Sâm thổ hào thối gốc, thối củ thường có ba nguồn: rễ ngạt vì đất sũng nước, nấm trong đất tấn công cổ rễ và củ, và vi khuẩn làm củ nhũn ra từ vết thương. Cả ba hay đi cùng nhau, vì úng nước làm rễ yếu đi trước, rồi nấm và vi khuẩn mới vào. Cách xử lý đúng là bới ra xem để biết loại nào, nhổ bỏ cây đã hỏng cùng đất quanh gốc, rồi sửa ngay chuyện thoát nước của cả luống.
Bài này đi theo tình huống: anh chị vừa thấy một vài cây rũ hoặc thâm gốc trong luống và muốn biết phải làm gì tiếp. Phần làm luống và thoát nước nói chung đã có ở mục chăm sóc ngoài đồng; ở đây chỉ đi sâu vào việc nhận ra kiểu thối và khoanh ổ bệnh.
Ba kiểu thối thường gặp và cách nhận ra
Trên thực tế người trồng hay gọi chung là "thối củ", nhưng nhìn kỹ thì có những khác biệt khá rõ:
| Kiểu thối | Dấu hiệu ở gốc, củ | Hoàn cảnh hay gặp |
|---|---|---|
| Ngạt rễ do úng | Rễ con đen, tuột vỏ khi kéo; củ chưa nhũn ngay nhưng mất độ chắc, có mùi chua nhẹ | Sau mưa dầm, luống thấp, đất thịt nặng, tưới quá tay |
| Nấm ở cổ rễ và củ | Vết thâm nâu khô hoặc ướt ở cổ rễ, có khi kèm sợi trắng như bông và hạt nhỏ tròn; củ thối từ đầu nối thân xuống | Trời nóng ẩm, gốc bị lấp đất dày hoặc tủ rơm sát thân, đất từng trồng cây dễ nhiễm |
| Thối nhũn do vi khuẩn | Củ mềm nhão, chảy nước, mùi hôi khó chịu; vỏ còn nguyên nhưng ruột đã nát | Củ có vết thương do cuốc, côn trùng, chuột; đất nóng và sũng nước |
Bảng trên chỉ giúp định hướng. Nhiều cây có cả hai ba kiểu cùng lúc, và việc gọi tên chính xác loài nấm hay vi khuẩn cần người có chuyên môn và đôi khi cần phân tích mẫu. Với người trồng, điều quan trọng hơn là cách xử lý giống nhau ở chỗ: cây đã hỏng thì bỏ, đất sũng thì phải thoát nước.
Cũng cần phân biệt thối do bệnh với hiện tượng củ đang nghỉ. Ở những nơi có mùa lạnh hoặc mùa khô kéo dài, thân lá sâm thổ hào có thể lụi xuống, trong khi củ dưới đất vẫn chắc và còn sống. Bới thử một củ là biết ngay: củ nghỉ thì cứng, ruột trắng, không có mùi lạ; củ thối thì mềm và có mùi. Đừng vội nhổ cả luống chỉ vì thấy thân lá tàn.
Bới một cây nghi bệnh ra xem
Đừng nhổ mạnh tay một cây rũ ra khỏi đất, vì như vậy đất bệnh văng khắp nơi và anh chị cũng mất dấu vết. Làm theo thứ tự:
- Chọn cây rũ rõ nhất trong ổ, kiểm tra lại vào sáng sớm để chắc không phải héo do nắng.
- Dùng bay đào một vòng rộng quanh gốc, cách thân khoảng một gang tay, sâu hơn tầm củ.
- Nhấc cả bầu đất lên, đặt vào một bao hoặc thùng, không đặt xuống mặt luống bên cạnh.
- Gạt đất nhẹ, xem cổ rễ: có sợi trắng, hạt tròn nhỏ, vết thâm khô hay ướt.
- Xem củ: chắc hay mềm, thối từ đầu củ xuống hay từ một vết thương giữa củ, có mùi gì.
- Cắt dọc một củ: ruột trắng đều là còn khỏe; có vệt nâu chạy dọc là bệnh đã vào sâu.
- Chụp ảnh, ghi vị trí, rồi mang bầu đất và cây đi xử lý như phần dưới.
Sau khi bới, rửa dao, bay, tay và đế giày trước khi bước sang luống khác. Nếu nhà có nhiều luống, nên làm luống nghi bệnh vào cuối buổi.
Nấm ở cổ rễ: vì sao gốc lấp đất và tủ sát thân dễ dính
Ở nhiều cây trồng cạn vùng nhiệt đới, có một nhóm nấm đất ưa nóng ẩm, tấn công ngay vùng cổ rễ, chỗ thân giao với mặt đất. Dấu hiệu hay được nông dân nhắc tới là lớp sợi trắng như tơ bông lan trên gốc và mặt đất quanh gốc, rồi về sau xuất hiện những hạt tròn nhỏ, lúc đầu trắng, sau ngả vàng nâu, to cỡ hạt cải. Người ta thường gọi chung là bệnh nấm hạch, hay héo rũ gốc mốc trắng. Những hạt này là dạng nghỉ của nấm, có thể nằm trong đất khá lâu và nảy mầm khi gặp điều kiện thuận.
Với sâm thổ hào, cổ rễ là chỗ yếu vì đây là nơi củ nối lên thân. Khi anh chị vun đất cao lấp sát thân, hoặc tủ rơm rạ ướt dày áp vào gốc, vùng cổ rễ luôn ẩm và ấm, đúng điều kiện nấm thích. Cách phòng đơn giản là vun vừa phải, chừa một khoảng nhỏ quanh thân không tủ, và tránh để nước tưới đọng ở chân cây.
Một số loại nấm khác gây thối rễ, thối củ khi đất úng lâu, hoặc gây hại cây con ở vườn ươm. Chúng khó phân biệt bằng mắt, nhưng có điểm chung là đi theo đất ướt và đất từng trồng cây dễ nhiễm. Vì thế xử lý theo hướng thoát nước, luân canh và vệ sinh vườn thường hữu ích cho cả nhóm.
Thối nhũn do vi khuẩn: củ nát mà vỏ vẫn còn
Kiểu thối làm người trồng xót nhất là khi bóp vào củ thấy vỏ vẫn còn mà ruột đã nhão, chảy nước đục và bốc mùi hôi khó chịu. Đây là kiểu thối nhũn thường liên quan tới vi khuẩn, rất hay gặp ở các loại củ mọng nước khi gặp nóng và ướt. Vi khuẩn kiểu này thường không tự xuyên qua vỏ củ lành mà đi vào qua vết thương.
Vết thương có thể đến từ cuốc xới sát gốc, dế dũi hoặc sâu đất cắn, chuột gặm dở rồi bỏ, hay từ chính vết nứt khi đất khô quá rồi bị tưới đẫm đột ngột. Vì vậy phòng thối nhũn gắn liền với việc hạn chế làm cỏ bằng cuốc sát gốc khi củ đã lớn, kiểm soát côn trùng đất và chuột, và tưới đều tay thay vì để khô kiệt rồi tưới ngập.
Cây bị thối nhũn cần được mang ra khỏi vườn càng sớm càng tốt, vì nước rỉ từ củ nát mang theo rất nhiều vi khuẩn, theo nước tưới và nước mưa chảy sang gốc khác. Không cắt bỏ phần thối rồi giữ phần còn lại để bán hay để giống; củ đó thường hỏng tiếp trong vài ngày.
Xử lý ổ bệnh khi luống đã có cây thối
Khi đã xác định có cây thối do bệnh, việc cần làm trong ngày hôm đó gồm:
- Nhổ bỏ cây bệnh cùng cả bầu đất quanh gốc, cho vào bao kín mang ra khỏi vườn. Không bỏ vào đống phân ủ, không vứt xuống mương, không để ở bờ luống.
- Xem kỹ các cây sát bên trong khoảng một hai gốc mỗi phía. Cây nào gốc đã thâm thì xử lý luôn, cây còn khỏe thì đánh dấu để theo dõi.
- Để hố trống phơi nắng vài ngày. Nhiều nhà vườn rắc một lớp mỏng vôi bột xuống hố trước khi lấp; đây là cách làm dân gian phổ biến, nên làm vừa phải vì vôi nhiều làm thay đổi độ chua của đất.
- Không trồng dặm ngay vào đúng hố đó trong vụ này; nếu cần dặm thì chọn chỗ khác trên luống.
- Ngừng tưới khu vực đó cho tới khi mặt đất khô se, rồi tưới lại nhẹ tay hơn trước.
- Ghi lại vị trí ổ bệnh để vụ sau biết chỗ nào cần cải tạo đất trước khi trồng.
Nếu ổ bệnh chỉ một hai cây và dừng lại sau đó, thường không cần làm gì thêm ngoài theo dõi. Nếu mỗi tuần lại xuất hiện cây mới dọc luống, đó là dấu hiệu đất đã nhiễm rộng hoặc thoát nước có vấn đề lớn hơn, nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc cơ quan trồng trọt và bảo vệ thực vật của tỉnh trước khi nghĩ tới thuốc.
Cứu phần còn lại của luống
Khơi rãnh ngay. Chỗ nào nước còn đọng sau mưa quá nửa ngày là chỗ cần khơi rãnh hoặc đắp cao thêm. Đi kiểm tra ngay sau một trận mưa lớn là cách nhanh nhất để thấy dòng nước chảy và chỗ đọng.
Giảm nước tưới. Trong mùa mưa, nhiều vườn gần như không cần tưới. Thử đất bằng tay: bốc một nắm ở độ sâu một đốt ngón tay, bóp lại thấy dính bết thành khối là còn đủ ẩm.
Thông thoáng gốc. Kéo bớt lớp tủ sát thân, tỉa bớt lá già chạm đất để gió lùa qua gốc, mặt đất mau khô hơn.
Không cuốc sát gốc. Làm cỏ bằng tay quanh gốc thay vì cuốc, tránh tạo vết thương mới trên củ đúng lúc vi khuẩn đang có mặt trong đất.
Theo dõi sát hai tuần. Ổ bệnh thường lộ rõ chiều hướng sau khoảng hai tuần. Đi thăm khu vực đó hai ba ngày một lần, đếm số cây mới rũ. Nếu con số dừng lại, cách xử lý đã đúng; nếu tăng đều dọc theo hướng nước chảy, cần sửa lại đường thoát nước của cả luống chứ không chỉ chỗ ổ bệnh.
Bổ sung vi sinh có ích. Một số nhà vườn dùng chế phẩm nấm đối kháng trộn với phân hữu cơ hoai bón quanh gốc để hỗ trợ cân bằng trong đất. Cách dùng và giới hạn của chế phẩm được viết riêng ở bài chế phẩm sinh học trong cùng mục.
Vụ sau trên mảnh đất đã có bệnh
Đất từng có ổ thối gốc, thối củ nên được nghỉ sâm thổ hào ít nhất một vụ, tốt hơn là hai. Trong thời gian đó, trồng luân canh bằng các cây không cùng họ Bông và không quá nhạy với bệnh đất, như ngô hoặc lúa cạn tuỳ nơi, và tránh đậu bắp, dâm bụt, bông vải vì chúng cùng họ với sâm thổ hào. Nếu có điều kiện, cày lật đất phơi nắng một thời gian trước khi lên luống mới.
Lần trồng lại, chỗ từng là ổ bệnh nên được nâng luống cao hơn phần còn lại, trộn thêm phân hữu cơ đã hoai kỹ để đất tơi, và chọn cây giống hoặc củ giống từ nguồn sạch, không lấy củ từ chính ổ bệnh cũ. Phân chuồng tươi chưa ủ kỹ dễ mang mầm bệnh và làm nóng gốc, nên tránh.
Một điều nên nói thẳng: nếu vườn nằm ở chỗ trũng thấp, nước ngầm cao, mùa mưa ngập vài ngày là chuyện thường, thì sâm thổ hào khó tránh thối củ dù chăm thế nào. Khi đó có thể cân nhắc trồng trên liếp rất cao, trồng trong bao hoặc chậu, hoặc chọn mảnh đất khác cao ráo hơn, và làm thử diện tích nhỏ trước khi mở rộng.
Với vườn nhỏ trong chậu hoặc thùng xốp, cách làm còn đơn giản hơn: bỏ toàn bộ giá thể của chậu có cây thối, rửa sạch và phơi chậu, rồi phối giá thể mới tơi xốp hơn, có lỗ thoát nước rộng ở đáy. Không dùng lại đất cũ của chậu bệnh để trồng sâm thổ hào hay cây họ Bông khác.
Câu hỏi thường gặp
Củ thối một nửa có cắt bỏ phần thối rồi dùng phần còn lại được không?
Không nên. Với củ thối nhũn, vi khuẩn thường đã lan vào phần trông còn lành, củ sẽ hỏng tiếp sau vài ngày. Củ thối không nên dùng làm giống, cũng không nên bán hay cho người khác. Mang cả củ ra khỏi vườn để tránh lây.
Rắc vôi bột vào hố cây bệnh có tác dụng không?
Đây là cách làm phổ biến của nhà vườn để làm khô và làm sạch tạm chỗ hố. Nên rắc mỏng, chỉ ở hố đã nhổ cây, vì vôi nhiều làm đất kiềm lên, ảnh hưởng cây xung quanh. Vôi không thay được việc thoát nước và nhổ bỏ cây bệnh.
Thấy sợi trắng quanh gốc có phải lúc nào cũng là bệnh không?
Không phải mọi sợi trắng đều có hại; trên lớp tủ mục đôi khi có nấm hoại sinh vô hại. Đáng lo là khi sợi trắng bám chặt vào gốc, vỏ gốc thâm nâu, kèm hạt tròn nhỏ và cây bắt đầu rũ. Khi đó nên xử lý cây đó ngay.
Có nên tưới thuốc trừ nấm cho cả luống khi thấy một cây thối?
Thường là không cần. Một hai cây thối do úng hay vết thương thì nhổ bỏ và sửa thoát nước là đủ. Thuốc chỉ nên cân nhắc khi bệnh lan liên tục, sau khi hỏi người có chuyên môn về loại bệnh và đọc kỹ nhãn thuốc, thời gian cách ly.
Đất cát có bị thối củ không?
Đất cát thoát nước tốt nên ít úng hơn, nhưng vẫn có thể thối nếu nằm ở chỗ trũng, nước ngầm cao hoặc bị tưới quá nhiều. Lớp đất cát lẫn mùn hữu cơ chưa hoai cũng dễ giữ nước cục bộ quanh củ.
Bao lâu sau thì trồng lại sâm thổ hào ở chỗ từng có bệnh?
Không có con số chung cho mọi nơi. Cách làm phổ biến là nghỉ ít nhất một vụ, tốt hơn hai vụ, trồng cây khác họ, phơi đất và cải tạo thoát nước. Lần trồng lại nên thử một luống nhỏ trước khi trồng cả khu.