Chậu tốt cho sâm Bố Chính là chậu cao hơn rộng, lòng sâu từ khoảng ba mươi phân trở lên, đáy có lỗ thoát nước đủ to và không đọng nước. Chất liệu đứng sau hai điều kiện đó. Chậu đất nung thoáng nhưng nặng, thùng xốp rẻ và giữ mát nhưng mau giòn, bao vải trồng cây thoát nước tốt nhất nhưng khô nhanh, chậu nhựa nhẹ nhưng nóng khi đặt nắng.
Nhiều người chọn chậu theo mắt: chậu tròn miệng rộng, men đẹp, đặt sân trông sang. Với một cây lấy củ, cách chọn đó thường sai. Củ sâm thổ hào đi xuống dưới, không tỏa ngang như cây cảnh lá. Bài này so sánh từng loại chậu theo đúng nhu cầu của củ, chỉ cách xử lý lỗ đáy và cách tận dụng thùng cũ trong nhà mà không gây hại cho cây.
Vì sao độ sâu quan trọng hơn bề rộng
Rễ củ của sâm thổ hào phình ra từ phần rễ chính, đi xuống theo hướng trọng lực rồi mới tỏa nhánh. Ngoài đất ruộng tơi xốp, củ có thể đi sâu, thuôn dài và mập đều. Trong chậu, khi đầu rễ chạm đáy, rễ bị buộc phải quặt ngang hoặc vòng theo thành chậu. Củ thành ra ngắn, cong, nhiều nhánh nhỏ, phần thân củ mập lên ít.
Vì thế, nếu chỉ chọn được một thông số, hãy chọn độ sâu. Một chậu cao ba mươi lăm, bốn mươi phân miệng vừa phải thường cho củ tốt hơn chậu cao hai mươi phân miệng rộng gấp đôi, dù thể tích đất hai chậu gần ngang nhau. Bề rộng chỉ cần đủ cho một cây phát triển bộ rễ phụ và để khối đất không khô quá nhanh.
Độ sâu còn liên quan tới nước. Chậu cao có cột đất dài nên phần trên khô ráo trong khi phần dưới giữ ẩm lâu hơn, rễ có chỗ để tìm nước vào những ngày nắng. Chậu nông thì cả khối đất khô cùng lúc, buổi trưa lá đã héo rũ. Ngược lại, chậu cao mà không có lỗ thoát tốt thì phần đáy thành vũng nước tù, nên đi kèm độ sâu bao giờ cũng là lỗ thoát.
Một mẹo kiểm tra trước khi mua: đo lòng chậu từ miệng xuống đáy bằng thước hoặc gang tay, chứ đừng đo chiều cao bên ngoài. Nhiều chậu có đế dày hoặc đáy nhô cao, chiều cao bên ngoài trông đủ nhưng lòng thật thì nông.
So sánh các loại chậu cho sâm thổ hào
Bảng dưới đây so sánh theo những điều người trồng sâm cần: thoát nước, giữ nhiệt, độ bền, trọng lượng và độ dễ lấy củ. Không có loại nào hoàn hảo; chọn theo chỗ đặt và thói quen tưới của anh chị.
| Loại chậu | Điểm mạnh | Điểm yếu | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Chậu đất nung không men | Thành chậu thở được, đất ít bị sũng, mát hơn chậu nhựa | Nặng, dễ vỡ, khô nhanh mùa nắng | Sân đất, hiên nhà, người hay quên tưới quá tay |
| Chậu sứ, chậu men | Đẹp, bền | Thành kín, lỗ đáy thường nhỏ, dễ đọng nước | Chỉ dùng khi khoét lỗ đáy to và trộn giá thể thật thoát |
| Chậu nhựa cao | Nhẹ, rẻ, đủ cỡ, dễ khoan thêm lỗ | Màu đen hấp nóng khi đặt nắng gắt, giòn sau vài mùa nắng | Ban công, sân thượng có che bớt nắng chiều |
| Thùng xốp | Rẻ, nhẹ, cách nhiệt tốt, đủ sâu | Mau giòn vỡ dưới nắng, phải tự khoét lỗ đáy | Trồng thử nhiều cây cùng lúc, sân thượng nóng |
| Bao vải trồng cây | Thoát nước và thoáng khí tốt nhất, gấp gọn khi không dùng, lấy củ dễ | Khô rất nhanh, phải tưới nhiều hơn, vải mục sau vài năm | Nơi mưa nhiều, người muốn củ ít bị úng |
| Thùng, can, xô tái chế | Gần như miễn phí, thường cao | Phải biết vật liệu cũ chứa gì, khoan lỗ nhiều | Trồng chơi, khi đã rửa sạch và chắc vật liệu an toàn |
Nếu phân vân, thùng xốp loại sâu và bao vải trồng cây là hai lựa chọn dễ bắt đầu nhất cho người trồng thử vài chục gốc. Chậu đất nung hợp khi trồng ít gốc và muốn đặt lâu dài ở một chỗ.
Khoét lỗ thoát nước cho đúng
Lỗ đáy là nơi quyết định chậu sâm sống hay chết qua mùa mưa. Phần lớn chậu bán sẵn có lỗ quá nhỏ hoặc chỉ một lỗ giữa. Với thùng xốp và thùng tái chế, anh chị phải tự làm từ đầu.
- Lật ngược chậu, đánh dấu lỗ ở đáy: một lỗ giữa và thêm vài lỗ quanh rìa đáy. Lỗ rìa quan trọng vì đáy chậu thường hơi lõm, nước dồn ra mép.
- Với thùng xốp, dùng dao nhỏ hoặc que sắt nung nóng khoét các lỗ cỡ đầu ngón tay cái; làm ở chỗ thoáng vì xốp cháy có mùi khó chịu.
- Với chậu nhựa, khoan bằng mũi khoan to hoặc dùng mỏ hàn khoét; mài nhẵn ba-via để không cứa tay khi lật chậu lấy củ.
- Với chậu sứ có lỗ nhỏ, cân nhắc khoan rộng bằng mũi khoan chuyên cho gạch men, làm chậm, tưới nước làm mát chỗ khoan; nếu không có dụng cụ, đổi sang chậu khác thay vì liều.
- Khoét thêm vài lỗ nhỏ ở thành chậu sát đáy, cách đáy một hai phân, để nước vẫn thoát khi đáy chậu bị đặt sát sàn.
- Che các lỗ bằng mảnh lưới nhựa hoặc mảnh sành cong úp lên, để đất không trôi mà nước vẫn chảy.
- Đổ thử một xô nước vào chậu rỗng đã lót lưới, xem nước có thoát hết trong vài phút không, rồi mới cho giá thể vào.
Đừng lót đáy bằng lớp sỏi dày nhiều phân với hy vọng thoát nước tốt hơn. Lớp sỏi dày ăn mất chiều sâu của củ, và nước vẫn có xu hướng đọng ở lớp giá thể ngay trên sỏi. Lỗ đáy đủ to và giá thể tơi mới là thứ giải quyết chuyện thoát nước.
Thùng xốp: rẻ, mát nhưng cần biết cách dùng
Thùng xốp là thứ người làm vườn phố dùng nhiều nhất vì rẻ, nhẹ và thường có sẵn từ các cửa hàng trái cây, hải sản. Với sâm thổ hào, thùng xốp có một điểm cộng lớn: thành dày cách nhiệt, nên giá thể bên trong không bị nóng rực như chậu nhựa đen giữa trưa trên sân thượng. Thùng loại sâu cũng đáp ứng được chiều sâu cho củ.
Nhược điểm là thùng giòn dần dưới nắng. Sau một mùa nắng gắt, thành thùng bắt đầu bở, khi nhấc lên có thể nứt toác, nhất là khi giá thể bên trong đang ướt và nặng. Vì vậy nên đặt thùng xốp cố định một chỗ, không di chuyển nhiều, và khi tới mùa đào củ thì cắt thành thùng để lấy củ chứ không cố nhấc lật cả thùng.
Thùng đựng hải sản cũ cần rửa kỹ bằng nước sạch, cọ hết mùi tanh và cặn muối, phơi khô vài nắng. Muối còn bám lại trong các khe xốp có thể làm hại rễ. Thùng từng đựng hóa chất, sơn hay dầu thì không dùng để trồng cây ăn củ.
Một cách tăng tuổi thọ là bọc ngoài thùng bằng bao tải cũ hoặc đặt các thùng sát nhau, che bớt nắng chiếu thẳng vào thành. Cách này cũng làm khu trồng trông gọn hơn trên sân thượng.
Bao vải trồng cây: thoát nước tốt, nhưng phải tưới siêng
Vì sao bao vải hợp với cây sợ úng. Vải trồng cây cho nước và không khí đi qua thành bao. Nước thừa thoát ra mọi phía, không chỉ qua đáy. Đầu rễ chạm thành bao gặp không khí thì ngừng dài ra và đâm nhánh mới, thay vì vòng quanh thành như trong chậu nhựa trơn.
Mặt trái là khô nhanh. Chính vì thoáng, bao vải mất nước nhanh hơn mọi loại chậu, nhất là bao nhỏ đặt chỗ nắng gió. Mùa nắng có khi phải tưới mỗi ngày. Phủ gốc dày và chọn bao cỡ lớn giúp giảm bớt việc này.
Chọn cỡ bao cao hơn rộng. Nhiều bao bán sẵn có dáng thấp và rộng, hợp trồng rau. Với sâm, nên chọn loại cao, hoặc chỉ đổ giá thể vào bao cỡ vừa nhưng đầy tới miệng để có chiều sâu tối đa.
Đặt bao lên kệ hoặc gạch kê. Đáy bao đặt thẳng lên sàn bê tông dễ hút nóng và bám rêu, lại làm sàn ố bẩn. Kê lên vài viên gạch để đáy thoáng.
Lấy củ dễ nhất. Tới lúc đào, chỉ cần rạch dọc thành bao hoặc lộn bao ra, khối giá thể bung ra và củ hiện nguyên vẹn, gần như không bị gãy như khi xới đất chậu sâu.
Thùng cũ trong nhà: dùng được gì, tránh gì
Tận dụng đồ cũ là cách hay để trồng thử mà không tốn tiền mua chậu. Nhưng sâm thổ hào là cây lấy củ, củ nằm trong khối đất suốt cả năm, nên vật liệu chứa đất phải sạch. Một vài nguyên tắc để chọn:
- Dùng được: xô nhựa đựng thực phẩm cũ, thùng nhựa đựng nước sạch, sọt nhựa lót bao, thùng gỗ không sơn, ống cống bê tông đặt đứng có đáy thoát.
- Tránh: can, thùng từng đựng hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật, sơn, dầu nhớt, dù đã rửa; vật liệu không rõ đã chứa gì.
- Tránh gỗ đã qua xử lý chống mối mọt bằng hóa chất, vì không biết hóa chất có thấm vào đất hay không.
- Lốp xe cũ chồng lên làm bồn trông tiện nhưng nóng hầm khi đặt nắng, và nhiều người trồng rau ăn lá, cây lấy củ chọn tránh vật liệu này để yên tâm.
- Với thùng kim loại, chú ý thành thùng hấp nóng rất nhanh dưới nắng và rỉ sét dần; lót bên trong bằng bao tải hoặc chỉ dùng ở chỗ có bóng chiều.
- Thùng nào cũng phải khoét đủ lỗ đáy và rửa sạch trước khi đổ giá thể.
Nếu không chắc một vật liệu có an toàn cho cây ăn củ hay không, cách đơn giản nhất là đừng dùng nó cho sâm, dành nó trồng hoa hoặc cây cảnh không ăn.
Một chậu cho mấy cây, và xếp chậu thế nào
Quy tắc đơn giản cho người trồng chậu là mỗi chậu một cây. Một chậu sâu cỡ vừa đủ nuôi một bộ củ; trồng hai ba cây vào, mỗi cây được một phần nhỏ khối đất, rễ quấn vào nhau, tới lúc đào củ thì gỡ không ra và củ nào cũng nhỏ. Với thùng xốp dài hay bồn lớn, có thể trồng vài cây theo hàng, nhưng giữ khoảng cách giữa các gốc ít nhất bằng một gang tay rưỡi tới hai gang.
Khi có nhiều chậu, xếp thành hàng theo hướng nắng để chậu này không che chậu kia, chậu thấp ở phía nắng chiếu tới trước, chậu cao phía sau. Để một lối đủ rộng giữa các hàng để anh chị đi lại tưới, kiểm tra mặt dưới lá và nhổ cỏ.
Xếp chậu sát nhau thành cụm có lợi vào mùa nóng vì các chậu che bóng cho thành của nhau, giữ ẩm tốt hơn. Nhưng vào mùa mưa ẩm, cụm quá dày làm lá lâu khô, dễ sinh nấm. Mùa mưa nên giãn chậu ra một chút.
Cuối cùng, đánh dấu từng chậu: ngày trồng, nguồn giống, giá thể dùng loại gì. Một mảnh gỗ nhỏ cắm mép chậu hoặc ghi vào sổ là đủ. Tới lúc đào củ, so sánh giữa các chậu sẽ cho anh chị biết loại chậu, loại giá thể nào hợp nhất với chỗ mình ở.
Câu hỏi thường gặp
Chậu men có lỗ nhỏ ở đáy có dùng trồng sâm được không?
Dùng được nếu anh chị khoan rộng lỗ hoặc khoan thêm lỗ, và trộn giá thể thật thoát nước. Nếu không khoan được, hãy trồng sâm trong một chậu nhựa có nhiều lỗ rồi đặt lọt vào trong chậu men làm vỏ, nhớ kê chậu trong lên và đổ nước đọng ở đáy chậu men sau mỗi lần tưới.
Thùng xốp dùng được bao lâu khi đặt ngoài nắng?
Tùy độ dày và mức nắng, nhưng thường sau một vài mùa nắng gắt thành thùng bắt đầu giòn và nứt. Với sâm thổ hào, thường một vụ khoảng một năm, nên một thùng xốp tốt thường đủ dùng trọn vụ. Hết vụ, kiểm tra độ giòn của thùng trước khi dùng lại.
Chậu nhựa màu đen có làm nóng rễ sâm không?
Có thể, nếu đặt dưới nắng gắt trên sàn bê tông hay mái tôn. Thành chậu đen hấp nóng, phần giá thể sát thành ấm lên đáng kể. Có thể sơn ngoài chậu màu sáng, quấn bao tải, xếp chậu che nhau hoặc đặt ở chỗ có bóng buổi chiều để giảm nhiệt.
Có nên dùng chậu thật to để củ to hơn?
Chậu sâu hơn thường giúp củ dài hơn, nhưng chậu quá rộng so với một cây lại giữ nước lâu ở những vùng rễ chưa tới, dễ gây úng góc chậu. Ưu tiên chậu cao, bề rộng vừa phải. Nếu dùng bồn lớn, hãy trồng vài cây theo khoảng cách để rễ phủ được khối đất.
Bao vải trồng cây có tái sử dụng được cho vụ sau không?
Thường dùng được vài vụ nếu vải còn chắc. Sau khi lấy củ, giũ sạch đất, giặt bằng nước, phơi nắng thật khô rồi cất chỗ râm. Nếu vụ trước có cây thối củ, nên thay bao mới hoặc phơi nắng kỹ nhiều ngày để giảm mầm bệnh trước khi trồng lại.
Đáy chậu nên đặt sát sàn hay kê cao?
Nên kê cao một chút bằng gạch, chân đế hoặc kệ. Đáy chậu kê cao giúp nước thoát ra dễ, không bị bùn đất bít lỗ, không khí lưu thông dưới đáy và hạn chế kiến, sên chui vào lỗ thoát. Kê vững để chậu không đổ khi có gió.