Bệnh trên lá sâm thổ hào: đốm lá, phấn trắng, vàng khảm và cách giữ bộ lá

Bệnh trên lá sâm thổ hào thường gặp nhất là đốm lá do nấm sau những đợt mưa ẩm, phấn trắng khi vườn trồng dày và ít gió, và hiện tượng lá vàng loang lổ, vàng gân có thể liên quan tới virus. Đốm lá và phấn trắng phần lớn kiểm soát được bằng tỉa lá già, giãn khoảng cách và tưới gốc thay vì tưới lên lá. Lá vàng khảm nghi virus thì không chữa được trên cây, chỉ có thể nhổ bỏ cây và kiểm soát côn trùng truyền bệnh.

Bộ lá là nơi cây làm ra chất nuôi củ. Lá hỏng sớm thì củ nhỏ, dù gốc rễ không có vấn đề gì. Vì vậy người trồng nên coi bệnh lá là chuyện năng suất, chứ không chỉ chuyện cây trông xấu.

Vì sao lá quyết định củ to hay nhỏ

Củ sâm thổ hào là kho chứa. Mọi thứ trong củ đều được lá làm ra qua quá trình quang hợp rồi chuyển xuống. Một cây mất nửa bộ lá giữa mùa sinh trưởng sẽ phải dùng phần năng lượng còn lại để ra lá mới thay vì nuôi củ. Nếu chuyện này lặp lại nhiều lần trong vụ, củ đào lên thường nhỏ và ít, dù cây vẫn sống.

Điểm này giải thích vì sao các nhà vườn có kinh nghiệm không coi nhẹ những đốm lá lác đác. Bản thân vài đốm không đáng ngại, nhưng nếu thời tiết ẩm kéo dài và vườn trồng dày, đốm lá có thể lan từ tầng lá dưới lên dần, làm cây rụng lá sớm. Mục tiêu không phải là giữ cho từng lá không tì vết, mà là giữ phần lớn bộ lá xanh khoẻ tới khi củ đã đủ tuổi.

Ngược lại, cũng không nên hoảng khi lá già cuối vụ vàng và rụng. Đó thường là lúc cây đang chuyển vào giai đoạn tàn lụi tự nhiên, chất dinh dưỡng được rút về củ. Phân biệt lá rụng do bệnh với lá rụng do tuổi là kỹ năng cơ bản của người trồng lấy củ.

Một cách nhìn thực tế: đếm số lá xanh khoẻ trên vài cây đại diện mỗi lần thăm vườn. Nếu số lá xanh đều đặn tăng hoặc giữ vững trong mùa sinh trưởng, vườn đang ổn dù có vài đốm. Nếu số lá xanh tụt nhanh trong lúc chưa tới mùa tàn lụi, đó là lúc cần tìm nguyên nhân.

Đốm lá do nấm: nhận biết và xử lý

Hình dạng. Đốm tròn hoặc có góc cạnh, màu nâu hoặc nâu xám, có khi có quầng vàng bao quanh. Nhiều đốm nhập lại thành mảng cháy lớn. Thường bắt đầu ở lá già tầng dưới, nơi ẩm và ít nắng nhất.

Thời điểm. Hay bùng lên sau các đợt mưa dầm, sương nhiều, hoặc khi vườn được tưới phun mưa lên lá vào chiều tối, lá ướt suốt đêm.

Lây lan. Bào tử nấm theo giọt nước bắn từ lá này sang lá khác, từ đất lên lá. Đất trần không tủ làm nước mưa bắn bùn đất lên lá dưới nhiều hơn.

Xử lý trước tiên. Tỉa bỏ lá bệnh ở tầng dưới, gom ra khỏi vườn, không vứt dưới gốc. Chuyển sang tưới gốc hoặc tưới vào buổi sáng để lá kịp khô. Tủ gốc một lớp mỏng rơm khô để nước mưa không bắn đất lên lá.

Đừng nhầm với vết thuốc. Phun thuốc hay phân bón lá lúc nắng gắt, hoặc phun quá đặc, có thể để lại những vết cháy loang trên lá trông giống đốm bệnh. Điểm khác là vết cháy xuất hiện cùng lúc trên nhiều lá sau một lần phun, không có quầng vàng, và không lan thêm trong những ngày sau.

Khi nào cần hỏi thêm. Khi đốm lan lên quá nửa thân cây trên nhiều cây dù đã tỉa và đổi cách tưới, nên mang mẫu lá tới cán bộ chuyên môn trước khi nghĩ tới thuốc.

Phấn trắng: lớp bột trắng trên mặt lá

Phấn trắng là bệnh nấm dễ nhận ra nhất: trên mặt lá, đôi khi cả mặt dưới, xuất hiện những mảng bột trắng như ai rắc bột mì, lấy ngón tay quẹt thì bột bám lên tay. Lúc đầu chỉ vài chấm nhỏ, sau lan rộng phủ kín lá, lá vàng dần rồi khô. Bệnh này khá quen trên nhiều cây họ Bầu bí và trên đậu bắp, nên không lạ khi gặp ở sâm thổ hào.

Khác với đốm lá, phấn trắng không cần lá ướt sũng mới phát triển. Bệnh thường mạnh lên khi ngày khô hanh, đêm có sương, vườn trồng dày, lá chồng lên nhau, gió không lùa qua được. Vì vậy cách phòng chính là trồng thưa vừa phải, tỉa bớt lá già, lá chen chúc ở giữa khóm để không khí lưu thông.

Khi mới thấy vài lá dính, tỉa bỏ những lá đó là đủ. Một số nhà vườn còn phun nước sạch lên lá vào buổi sáng nắng để rửa bớt bào tử, nhưng cách này không hợp với vườn đang có đốm lá vì làm lá ướt thêm. Nếu phấn trắng phủ phần lớn bộ lá trên nhiều cây, hỏi người có chuyên môn về hướng xử lý, kể cả chế phẩm sinh học.

Lá vàng khảm, vàng gân: chuyện của virus và côn trùng truyền bệnh

Trên đậu bắp, một cây cùng họ với sâm thổ hào, có một bệnh do virus khá nổi tiếng làm gân lá vàng sáng như mạng lưới, lá non nhỏ lại, cây còi. Bệnh này được truyền chủ yếu qua bọ phấn trắng, loại côn trùng nhỏ bay lên như bụi trắng khi chạm vào cây. Với sâm thổ hào, tài liệu riêng còn ít, nên không thể khẳng định cùng một loại virus, nhưng triệu chứng lá vàng khảm, vàng gân, lá non co nhỏ mà không thấy côn trùng hay nấm rõ ràng là lý do để nghi ngờ virus.

Bệnh do virus không có thuốc chữa trên cây. Cây đã nhiễm nên được nhổ bỏ sớm, vì nó là nguồn để côn trùng hút rồi mang sang cây khác. Việc phòng tập trung vào hai chỗ: kiểm soát bọ phấn và rệp, những côn trùng chích hút hay truyền virus, và không lấy giống từ cây có triệu chứng.

Cũng cần nhớ rằng lá vàng loang còn có thể do thiếu dinh dưỡng như thiếu đạm, thiếu sắt hay thiếu ma-giê, hoặc do thuốc cỏ bay sang. Thiếu dinh dưỡng thường xuất hiện đều trên nhiều cây cùng lúc theo một kiểu nhất định, còn virus hay lẻ tẻ từng cây rồi lan dần. Khi không chắc, mang cây tới cán bộ chuyên môn xem tận mắt.

Phân biệt nhanh các vấn đề trên lá

Đối chiếu khi đứng trước một cây có lá xấu:

Bảng là điểm bắt đầu, không phải chẩn đoán. Một cây có thể vừa thiếu dinh dưỡng vừa bị đốm lá. Khi nhiều dấu hiệu chồng lên nhau, xử lý phần canh tác trước, rồi theo dõi xem dấu hiệu nào còn lại.

Khi chụp ảnh để hỏi, nên chụp cả mặt trên và mặt dưới lá, một ảnh toàn cây, một ảnh luống, và ghi kèm thời tiết tuần trước. Người xem có đủ bối cảnh sẽ gợi ý sát hơn nhiều so với một ảnh cận một chiếc lá.

Giữ bộ lá khoẻ bằng canh tác

Phần lớn bệnh lá trên sâm thổ hào giảm rõ khi vườn được làm đúng mấy việc căn bản sau:

• Trồng với khoảng cách đủ để khi cây lớn hết cỡ, lá các cây chỉ vừa chạm nhau, không chồng nhiều tầng.
• Tưới gốc hoặc tưới nhỏ giọt; nếu phải tưới phun thì tưới buổi sáng để lá khô trước tối.
• Tỉa lá già, lá bệnh ở tầng dưới định kỳ, nhất là trước mùa mưa.
• Tủ gốc một lớp mỏng rơm, cỏ khô để giảm đất bắn lên lá, nhưng chừa khoảng trống quanh thân.
• Làm sạch cỏ dại quanh vườn, vì cỏ có thể là nơi trú của côn trùng truyền virus.
• Cuối vụ thu gom thân lá tàn ra khỏi luống, không để mục tại chỗ nếu vụ đó có nhiều bệnh lá.

Bón phân cân đối cũng giúp lá chống chịu tốt hơn. Bón quá nhiều đạm làm lá mềm, xanh đậm, nhìn đẹp nhưng dễ nhiễm nấm và hút côn trùng chích hút hơn. Ưu tiên phân hữu cơ hoai mục và bón vừa đủ theo sức đất của mình.

Nếu vườn có điều kiện, xen một vài hàng cây khác họ như sả hay các loại hoa thấp quanh bờ cũng giúp phá thế trồng thuần một loài, tạo chỗ cho côn trùng có ích trú ngụ. Hiệu quả cụ thể tuỳ vườn, nên coi đây là việc làm thêm, không thay cho tỉa lá và tưới đúng cách.

Bệnh lá theo mùa ở từng miền

Mỗi miền có thời điểm bệnh lá lên mạnh khác nhau. Gợi ý dưới đây giúp anh chị biết lúc nào cần soi lá kỹ hơn; đây là khung chung, thực tế từng năm còn tuỳ thời tiết:

• Miền Bắc và Bắc Trung Bộ: cuối đông sang xuân có mưa phùn, nồm ẩm kéo dài, lá ướt cả ngày, là thời điểm đốm lá dễ lan khi cây vừa ra lá mới sau mùa lạnh.
• Quảng Trị, Huế và dải ven biển miền Trung: mùa mưa bão thường tập trung vào các tháng cuối năm, mưa dầm nhiều ngày làm đốm lá bùng lên; mùa gió Lào khô nóng thì ít nấm lá hơn nhưng dễ cháy mép lá.
• Tây Nguyên: mùa mưa dài với sương mù buổi sáng giữ lá ẩm lâu, đốm lá dễ gặp; mùa khô hanh có thể kéo theo phấn trắng ở vườn trồng dày và côn trùng chích hút trên đọt.
• Đông Nam Bộ và Nam Bộ: mùa mưa là giai đoạn chính của đốm lá, nhất là ở vườn tưới phun mưa; mùa khô nóng thường đi cùng bọ phấn, rệp, nên để ý hơn tới triệu chứng vàng khảm.
• Vườn chậu trên sân thượng ở mọi miền: ít mưa trực tiếp nếu có mái, nhưng hay trồng sát nhau, gió lùa kém ở góc tường, dễ dính phấn trắng.

Sau một hai năm ghi chép, anh chị sẽ có lịch bệnh lá riêng cho vườn mình, chính xác hơn mọi khung chung. Nên tận dụng các tháng ít bệnh để tỉa lá, dọn vườn và chuẩn bị rãnh trước khi mùa bệnh tới.

Câu hỏi thường gặp

Có nên cắt hết lá bệnh trên cây không?

Không nên cắt quá tay. Chỉ tỉa những lá bệnh nặng và lá già tầng dưới, mỗi lần không quá khoảng một phần ba bộ lá. Cắt trụi lá làm cây mất nguồn nuôi củ, có khi còn yếu hơn so với để vài lá bị đốm.

Lá bệnh tỉa ra có ủ làm phân được không?

Không nên cho vào đống ủ dùng cho vườn sâm, vì nhiều đống ủ tại nhà không đủ nóng để diệt mầm bệnh. Gom lại mang ra xa khu trồng để xử lý. Lá già khoẻ mạnh thì vẫn có thể ủ bình thường.

Phấn trắng có lây sang cây khác trong vườn không?

Nấm phấn trắng thường có phổ ký chủ nhất định, nhưng nhiều loại cùng họ có thể mang bệnh qua lại. Nếu vườn có bầu bí, đậu bắp đang bị phấn trắng nặng, nên tỉa lá bệnh ở cả những cây đó và đặt luống sâm thổ hào thông thoáng.

Cây nghi virus có cứu được không?

Không có cách chữa virus trên cây đã nhiễm. Có thể đánh dấu theo dõi vài ngày để chắc không phải do thiếu dinh dưỡng hay thuốc cỏ. Nếu triệu chứng tiến triển, nên nhổ bỏ sớm để cây đó không thành nguồn lây.

Mùa mưa có nên che mái cho vườn sâm để tránh bệnh lá không?

Một số vườn nhỏ dùng mái che trong suốt để giảm mưa trực tiếp lên lá, nhưng chi phí và công sức không nhỏ. Với vườn đồng, thoát nước tốt, trồng thưa và tỉa lá thường là đủ. Nên thử trên một luống trước khi đầu tư che cả vườn.

Lá đốm có làm củ bị ảnh hưởng chất lượng không?

Đốm lá không làm củ bị nhiễm nấm trực tiếp, nhưng khi cây mất nhiều lá sớm thì củ thường nhỏ hơn. Củ vẫn bình thường về hình dạng nếu gốc rễ khoẻ. Mục tiêu là giữ đủ lá xanh tới khi củ đủ tuổi.