Sân thượng và ban công là chỗ hợp để trồng sâm thổ hào ở thành phố vì thường có nhiều nắng, thứ cây cần nhất. Ba thách thức đi kèm là nhiệt từ sàn mái hấp lên làm chậu nóng và khô nhanh, gió tầng cao quật gãy thân, và tải trọng của nhiều chậu đất ướt dồn lên một sàn vốn không thiết kế làm vườn.
Giải được ba chuyện đó, một góc sân thượng vài mét vuông có thể nuôi được vài chục gốc sâm qua trọn một vòng đời, cho hoa đỏ suốt mùa và một ít củ cuối vụ. Bài này nói riêng về điều kiện trên cao: chọn vị trí, chống nóng, che nắng đúng lúc, giữ cây qua gió bão, xếp chậu sao cho nhẹ sàn và tưới sao cho đỡ vất vả khi đi làm cả ngày.
Sân thượng khác mặt đất ở chỗ nào
Ở mặt đất, chậu đặt trên nền đất hoặc gạch có độ ẩm, xung quanh có cây cối, không khí mát hơn. Trên sân thượng, chậu đặt trên sàn bê tông hoặc mái tôn hứng nắng cả ngày. Sàn nóng lên rất nhiều vào buổi trưa và tỏa nhiệt ngược lên đáy chậu tới tận chiều tối. Cây sâm chịu nóng tốt, nhưng rễ trong một khối đất nhỏ bị hầm nóng hàng giờ thì vẫn mệt.
Gió cũng khác. Tầng càng cao, gió càng mạnh và đổi hướng liên tục, nhất là ở những sân thượng không có tường chắn. Gió làm lá thoát nước nhanh, chậu khô sớm hơn hẳn so với cùng chậu đó đặt dưới sân. Thân sâm thổ hào mảnh, khi cao tới ngang hông dễ bị gió quật gập.
Điểm cộng là nắng. Sân thượng ít bị nhà bên che, có khi nắng trọn từ sáng tới chiều. Chính vì vậy, nhiều người trồng sâm ở phố thấy cây trên sân thượng ra hoa nhiều hơn cây trong sân hẹp giữa hai dãy nhà.
Độ ẩm không khí cũng thấp hơn. Ở mặt đất giữa vườn, cây cối xung quanh thoát hơi nước làm không khí dịu đi; trên sân thượng trống, không khí khô và nóng, lá sâm mất nước nhanh hơn. Vì vậy, cùng một loại chậu và giá thể, người trồng trên cao thường phải tưới dày hơn, phủ gốc kỹ hơn và chọn chậu lớn hơn so với người trồng dưới sân.
Ban công là trường hợp ở giữa: ít gió hơn sân thượng, có mái che một phần, nhưng thường chỉ có nắng một buổi tùy hướng nhà. Ban công hướng đông có nắng sáng dịu, rất hợp. Ban công hướng tây có nắng chiều gắt, chậu nóng nhanh. Ban công hướng bắc ở miền Bắc có thể thiếu nắng vào mùa đông.
Chống nóng cho chậu trên sàn mái
Kê chậu khỏi sàn. Đặt chậu lên gạch kê, kệ gỗ, kệ sắt hoặc pallet để có khoảng không khí giữa đáy chậu và sàn nóng. Chỉ vài phân thôi cũng giảm đáng kể nhiệt truyền thẳng lên rễ, lại giúp nước thoát dễ.
Chọn vỏ chậu ít hấp nhiệt. Thùng xốp, chậu đất nung, bao vải màu sáng ít nóng hơn chậu nhựa đen. Nếu đã có chậu nhựa đen, quấn bao tải hoặc xếp chậu sát nhau để các chậu che thành cho nhau.
Phủ gốc dày. Một lớp rơm, lá khô, vỏ trấu dày vài phân trên mặt chậu giúp giá thể không bị nắng chiếu thẳng, giữ ẩm lâu hơn và mát hơn ở lớp rễ trên cùng.
Làm mát sàn quanh khu trồng. Một số nhà trải lớp vỉ gỗ, tấm nhựa lót sàn hoặc thảm cỏ nhân tạo dưới khu chậu để giảm nhiệt bức xạ từ bê tông. Tránh phủ kín sàn bằng vật liệu giữ nước làm thấm mái.
Trồng vào thời điểm dịu. Trồng cây con vào đầu mùa ấm hoặc lúc trời mát, để cây có vài tuần bén rễ trước khi gặp những đợt nắng nóng gay gắt nhất.
Che nắng: lúc nào cần, lúc nào nên bỏ
Sâm thổ hào là cây ưa nắng, nên mặc định không cần che. Che quá nhiều cây sẽ vươn cao, thân yếu, ít hoa và củ nhỏ. Tuy vậy, trên sân thượng có ba lúc nên che bớt.
Lúc thứ nhất là vài ngày đầu sau khi trồng cây con hoặc sau khi chuyển chậu. Rễ chưa bén, cây chưa hút nước kịp, nắng trưa gắt làm lá héo rũ. Một tấm lưới che nắng mỏng hoặc vài tàu lá dừa che phía tây trong ba bốn ngày là đủ.
Lúc thứ hai là những đợt nắng nóng gay gắt kéo dài, khi sàn mái nóng hừng hực và chậu khô chỉ sau nửa ngày. Lúc này căng một tấm lưới che nắng loại thưa phía trên khu chậu từ khoảng trưa tới đầu giờ chiều, buổi sáng và cuối chiều để cây nhận nắng trực tiếp. Lưới căng cao, cách ngọn cây một khoảng, để không khí lưu thông, đừng trùm sát.
Lúc thứ ba là với cây con mới gieo từ hạt trong khay. Cây non chưa quen nắng gắt, nên đặt khay chỗ có nắng sáng, che nắng trưa, rồi tập cho cây ra nắng dần trong vài tuần trước khi trồng vào chậu lớn.
Ngoài ba lúc đó, gỡ lưới ra. Nhiều người căng lưới cả năm vì thấy tiện, rồi thắc mắc vì sao cây cao nhẳng mà không ra hoa.
Giữ cây qua gió mạnh và mùa bão
Gió là kẻ thù thầm lặng của sâm trên cao. Thân gãy không làm chết củ ngay nhưng cây mất lá, củ ngừng lớn một thời gian. Những việc nên làm:
- Đặt các chậu cao sát chân tường, lan can hoặc góc khuất gió, chậu thấp ở chỗ trống.
- Cắm một cọc tre hoặc que gỗ cho mỗi cây khi thân cao quá đầu gối, buộc lỏng thân vào cọc bằng dây mềm, không siết chặt.
- Với hàng chậu dài, căng một sợi dây ngang dọc hàng ở độ cao ngang nửa thân cây để cây tựa vào.
- Không để chậu nhẹ như bao vải nhỏ, chậu nhựa mỏng ở mép sân thượng không có tường chắn, vì gió có thể lật và hất chậu xuống dưới, nguy hiểm cho người đi đường.
- Trước khi có bão theo tin dự báo, hạ các chậu đang đặt trên kệ cao xuống sàn, dồn chậu vào góc tường, buộc cố định chậu lớn, gỡ lưới che nắng để không thành cánh buồm kéo cả khung.
- Sau bão, dựng lại cây đổ, cắt bỏ cành gập gãy, kiểm tra lỗ đáy chậu có bị lá rác bít không và đổ nước đọng ở đĩa lót.
An toàn cho người bên dưới quan trọng hơn mọi cây trồng. Sân thượng nào không có lan can chắc chắn thì không đặt chậu ở mép, bất kể mùa nào.
Tải trọng: bao nhiêu chậu là nhiều
Một chậu sâu chứa đầy giá thể ướt nặng hơn nhiều người tưởng. Ví dụ giả định: nếu một chậu chứa vài chục lít giá thể, khi tưới đẫm có thể nặng vài chục ký. Ba mươi chậu như vậy xếp sát nhau trên một khoảng nhỏ là một khối tải đáng kể dồn lên sàn.
Sàn sân thượng và ban công của nhà phố được thiết kế theo một tải trọng nhất định mà chủ nhà ít khi biết rõ. Ban công đúc dạng công-xôn nhô ra ngoài đặc biệt cần cẩn trọng. Nếu định đặt nhiều chậu lớn, nhất là bồn xây hay thùng đầy đất, nên hỏi người có chuyên môn xây dựng về khả năng chịu tải của sàn nhà mình trước.
Một số cách để giảm tải: dùng giá thể nhẹ hơn với nhiều trấu hun, xơ dừa thay vì nhiều đất và cát; dùng thùng xốp, bao vải thay chậu đất nung, chậu xi măng; xếp chậu dọc theo dầm và sát tường chịu lực thay vì dồn giữa sàn; không xây bồn đất cố định trên sân thượng khi chưa hỏi kỹ.
Chuyện thấm dột cũng đi liền với tải trọng. Nước tưới chảy ra đáy chậu nhiều tháng liền trên cùng một chỗ có thể làm thấm sàn. Kê chậu, để lối thoát nước thông về phễu thu, quét dọn cặn đất thường xuyên để phễu thu không bị nghẹt.
Bố trí một góc sâm vài mét vuông trên sân thượng
Không cần cả sân thượng để trồng sâm. Một góc nhỏ, chia vùng hợp lý, đủ cho người trồng thử vài chục gốc mà vẫn còn lối đi, chỗ phơi đồ. Bảng dưới đây gợi ý cách chia vùng; kích thước và số chậu tùy sân của anh chị.
| Vùng | Đặt ở đâu | Dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Hàng chậu chính | Dọc tường hoặc lan can chắc, nơi có nắng lâu nhất | Chậu sâu trồng sâm lấy củ, mỗi chậu một cây, chậu cao phía sau, thấp phía trước |
| Khu ươm cây con | Góc có nắng sáng, che được nắng trưa | Khay gieo hạt, bầu cây con chờ trồng, dễ quan sát hằng ngày |
| Vài chậu để giống | Chỗ thoáng, ít bị đụng chạm | Cây khỏe nhất để ra hoa, đậu quả lấy hạt, không ngắt hoa |
| Lối đi và vòi nước | Giữa các hàng, gần phễu thu nước | Đi lại tưới, nhổ cỏ, kiểm tra mặt dưới lá, thoát nước sàn |
| Chỗ để vật tư | Dưới mái che, sát tường | Bao giá thể, rơm phủ gốc, cọc tre, dây buộc, dụng cụ |
Khi vẽ phác trên giấy trước khi bê chậu lên, anh chị sẽ thấy ngay chỗ nào bị bóng bồn nước, bóng tường nhà bên che vào buổi chiều, và tránh được việc phải dời chậu nặng nhiều lần.
Đừng dồn hết sâm vào một hàng thẳng tắp sát mép sân thượng chỉ vì chỗ đó nắng nhất. Chừa khoảng an toàn ở mép, đặt chậu nặng sát tường chịu lực, và giữ lối đi đủ rộng để anh chị cúi xuống chăm cây mà không phải với người qua các chậu.
Tưới cho chậu trên cao khi bận đi làm
Trên sân thượng, chậu khô nhanh hơn dưới đất. Người đi làm cả ngày thường lo nhất chuyện tưới. Vài cách làm giảm việc mà không làm cây úng:
- Gom các chậu lại một khu, gần vòi nước, để mỗi lần tưới không phải xách nước xa.
- Chọn chậu cỡ lớn hơn và phủ gốc dày, để khối giá thể giữ ẩm lâu hơn, có thể giãn lần tưới.
- Tưới vào sáng sớm trước khi đi làm, tưới đẫm tới khi nước chảy ra đáy; chiều về sờ đất, khô mới tưới thêm.
- Nếu nhiều chậu, cân nhắc lắp một hệ thống nhỏ giọt đơn giản với bộ hẹn giờ ở vòi; đặt một đầu nhỏ giọt mỗi chậu, chạy thử vài ngày để chỉnh thời gian.
- Không đặt giờ tưới cố định rồi để mặc cả năm; mùa mưa phải tắt hoặc giảm hẳn, mùa nắng tăng dần.
- Trước khi đi xa vài ngày, tưới đẫm, dồn chậu vào chỗ có bóng chiều, phủ gốc dày thêm, và nhờ người nhà xem qua.
Hệ thống tự động giúp đỡ việc nhưng không thay được mắt người. Ít nhất vài ngày một lần, anh chị vẫn nên tự tay sờ đất và nhìn cây.
Câu hỏi thường gặp
Ban công hướng tây có trồng được sâm thổ hào không?
Trồng được vì cây chịu nắng, nhưng nắng chiều hướng tây rất gắt, chậu nóng và khô nhanh. Nên dùng chậu lớn, vỏ sáng màu hoặc thùng xốp, phủ gốc dày, và vào những đợt nắng nóng có thể che bớt từ đầu giờ chiều. Buổi sáng chậu thiếu nắng, cây vẫn sống nhưng hoa có thể ít hơn.
Sân thượng mái tôn có trồng sâm được không?
Mái tôn hấp nóng rất mạnh và không phải mặt sàn chịu tải, nên không đặt chậu trực tiếp lên tôn. Nếu có sàn bê tông cạnh mái tôn thì trồng ở đó. Nếu chỉ có khu vực lợp tôn, cần một hệ khung, kệ chắc chắn, và nên hỏi người có chuyên môn về kết cấu trước khi đặt nhiều chậu.
Chậu sâm trên sân thượng bị lá héo rũ buổi trưa thì có sao không?
Lá hơi rũ vào giữa trưa nắng gắt rồi tươi lại khi chiều mát là phản ứng bình thường để giảm thoát nước. Nếu chiều mát rồi mà lá vẫn rũ, đất trong chậu thì khô, đó là thiếu nước. Nếu đất vẫn ướt mà lá rũ kéo dài, cần nghĩ tới úng hoặc thối rễ.
Có nên đặt khay nước dưới chậu để giữ ẩm trên sân thượng?
Không nên để nước đọng thường xuyên dưới đáy chậu sâm vì củ dễ thối. Nếu muốn tăng ẩm không khí, có thể đặt khay sỏi có nước nằm giữa các chậu, không chạm đáy chậu. Cách giữ ẩm tốt hơn vẫn là chậu đủ lớn và phủ gốc dày.
Trồng sâm trên sân thượng có thu hút côn trùng làm phiền nhà không?
Hoa sâm có thể thu hút ong và bướm ghé, nhưng thường không nhiều. Điều cần chú ý hơn là nước đọng trong đĩa lót, vật dụng cũ, là nơi muỗi đẻ. Đổ nước đọng sau mỗi lần tưới và sau mưa, dọn rác lá thường xuyên.
Hệ thống tưới nhỏ giọt có làm sâm bị úng không?
Có thể, nếu đặt thời gian tưới quá dài hoặc quên tắt vào mùa mưa. Nên bắt đầu với thời gian ngắn, sờ đất các ngày sau để điều chỉnh, và luôn kiểm tra lại mỗi khi thời tiết đổi mùa. Nhỏ giọt hợp nhất vào mùa nắng kéo dài.