Củ và rễ sâm thổ hào nổi u, sần sùi như có nhiều cục bướu, kèm cây còi cọc, lá nhạt và hay héo trưa dù đất đủ ẩm, phần lớn là dấu hiệu của tuyến trùng nốt sưng, loại giun tròn rất nhỏ sống trong đất và chui vào rễ. Tuyến trùng không chữa được trên cây đã nhiễm, nhưng có thể giảm mạnh cho vụ sau bằng luân canh, phơi đất, bổ sung hữu cơ, dùng giống sạch và không mang đất bệnh sang chỗ mới.
Đậu bắp, một cây cùng họ với sâm thổ hào, được biết là rất mẫn cảm với tuyến trùng nốt sưng. Vì vậy người trồng sâm nên coi đây là mối lo nghiêm túc, nhất là ở đất cát, đất nhẹ ven biển và đất đã trồng rau màu nhiều năm. Bài này giúp anh chị nhận ra, phân biệt với những thứ dễ nhầm, và lên kế hoạch cho mảnh đất của mình.
Tuyến trùng là gì ở mức người trồng cần biết
Tuyến trùng là một nhóm giun tròn cực nhỏ, phần lớn không nhìn thấy bằng mắt thường. Đa số các loài sống tự do trong đất và vô hại, thậm chí có ích. Nhóm gây hại cây trồng sống bằng cách chích vào rễ hút dinh dưỡng. Riêng tuyến trùng nốt sưng có cách sống đặc biệt: con non chui vào trong rễ, định cư ở đó, làm các tế bào rễ quanh nó phình to bất thường, tạo thành những nốt u, rồi con cái đẻ trứng ra đất để lứa sau tiếp tục.
Mỗi nốt sưng là một chỗ rễ bị rối loạn, không dẫn nước và dinh dưỡng bình thường. Khi số nốt nhiều, bộ rễ hoạt động kém đi rõ rệt. Cây phía trên trông như thiếu nước, thiếu phân: lá nhạt, nhỏ, cây thấp, hay héo vào trưa nắng, bón thêm phân cũng không lên được bao nhiêu.
Tuyến trùng di chuyển rất chậm trong đất bằng sức của chúng, nhưng đi rất xa nhờ con người: theo đất bám dụng cụ, giày dép, bánh xe, theo nước tưới chảy tràn, và nhất là theo cây con, củ giống có rễ đã nhiễm. Một mảnh đất sạch có thể bị nhiễm chỉ sau một lần đem cây giống từ nơi khác về.
Nhận ra tuyến trùng qua cây và củ
Trên mặt đất. Cây còi, chậm lớn thành từng mảng không đều trong luống, lá nhạt màu, hay héo vào buổi trưa rồi tươi lại buổi chiều, dù đất ẩm và đã bón phân. Các triệu chứng này không đặc hiệu, chỉ là lý do để bới xem rễ.
Trên rễ con. Rễ con có những nốt sưng tròn hoặc phình dài, cỡ từ hạt tấm tới hạt đậu, nhiều nốt nối nhau làm rễ trông như chuỗi hạt hay sần sùi. Nốt mọc liền vào rễ, bóp không rời ra.
Trên củ. Bề mặt củ không còn trơn đều mà gồ ghề, nổi u, có khi nứt. Cắt mỏng qua chỗ u, đôi khi thấy những chấm nhỏ màu trắng ngà như hạt tấm nằm trong mô, đó có thể là con cái tuyến trùng.
Kèm theo. Củ bị tuyến trùng thường có thêm vết thối vì vết thương do tuyến trùng mở đường cho nấm và vi khuẩn vào. Nhiều ca thối củ thực chất bắt đầu từ tuyến trùng.
Phân biệt nốt tuyến trùng với những thứ dễ nhầm
Không phải cục u nào trên rễ cũng là tuyến trùng. Một vài trường hợp hay gây nhầm:
| Thứ thấy trên rễ, củ | Đặc điểm | Có phải tuyến trùng không |
|---|---|---|
| Nốt sưng liền vào rễ, không gỡ ra được, nhiều nốt nối nhau | Mô rễ phình to tại chỗ, cắt ra đặc | Khả năng cao là tuyến trùng nốt sưng |
| Hạt nhỏ tròn bám ngoài rễ, gỡ ra dễ | Có thể là hạt đất, trứng côn trùng, hạt nấm | Không phải |
| Củ phân nhánh, cong vẹo nhưng vỏ trơn | Thường do đất chặt, gặp sỏi đá, lớp đất cứng | Không phải, là vấn đề làm đất |
| Củ có vết nứt dọc, vỏ trơn | Thường do tưới không đều, khô lâu rồi ướt đột ngột | Không phải, là vấn đề tưới |
| Đường hầm, vết gặm trên củ | Do côn trùng đất, chuột | Không phải |
Nếu cần chắc chắn, đặc biệt trước khi đầu tư mở rộng diện tích, có thể mang mẫu rễ và đất tới cơ quan trồng trọt và bảo vệ thực vật của tỉnh hoặc các cơ sở nghiên cứu nông nghiệp có phòng phân tích tuyến trùng để hỏi về việc xét nghiệm. Điều kiện và chi phí mỗi nơi khác nhau, nên hỏi trước.
Vì sao đất cát và đất trồng màu lâu năm dễ dính
Đất cát, cát pha có nhiều khe rỗng, tuyến trùng di chuyển dễ hơn trong đất thịt nặng. Đất nhẹ cũng nóng lên nhanh, mà nhiều loài tuyến trùng nốt sưng ưa đất ấm. Vì thế các vùng cát ven biển miền Trung, đất xám bạc màu ở Đông Nam Bộ thường được nhắc tới như những nơi tuyến trùng gây hại rõ trên rau màu.
Yếu tố thứ hai là lịch sử canh tác. Tuyến trùng nốt sưng có phổ ký chủ rất rộng: cà chua, ớt, cà tím, dưa, bầu bí, đậu, đậu bắp, cà rốt, khoai, và rất nhiều loại cỏ dại. Đất trồng liên tục những cây này nhiều năm thường tích luỹ mật độ tuyến trùng cao. Nếu anh chị chuyển một mảnh đất rau màu lâu năm sang trồng sâm thổ hào, nên nghĩ tới tuyến trùng ngay từ đầu.
Ngược lại, đất nhiều mùn hữu cơ, hệ vi sinh vật phong phú thường có nhiều sinh vật đối kháng với tuyến trùng như nấm bẫy tuyến trùng, vi khuẩn và tuyến trùng ăn thịt. Đây là lý do việc bổ sung hữu cơ được coi là biện pháp nền, dù hiệu quả không tức thì.
Làm sạch đất trước khi trồng vụ mới
Với mảnh đất đã thấy tuyến trùng hoặc nghi ngờ, trình tự chuẩn bị đất dưới đây giúp giảm mật độ trước khi trồng:
- Nhổ sạch gốc rễ cây vụ trước, nhất là rễ có nốt sưng, mang ra khỏi ruộng, không vùi lại.
- Cày hoặc cuốc lật đất, phơi nắng trong mùa khô nóng ít nhất vài tuần, đảo đất một hai lần để lớp đất dưới lên mặt. Nắng và khô làm chết một phần tuyến trùng và trứng ở lớp đất mặt.
- Dọn sạch cỏ dại trong thời gian đất nghỉ, vì nhiều loại cỏ là nơi tuyến trùng tiếp tục sinh sản.
- Trồng luân canh một hai vụ cây ít bị tuyến trùng nốt sưng gây hại; ở nhiều nơi người ta dùng lúa nước, ngô hoặc một số cây phân xanh, cây cúc vạn thọ. Hỏi khuyến nông địa phương cây nào hợp với vùng mình.
- Bón nhiều phân hữu cơ đã hoai kỹ khi làm luống, có thể kèm các chế phẩm vi sinh được giới thiệu cho mục đích cải tạo đất.
- Dùng cây con, củ giống sạch, rễ trơn, không lấy giống từ ruộng có bệnh.
- Vệ sinh dụng cụ, giày dép khi đi từ khu bệnh sang khu sạch; làm khu sạch trước.
Không bước nào trong số trên diệt sạch tuyến trùng. Chúng chỉ làm giảm mật độ xuống mức cây có thể sống chung. Vì vậy, kết hợp nhiều bước và theo dõi qua từng vụ mới là cách làm thực tế.
Ở những vùng có ruộng nước, một vụ lúa nước ngập liên tục trên đất từng trồng màu được nhiều nông dân coi là cách luân canh hữu hiệu, vì nhiều loài tuyến trùng nốt sưng khó sống lâu trong đất ngập. Nếu mảnh đất của anh chị có điều kiện này, có thể cân nhắc.
Trồng trong bao, chậu, giá thể: lối thoát cho đất đã nhiễm nặng
Nếu đất vườn nhiễm tuyến trùng nặng mà anh chị vẫn muốn trồng sâm thổ hào, trồng trong bao, chậu sâu hoặc luống nâng cao bằng giá thể mới là một hướng đáng cân nhắc. Giá thể có thể phối từ đất mặt lấy ở nơi chưa trồng màu, xơ dừa đã xử lý, trấu hun và phân hữu cơ hoai. Cần lót đáy bao hoặc nâng bao khỏi mặt đất để rễ không đâm xuống đất cũ.
Cách này tốn công và chi phí hơn trồng thẳng xuống đất, nên phù hợp với quy mô nhỏ, vườn nhà, hoặc để giữ một nguồn cây mẹ sạch lấy giống. Với quy mô lớn, luân canh và cải tạo đất vẫn là lối đi chính.
Giá thể đã trồng một hai vụ, nếu lại thấy nốt sưng trên rễ, không nên dùng lại cho sâm thổ hào hay rau màu dễ nhiễm. Có thể phơi khô, trộn ủ lâu cùng phân hữu cơ rồi dùng cho cây ít mẫn cảm, hoặc bón cho cây ăn trái lớn.
Những điều không nên làm
Khi phát hiện tuyến trùng, một số phản ứng hay gặp lại làm tình hình tệ hơn:
- Bón thêm thật nhiều phân hoá học với hy vọng cây khoẻ lên: rễ đã hỏng không hút được, phân dư làm hại đất và nguồn nước.
- Tưới thuốc trừ tuyến trùng theo lời truyền miệng không rõ loại, không đọc nhãn: nhiều hoạt chất trừ tuyến trùng có độc tính cao, cần được cán bộ chuyên môn hướng dẫn và tuân thủ thời gian cách ly, nhất là với cây lấy củ.
- Lấy củ của cây bị nốt sưng làm giống cho vụ sau, hoặc cho người quen mang về trồng.
- Vùi rễ bệnh xuống chính luống đó khi làm đất.
- Trồng lại sâm thổ hào hoặc đậu bắp, cà, ớt ngay trên đất vừa bị nhiễm.
Với tuyến trùng, kiên nhẫn qua một hai vụ cải tạo đất thường đem lại kết quả bền hơn mọi giải pháp nhanh.
Thử đất bằng cây chỉ thị trước khi trồng lớn
Trước khi trồng sâm thổ hào trên một mảnh đất mới hoặc đất đã cải tạo, có một cách thử rẻ tiền mà nhiều người làm vườn áp dụng: trồng vài cây chỉ thị dễ nhiễm tuyến trùng nốt sưng như cà chua hoặc đậu bắp, rải ở các góc và giữa mảnh đất. Sau khoảng một tháng rưỡi đến hai tháng, nhổ cả cây lên, rửa sạch rễ trong chậu nước và đếm xem rễ có nốt sưng nhiều hay ít.
Nếu rễ cây chỉ thị gần như trơn, mảnh đất có thể đưa vào trồng thử sâm thổ hào. Nếu rễ nổi chi chít nốt, nên tiếp tục cải tạo thêm một vụ, hoặc chọn chỗ khác. Đây không phải xét nghiệm chính xác, chỉ là cách nhìn sơ bộ, nhưng đủ để tránh bỏ công cả một vụ dài trên đất đang nhiễm nặng.
Sau mỗi vụ sâm, cũng nên bới rễ vài cây ở các vị trí khác nhau và ghi lại mức nốt sưng, để biết các biện pháp cải tạo có tác dụng hay không. Con số tự ghi qua các năm là thứ giúp anh chị quyết định có nên tiếp tục trồng trên mảnh đất đó.
Câu hỏi thường gặp
Củ sâm có nốt sưng có ăn được không?
Site này chỉ bàn chuyện trồng nên không đưa lời khuyên về dùng. Về phía người trồng, củ nổi u nhiều thường xấu, nhỏ, dễ thối và khó bán; không nên dùng làm giống. Người muốn dùng củ nên hỏi người có chuyên môn về an toàn thực phẩm.
Có thể nhìn thấy tuyến trùng bằng mắt thường không?
Con non và con đực rất nhỏ, gần như không thấy. Con cái của tuyến trùng nốt sưng phình tròn trong rễ, cắt mỏng chỗ u có thể thấy chấm trắng ngà nhỏ. Chắc chắn nhất là gửi mẫu tới phòng phân tích.
Trồng cúc vạn thọ xen có diệt được tuyến trùng không?
Cúc vạn thọ thường được nhắc tới như một cây giúp giảm một số loài tuyến trùng khi trồng dày và vùi vào đất. Hiệu quả thực tế khác nhau tuỳ loài tuyến trùng và cách trồng. Nên coi là biện pháp hỗ trợ, kết hợp với luân canh và phơi đất.
Đất mới khai hoang có tuyến trùng không?
Đất chưa từng trồng màu thường có mật độ tuyến trùng gây hại thấp hơn, nhưng không phải bằng không vì cỏ dại cũng là ký chủ. Rủi ro lớn nhất với đất mới là mang tuyến trùng vào qua cây giống, nên chọn giống sạch là quan trọng nhất.
Mất bao lâu để đất bớt tuyến trùng?
Không có con số chung. Mật độ giảm dần qua mỗi vụ luân canh, phơi đất và bổ sung hữu cơ. Nhiều nơi cần một hai năm mới thấy rõ. Cách theo dõi là trồng thử vài cây, bới rễ xem số nốt sưng còn nhiều hay ít.
Tuyến trùng có lây từ chậu này sang chậu khác không?
Có, qua nước thoát từ đáy chậu chảy sang, qua dụng cụ, qua tay khi thay đất. Với vườn chậu, nên kê chậu cách nhau, không để nước chậu bệnh chảy sang chậu khác, và bỏ hẳn giá thể của chậu đã nhiễm.