngày.
Thoáng gió nhưng không lộng gió. Gió nhẹ giúp lá khô nhanh sau mưa, giảm nấm bệnh. Gió mạnh liên tục ở tầng cao có thể quật gãy thân sâm vốn mảnh, làm chậu đổ. Có thể đặt chậu sát lan can hoặc buộc một cọc nhỏ cho cây khi thân đã cao.
Dễ nhìn thấy mỗi ngày. Chậu đặt chỗ đi qua thường xuyên được chăm kỹ hơn hẳn chậu nằm ở góc ít người lui tới. Lá héo, rệp bám, chậu đổ, anh chị đều thấy sớm.
Chăm ba tháng đầu: giai đoạn quyết định
Ba tháng đầu sau trồng là lúc cây lập bộ rễ và bộ lá; củ chỉ bắt đầu phình rõ khi cây đã có đủ lá để nuôi. Việc của người trồng lúc này là giữ cây xanh, không để giá thể khô kiệt mà cũng không để sũng nước.
Cách tưới đơn giản nhất cho người mới là thử bằng ngón tay: ấn ngón tay xuống giá thể khoảng một đốt, thấy khô thì tưới, thấy còn ẩm mát thì để mai. Mỗi lần tưới cho đẫm tới khi nước chảy ra đáy rồi thôi, tốt hơn tưới ít mà ngày nào cũng tưới. Tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát, tránh lúc chậu đang nóng giữa trưa.
Về phân, giá thể đã có phân hữu cơ hoai trộn sẵn thì tháng đầu chưa cần bón gì thêm. Từ tháng thứ hai, có thể rải thêm một nắm nhỏ phân hữu cơ hoai quanh mép chậu, cách gốc một khoảng, rồi xới nhẹ lớp mặt. Bón ít mà đều có lợi hơn bón nhiều một lần.
Nhổ cỏ mọc trong chậu ngay khi còn nhỏ. Kiểm tra mặt dưới lá vài ngày một lần, vì rệp và bọ trĩ thường bắt đầu từ đó; thấy ít thì xịt nước mạnh hoặc vuốt bỏ bằng tay. Khi cây cao tới đầu gối, nếu chỗ đặt có gió thì cắm một cọc tre nhỏ và buộc lỏng thân vào cọc.
Lịch một năm với một chậu sâm thổ hào
Lịch dưới đây tính cho cây trồng vào đầu mùa ấm. Miền Bắc và Bắc Trung Bộ có mùa đông lạnh nên cây có thể lụi phần trên rồi mọc lại; miền Nam nóng quanh năm thì cây xanh liên tục. Hãy coi đây là khung, rồi điều chỉnh theo thời tiết chỗ mình.
| Giai đoạn | Cây đang làm gì | Việc của người trồng |
|---|---|---|
| Tháng đầu sau trồng | Bén rễ, ra lá mới | Che bớt nắng trưa vài ngày đầu, giữ ẩm đều, chưa bón thêm |
| Tháng thứ hai đến thứ tư | Vươn thân, lá mũi tên rõ, có thể bắt đầu ra nụ | Bón thúc nhẹ bằng phân hữu cơ, nhổ cỏ, kiểm rệp, cắm cọc |
| Mùa hoa | Hoa đỏ nở rải rác, đậu quả | Giữ ẩm đều, ngắt bớt hoa nếu muốn dồn sức cho củ, để vài quả lấy hạt |
| Mùa mưa nhiều | Củ tích tinh bột | Kê chậu cao, xem lỗ đáy có bị bịt không, giảm tưới, che nếu mưa dầm |
| Cuối năm, trời khô mát | Lá vàng dần, thân tàn bớt | Giảm tưới, theo dõi dấu hiệu củ đủ tuổi |
| Khoảng một năm hoặc lâu hơn | Củ đạt | Lật chậu lấy củ, giữ đầu củ có mầm hoặc hạt cho vụ sau |
Không có ngày đào cố định cho mọi chậu. Thời gian củ đạt phụ thuộc giống, nắng, độ lớn chậu và miền khí hậu. Nhiều người trồng chậu đào thử một chậu trước, xem củ rồi mới quyết định đào các chậu còn lại hay để thêm.
Những lỗi người mới hay mắc với chậu sâm
Chọn chậu cạn vì trông gọn. Chậu nông dáng rộng đẹp mắt nhưng củ sâm cần chiều sâu. Chậu cạn cho củ ngắn, dẹt, nhiều rễ phụ, và khô nước rất nhanh vào mùa nắng.
Dùng đất ruộng, đất sét đổ thẳng vào chậu. Loại đất này khi khô thì nứt cứng, khi ướt thì nhão, bít lỗ thoát. Rễ sâm nghẹt khí, củ thối từ đầu rễ. Luôn trộn thêm vật liệu cho tơi.
Tưới theo giờ thay vì theo đất. Tưới mỗi ngày hai lần dù trời âm u là cách nhanh nhất làm chậu sâm úng. Hãy nhìn và sờ giá thể trước khi tưới.
Đặt đĩa hứng nước rồi để nước đọng. Đĩa lót tiện cho sàn nhà nhưng nếu nước đọng trong đĩa nhiều giờ thì đáy chậu luôn sũng. Đổ nước thừa trong đĩa sau mỗi lần tưới hoặc sau mưa.
Bón phân đậm vì muốn củ to. Phân bón quá tay trong khối đất nhỏ dễ làm cháy rễ, cây ra nhiều lá mà củ không hơn. Củ to nhờ chậu sâu, nắng đủ, thời gian đủ, không nhờ phân nhiều.
Nóng ruột đào sớm. Đào sau vài tháng thường chỉ thấy rễ mảnh. Hãy kiên nhẫn tới khi cây có dấu hiệu tàn lá theo mùa và đã qua khoảng một năm.
Câu hỏi thường gặp
Một chậu sâm thổ hào cần sâu bao nhiêu là đủ?
Lòng chậu nên sâu khoảng ba mươi phân trở lên để củ có chỗ đâm xuống, và sâu hơn nữa thì càng tốt. Chậu cạn hơn vẫn trồng được để lấy hoa và hạt, nhưng củ thường ngắn và nhỏ. Với thùng hoặc bao trồng cây, nên chọn loại cao hơn rộng.
Trồng sâm thổ hào trong nhà, cạnh cửa sổ có được không?
Thường không ổn. Ánh sáng trong nhà, kể cả cạnh cửa sổ, yếu hơn nhiều so với nắng ngoài trời, cây sẽ vươn dài, ít hoa và củ còi. Nếu không có sân hay ban công, anh chị có thể thử ở bậu cửa sổ hướng nắng nhô ra ngoài, nhưng nên coi là trồng chơi để quan sát.
Nên mua cây con hay tự gieo hạt khi trồng chậu?
Người mới nên bắt đầu bằng vài cây con ươm bầu khỏe để giảm rủi ro giai đoạn nảy mầm. Sau vụ đầu, cây trong chậu ra hoa đậu quả, anh chị tự thu hạt và tập gieo cho vụ sau. Khi mua cây con, nên hỏi nguồn cây mẹ và nhìn kỹ lá, thân để tránh nhầm cây khác cùng tên gọi sâm.
Một người bận đi làm có chăm nổi chậu sâm không?
Được, vì sâm thổ hào không đòi chăm cầu kỳ. Việc chính là tưới khi giá thể khô, phủ gốc giữ ẩm và nhìn qua cây mỗi ngày. Mùa nắng gắt, chậu nhỏ khô nhanh, nên dùng chậu to hơn và phủ gốc dày để có thể tưới cách ngày mà cây vẫn ổn.
Cây trong chậu bị lụi hết lá vào mùa đông thì có chết không?
Ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ, mùa lạnh cây có thể tàn phần thân lá trên mặt đất trong khi củ vẫn sống dưới giá thể. Lúc đó giảm tưới hẳn, chỉ giữ giá thể hơi ẩm, tránh để chậu ngập. Sang xuân ấm lên, mầm mới thường nhú lại từ đầu củ.
Có nên trồng chung sâm thổ hào với cây khác trong cùng một chậu lớn?
Không nên với người mới. Cây trồng chung tranh nước, tranh dinh dưỡng và làm khó việc đào củ sau này. Nếu muốn có góc xanh nhiều loại, nên trồng mỗi cây một chậu rồi xếp các chậu gần nhau, vừa đẹp vừa dễ chăm riêng từng cây.