Rệp, bọ trĩ, nhện đỏ và bọ phấn là nhóm chích hút hay gặp nhất trên sâm thổ hào; chúng hút nhựa ở đọt non và mặt dưới lá, làm lá xoăn, bạc, vàng lốm đốm và cây chậm lớn. Phần lớn trường hợp kiểm soát được bằng soi sớm, rửa đọt bằng nước, ngắt bỏ đọt nặng, chặn kiến và giữ cho bọ rùa, ong ký sinh, nhện bắt mồi sống được trong vườn. Thuốc chỉ là lựa chọn sau cùng.
Sâm thổ hào cùng họ Bông với đậu bắp, bông vải, dâm bụt, những cây vốn được biết là rất hút côn trùng chích hút. Bài này đi theo cách nhận ra từng nhóm bằng mắt thường hoặc với một chiếc kính lúp, và cách giữ chúng dưới ngưỡng gây hại mà không phá cân bằng của vườn.
Nhận mặt bốn nhóm chích hút
Rệp. Con nhỏ, thân mềm, màu xanh, vàng hoặc đen, đứng thành đám dày ở đọt non, nụ hoa, cuống lá và mặt dưới lá non. Chúng tiết ra chất ngọt dính khiến lá bóng nhẫy, sau đó có thể mọc nấm đen như muội than. Kiến bò lên xuống liên tục là dấu hiệu chỉ điểm có rệp.
Bọ trĩ. Rất nhỏ, thân dài mảnh, màu vàng nhạt hoặc nâu, chạy nhanh, hay trốn trong kẽ đọt, trong hoa. Lá bị hại có vệt bạc như vết xước, mép lá cong lên, đọt non co rúm và chậm ra lá. Mắt thường khó thấy con, phải gõ đọt lên giấy trắng hoặc dùng kính lúp.
Nhện đỏ. Không phải côn trùng mà là loài nhện rất nhỏ, chấm đỏ hoặc vàng, sống ở mặt dưới lá. Lá bị hại có rất nhiều chấm trắng li ti như rắc muối, sau đó vàng xỉn; khi nặng thấy tơ mảnh giăng ở mặt dưới lá và đọt. Hay bùng lên khi trời khô nóng, bụi nhiều.
Bọ phấn trắng. Con trưởng thành nhỏ như hạt bụi, cánh trắng, bay lên thành đám khi lay cây, ấu trùng dẹt bám chặt mặt dưới lá. Ngoài hút nhựa, bọ phấn còn là loài có thể truyền virus ở nhiều cây họ Bông và họ Cà, nên cần được để ý hơn mức số lượng của chúng.
Rầy xanh. Con nhỏ màu xanh nhạt, hình nêm, có tật bò ngang rất nhanh khi bị động. Trên cây họ Bông như đậu bắp, rầy xanh hay làm mép lá vàng rồi cháy nâu từ mép vào, lá cong úp xuống. Lật mặt dưới lá thấy những con non không cánh bò ngang là nhận ra ngay.
Soi đọt và mặt dưới lá đúng cách
Chích hút ẩn ở chỗ khuất, nên phải tìm đúng chỗ và đúng cách:
- Chọn ngẫu nhiên khoảng mười cây trải đều trong vườn, không chỉ những cây ven lối đi.
- Ở mỗi cây, nhìn kỹ đọt non trên cùng và hai ba lá non bên dưới, lật mặt dưới ra xem.
- Đặt một tờ giấy trắng hoặc bìa nhựa trắng dưới đọt, gõ nhẹ đọt vài cái; những chấm nhỏ bò trên giấy là bọ trĩ hoặc nhện.
- Dùng kính lúp cầm tay soi mặt dưới một lá già xem có chấm đỏ, tơ mảnh, ấu trùng dẹt.
- Lay nhẹ cây, xem có đám bụi trắng bay lên không.
- Ghi số cây có mặt mỗi loại trên tổng số cây soi, để lần sau so sánh xem đang tăng hay giảm.
Điều quan trọng không phải là có hay không có côn trùng, vì vườn nào cũng có một ít, mà là chúng tăng nhanh tới đâu và cây có còn ra đọt mới bình thường không. Khi phần lớn số cây soi có rệp dày ở đọt, đọt non ngừng phát triển, đó mới là lúc cần can thiệp mạnh hơn.
Lần soi đầu tiên mỗi mùa nên làm kỹ hơn bình thường để có mốc so sánh. Nếu ghi được trong mười cây soi có bao nhiêu cây có rệp, bao nhiêu cây có bọ trĩ, thì một hai tuần sau chỉ cần soi lại đúng cách ấy là thấy xu hướng, không phải đoán theo cảm giác.
Thiên địch: những người làm hộ trong vườn
Trong một vườn ít bị phun thuốc, rệp và bọ trĩ thường có một đội quân đối thủ tự nhiên. Bọ rùa cả lúc trưởng thành lẫn ấu trùng đều ăn rệp rất khoẻ. Ấu trùng ruồi ăn rệp, ấu trùng cánh lưới xanh, nhện bắt mồi, bọ xít bắt mồi nhỏ đều săn chích hút. Ong ký sinh rất nhỏ đẻ trứng vào trong thân rệp, làm rệp phồng lên, đổi sang màu nâu vàng như cái vỏ rỗng, gọi là rệp xác ướp.
Khi anh chị thấy những con rệp phồng màu nâu vàng, hay ấu trùng hình con cá sấu nhỏ có đốm cam đang bò giữa đám rệp, đó là dấu hiệu tốt: thiên địch đã tới. Phun thuốc phổ rộng lúc này sẽ giết thiên địch nhanh hơn giết rệp, vì rệp sinh sản rất nhanh và bùng trở lại trước, có khi nặng hơn trước khi phun.
Muốn giữ thiên địch, nên để lại một ít hoa dại hoặc trồng vài khóm hoa nhỏ ở bờ vườn làm nơi chúng kiếm phấn mật, hạn chế phun thuốc phổ rộng, và chịu đựng một mức rệp nhất định ở giai đoạn đầu để thiên địch kịp đến. Cách nghĩ này đòi hỏi kiên nhẫn, nhưng về lâu dài làm vườn ít phải phun hơn hẳn.
Những việc làm tay trước khi nghĩ tới thuốc
Ở vườn nhỏ và vừa, những việc sau thường đủ giữ chích hút dưới ngưỡng gây hại:
- Xịt nước mạnh vào đọt và mặt dưới lá vào buổi sáng để rửa trôi rệp, nhện đỏ; làm vài ngày liên tiếp, để lá kịp khô trước tối.
- Ngắt bỏ những đọt đã bị rệp phủ dày hoặc co rúm nặng, cho vào túi mang ra ngoài.
- Chặn kiến bằng cách quấn một vòng băng dính hai mặt hoặc vải tẩm dầu ăn quanh thân với cây lớn, xử lý tổ kiến gần luống; kiến chăm và bảo vệ rệp khỏi bọ rùa.
- Treo bẫy dính màu vàng thấp ngang tầm ngọn cây để bắt bọ phấn, bọ trĩ trưởng thành; bẫy còn giúp theo dõi mật độ.
- Tưới giữ ẩm và giảm bụi trong mùa khô, vì nhện đỏ ưa khô nóng và bụi bặm.
- Hạn chế bón quá nhiều đạm làm đọt non mềm, mọng, rất hút rệp.
Với vườn chậu trên sân thượng, xịt nước và ngắt đọt là cách gần như đủ trong đa số trường hợp, vì số cây ít và dễ chăm từng cây. Nhớ đặt chậu nơi có gió lùa, không ép sát tường nóng, vì góc khuất nóng bí là chỗ nhện đỏ thích nhất.
Một lưu ý khi xịt nước: dùng vòi có tia vừa đủ mạnh để đánh bật rệp nhưng không làm rách lá non, xịt từ dưới lên để nước chạm mặt dưới lá. Làm vào buổi sáng có nắng nhẹ để lá khô nhanh, tránh tạo điều kiện cho nấm lá.
Mùa nào để ý nhóm nào
Chích hút có mùa của chúng. Bảng dưới là xu hướng chung ở nhiều vùng trồng, không áp cứng cho mọi năm:
| Nhóm | Thời tiết hay bùng lên | Bộ phận bị hại chính | Việc làm sớm |
|---|---|---|---|
| Rệp | Thời tiết mát, cây đang ra đọt non mạnh, bón nhiều đạm | Đọt non, nụ, cuống | Soi đọt hằng tuần, chặn kiến, giữ bọ rùa |
| Bọ trĩ | Khô hanh, nắng nóng, ít mưa | Đọt non, hoa | Gõ đọt lên giấy trắng, bẫy dính vàng |
| Nhện đỏ | Khô nóng kéo dài, bụi nhiều, góc khuất | Mặt dưới lá già và lá giữa | Tưới ẩm, xịt mặt dưới lá, thông gió |
| Bọ phấn | Nóng, khô, gần vườn rau họ Cà, họ Bầu bí, đậu bắp | Mặt dưới lá | Bẫy dính vàng, dọn cỏ dại, nhổ cây nghi virus |
Mưa lớn thường rửa trôi bớt rệp và nhện đỏ, nên nhiều trường hợp chỉ cần chờ một trận mưa là mật độ giảm hẳn. Ngược lại, sau nhiều tuần nắng khô không mưa là lúc bọ trĩ và nhện đỏ dễ lên đột ngột.
Vị trí vườn cũng có ảnh hưởng. Vườn sâm nằm cạnh ruộng bông, đậu bắp, dưa, ớt hay rau họ Cà thường nhận thêm côn trùng chích hút từ ruộng bên sang, nhất là khi ruộng bên vừa thu hoạch xong và côn trùng phải tìm chỗ mới. Những lúc như vậy nên soi các luống giáp ranh kỹ hơn.
Khi nào mới tính tới thuốc và chọn hướng nào
Thuốc chỉ nên được cân nhắc khi chích hút đã làm đọt ngừng phát triển trên một tỷ lệ lớn cây, đã làm tay mà không giảm, và thiên địch không đủ sức. Trước hết là các hướng nhẹ: dung dịch xà phòng dành cho cây trồng, dầu khoáng nông nghiệp, các chế phẩm thảo mộc hay nấm ký sinh côn trùng. Chúng tác động khi tiếp xúc trực tiếp với côn trùng, nên phải phun kỹ mặt dưới lá và thường phải lặp lại.
Mọi sản phẩm, kể cả loại nguồn gốc sinh học, đều cần được đọc nhãn: dùng cho cây trồng và đối tượng nào, cách pha, thời gian cách ly trước khi thu hoạch. Sâm thổ hào là cây lấy củ, ít khi có tên trên nhãn thuốc, nên trước khi dùng hãy hỏi cán bộ khuyến nông hoặc cơ quan trồng trọt và bảo vệ thực vật của tỉnh. Không tự pha trộn nhiều loại với nhau.
Một điểm hay bị bỏ qua: phun vào lúc ong và thiên địch đang hoạt động sẽ hại cả chúng. Nếu phải phun, chọn chiều tối hoặc sáng sớm, chỉ phun đúng khu bị hại, không phun lan cả vườn. Ở vườn có nuôi ong hay gần nhà người, cần báo trước cho hàng xóm.
Sau đợt chích hút: giúp cây hồi lại
Khi mật độ chích hút đã giảm, cây cần một thời gian để ra đọt mới. Những lá đã xoăn, bạc, vàng chấm không trở lại như cũ, nhưng nếu còn xanh một phần thì vẫn làm việc được, chưa cần ngắt. Chỉ nên bỏ những đọt co cứng, đen muội, hay lá đã khô quá nửa, để cây không tốn sức nuôi phần hỏng và để bớt chỗ trú cho đợt sau.
Giai đoạn này nên giữ ẩm đều, bón nhẹ phân hữu cơ hoai quanh gốc nếu đất nghèo, tránh bón dồn nhiều đạm vì đọt non mềm mọng mọc ra quá nhanh lại hút rệp quay về. Nếu lá có lớp muội đen do chất ngọt của rệp, có thể xịt nước rửa nhẹ vào buổi sáng để lá quang hợp tốt hơn.
Cũng là lúc nên ghi lại đợt vừa qua: bắt đầu từ tuần nào, ở luống nào, sau bao lâu thì thiên địch xuất hiện, việc gì đã làm và hiệu quả ra sao. Lần sau gặp lại, anh chị sẽ biết nên chờ thêm vài ngày hay phải ra tay ngay.
Câu hỏi thường gặp
Thấy kiến nhiều trên cây sâm có đáng lo không?
Kiến tự nó ít hại sâm thổ hào, nhưng kiến bò lên đọt thường là để chăm rệp lấy chất ngọt và xua bọ rùa đi. Thấy kiến nhiều thì soi kỹ đọt và mặt dưới lá, nếu có rệp thì chặn kiến song song với xử lý rệp.
Nước rửa chén pha loãng có dùng xịt rệp được không?
Nhiều người làm vậy, nhưng nước rửa chén có chất tẩy và hương liệu có thể làm cháy lá, nhất là khi pha đặc hay phun lúc nắng. Nếu muốn dùng xà phòng, nên dùng loại xà phòng dành cho cây trồng, thử trước trên vài lá và phun lúc chiều mát.
Bẫy dính vàng có bắt luôn côn trùng có ích không?
Có, bẫy dính bắt cả ong nhỏ và ruồi có ích. Vì vậy không nên treo dày đặc, chỉ treo đủ để theo dõi và giảm bọ phấn, bọ trĩ ở khu bị nặng. Thay bẫy khi đã kín mặt dính.
Nhện đỏ có lây sang người hay vật nuôi không?
Nhện đỏ hại cây chỉ sống bằng nhựa cây, không cắn người hay vật nuôi theo kiểu gây hại sức khoẻ. Vấn đề của chúng chỉ là làm lá xấu, cây yếu. Khi làm vườn vẫn nên đeo găng và rửa tay như thường lệ.
Có nên thả bọ rùa mua về vào vườn không?
Ở quy mô vườn nhà, giữ môi trường cho bọ rùa tự đến thường hiệu quả và rẻ hơn. Bọ rùa thả ra hay bay đi nơi khác nếu vườn không có đủ rệp hoặc vừa phun thuốc. Hãy ưu tiên dừng phun thuốc phổ rộng và trồng ít hoa ở bờ vườn.
Đọt bị bọ trĩ làm xoăn có tự hồi lại không?
Những lá đã xoăn, bạc thì không trở lại như cũ. Khi mật độ bọ trĩ giảm, cây sẽ ra đọt mới bình thường. Có thể ngắt bỏ những đọt hỏng nặng để cây dồn sức cho đọt mới.