Với sâm thổ hào, chế phẩm sinh học hữu ích nhất thường là nấm đối kháng Trichoderma trộn vào phân hữu cơ để phòng bệnh trong đất, nấm xanh và nấm trắng để giảm côn trùng, và chế phẩm Bt cho sâu non ăn lá. Chúng hoạt động chậm, hợp với phòng hơn chữa, cần độ ẩm và chất hữu cơ, và không cứu được cây đã bệnh nặng. Dùng đúng thì giảm được rõ số lần phải đụng tới thuốc hoá học.
Nhiều người kỳ vọng chế phẩm sinh học là thuốc thay thế y hệt thuốc hoá học, phun vào là sâu bệnh hết. Thực tế chúng là sinh vật sống, có điều kiện sống của chúng, và làm việc theo cách khác. Bài này nói rõ từng nhóm làm được gì, giới hạn ở đâu, để anh chị đặt kỳ vọng đúng và không thất vọng sau một hai lần thử.
Chế phẩm sinh học là gì và khác thuốc hoá học ở đâu
Chế phẩm sinh học trong trồng trọt là sản phẩm chứa sinh vật sống hoặc chất có nguồn gốc sinh vật, được dùng để phòng trừ sâu bệnh hoặc cải tạo đất. Nhóm thường gặp nhất là nấm có ích, vi khuẩn có ích và các chất chiết từ cây. Nhiều sản phẩm loại này cũng là thuốc bảo vệ thực vật sinh học, phải đăng ký và có nhãn như mọi loại thuốc khác.
Khác biệt lớn nhất với thuốc hoá học là tốc độ và cơ chế. Thuốc hoá học thường tác động nhanh, sâu chết trong vài giờ tới một hai ngày. Nấm ký sinh côn trùng cần vài ngày để nảy mầm, xâm nhập và phát triển trong cơ thể côn trùng. Nấm đối kháng trong đất cần thời gian để sinh sôi, chiếm chỗ của nấm gây bệnh. Vì thế chế phẩm sinh học hợp nhất với cách làm phòng trước, dùng sớm và đều, thay vì chờ bùng dịch mới dùng.
Ưu điểm là ít ảnh hưởng tới ong, thiên địch, người phun và môi trường khi dùng đúng hướng dẫn, thời gian cách ly thường ngắn. Với cây lấy củ có thời gian sinh trưởng dài như sâm thổ hào, đây là lợi thế thật, giúp giữ cân bằng sinh học của vườn qua nhiều tháng.
Trichoderma: nấm đối kháng trong đất
Làm gì. Trichoderma là nhóm nấm sống trong đất, có khả năng cạnh tranh và ức chế một số nấm gây thối rễ, thối gốc. Chúng phát triển tốt trong đất có nhiều chất hữu cơ, ẩm vừa phải.
Dùng thế nào là phổ biến. Nhiều nhà vườn trộn chế phẩm Trichoderma vào đống phân chuồng hoặc phụ phẩm khi ủ, giúp phân hoai nhanh hơn, rồi dùng phân đó bón lót khi làm luống. Một số người trộn thêm vào giá thể ươm cây con hoặc rải quanh gốc khi bón thúc.
Không làm được gì. Không chữa được cây đã thối gốc nặng, không thay được việc thoát nước. Trên đất úng sũng, đất thiếu hữu cơ, nấm có ích cũng khó sống.
Kỵ gì. Không trộn hoặc dùng cùng lúc với thuốc trừ nấm hoá học, vì thuốc diệt cả nấm có ích. Không trộn với vôi bột hay phân hoá học đậm đặc trong cùng một lần. Nếu đã rắc vôi, nên cách ra một thời gian rồi mới bón phân có Trichoderma.
Kỳ vọng hợp lý. Hiệu quả thể hiện qua nhiều vụ, đất dần cân bằng hơn, bệnh trong đất bớt dần. Một lần dùng không thấy khác biệt rõ là chuyện thường.
Nấm xanh, nấm trắng: nấm ký sinh côn trùng
Nấm xanh và nấm trắng là cách gọi dân dã của hai nhóm nấm ký sinh côn trùng: nhóm Metarhizium thường cho côn trùng chết phủ lớp bào tử màu xanh lục, nhóm Beauveria cho lớp phủ màu trắng. Bào tử bám vào thân côn trùng, nảy mầm, xuyên qua vỏ và phát triển bên trong, làm côn trùng chết sau vài ngày.
Hai nhóm này có phổ khá rộng, được dùng cho nhiều loại côn trùng như rầy, rệp, bọ phấn, bọ trĩ, một số sâu non và côn trùng sống trong đất. Điều kiện để chúng làm việc tốt là độ ẩm cao và tránh nắng gắt chiếu thẳng. Vì vậy thời điểm phun hợp lý thường là chiều mát, trời râm, phun kỹ mặt dưới lá nơi côn trùng ẩn nấp.
Giới hạn rõ nhất là tốc độ: phun hôm nay, côn trùng có thể vẫn ăn và vẫn đẻ thêm vài ngày. Nếu mật độ đã quá cao, cây đang bị hại nặng, nấm ký sinh côn trùng không kịp cứu. Chúng phát huy tốt nhất khi được dùng sớm, lúc mật độ còn thấp, và lặp lại theo hướng dẫn trên nhãn.
Chọn nhóm chế phẩm theo vấn đề
Bảng dưới gợi ý nhóm chế phẩm thường được dùng cho từng vấn đề ở vườn sâm thổ hào. Chọn sản phẩm cụ thể thì phải theo nhãn và hỏi cán bộ khuyến nông:
| Vấn đề | Nhóm chế phẩm hay dùng | Dùng lúc nào | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Thối gốc, thối rễ do nấm đất | Nấm đối kháng Trichoderma, một số vi khuẩn có ích | Từ khi ủ phân, làm luống, ươm cây | Phòng là chính; phải sửa thoát nước song song |
| Rệp, bọ phấn, bọ trĩ | Nấm xanh, nấm trắng; một số chế phẩm thảo mộc | Mật độ còn thấp, chiều mát | Phun kỹ mặt dưới lá, lặp lại |
| Sâu non ăn lá | Chế phẩm Bt | Sâu mới nở, còn nhỏ | Nắng làm giảm hiệu lực; không tác dụng với sâu trong nụ quả |
| Côn trùng trong đất | Nấm xanh dạng trộn đất | Khi làm đất, bón lót | Cần đất ẩm, nhiều hữu cơ |
| Tuyến trùng | Một số chế phẩm vi sinh cải tạo đất | Trước và trong khi cải tạo đất | Hiệu quả chậm, kết hợp luân canh |
Bảng chỉ để định hướng. Hiệu quả của chế phẩm phụ thuộc nhiều vào chủng vi sinh, chất lượng sản phẩm và cách bảo quản. Nếu có thể, hỏi những nhà vườn quanh mình đã dùng loại nào hiệu quả trong điều kiện đất và khí hậu của địa phương.
Chế phẩm thảo mộc và hỗn hợp tự làm: lợi và rủi ro
Nhiều nhà vườn tự ngâm tỏi, ớt, gừng, lá xoan, lá thuốc lá hay các loại lá đắng để phun xua côn trùng. Một số hỗn hợp có tác dụng xua đuổi hoặc làm giảm côn trùng chích hút ở mức nhất định, và có ưu điểm là rẻ, dễ làm. Cũng có những chế phẩm thảo mộc thương mại đã đăng ký, có nhãn, chiết từ cây xoan Ấn Độ hay các loại cây khác.
Rủi ro của hỗn hợp tự làm là không ai biết nồng độ thật bao nhiêu. Pha đặc quá có thể làm cháy lá non, đặc biệt khi phun lúc nắng. Một số nguyên liệu như lá thuốc lá chứa chất độc với người và vật nuôi, không phải cứ nguồn gốc tự nhiên là an toàn. Hỗn hợp để lâu còn lên men, sinh mùi và nấm mốc.
Nếu muốn dùng, hãy pha loãng, phun thử trên vài lá, đợi một hai ngày xem lá có bị cháy không rồi mới phun rộng. Không dùng nguyên liệu độc hại, đeo găng và khẩu trang khi pha và phun. Với cây lấy củ để dùng, nên ưu tiên các biện pháp canh tác và sản phẩm có nhãn rõ ràng.
Dùng chế phẩm sinh học cho đúng
Phần lớn lần dùng chế phẩm thất bại vì sai ở những chỗ nhỏ. Thứ tự sau giúp tránh các lỗi đó:
- Xác định rõ vấn đề là gì trước khi chọn chế phẩm: bệnh trong đất, côn trùng chích hút hay sâu ăn lá.
- Mua sản phẩm có nhãn, có hạn dùng rõ, còn hạn xa; xem bao bì có bị phồng, ẩm, vón không.
- Đọc kỹ nhãn: đối tượng, cách pha, lượng dùng, số lần lặp, thời gian cách ly.
- Dùng nước sạch, không chứa chất khử trùng mạnh để pha; nước máy có mùi khử trùng nên để qua một thời gian cho bay bớt.
- Pha xong dùng ngay, không để qua đêm.
- Phun hoặc tưới vào chiều mát, trời râm; tránh trước khi mưa lớn.
- Không trộn chung với thuốc trừ nấm hoá học; nếu đã dùng thuốc hoá học, hỏi cán bộ chuyên môn về khoảng cách thời gian cần chờ.
- Ghi lại ngày dùng, sản phẩm, và quan sát sau một hai tuần.
Rửa sạch bình phun sau khi dùng, nhất là khi bình từng dùng cho thuốc hoá học; cặn thuốc hoá học trong bình có thể diệt luôn vi sinh vật trong chế phẩm lần sau.
Bảo quản chế phẩm vi sinh
Chế phẩm chứa nấm, vi khuẩn sống có thể mất hiệu lực nếu cất sai, trong khi nhìn bên ngoài không thấy gì khác. Những điều nên làm:
- Cất nơi khô mát, tránh ánh nắng trực tiếp; không để trên mái tôn, trong cốp xe hay gần bếp nóng.
- Đậy kín gói đã mở, dùng hết trong thời gian ngắn theo hướng dẫn.
- Không mua dự trữ quá nhiều, mua vừa đủ cho một hai đợt dùng.
- Để xa tầm tay trẻ em, tách riêng khỏi thức ăn và thức ăn chăn nuôi.
- Không dùng sản phẩm quá hạn, bị ẩm vón, có mùi lạ.
Chi phí của một gói chế phẩm hỏng không lớn, nhưng cái mất lớn hơn là anh chị tưởng đã phòng bệnh trong khi thực tế vườn không được bảo vệ. Khi nghi ngờ, thay gói mới.
Với vườn ở vùng nóng như Đông Nam Bộ hay vùng cát miền Trung mùa gió Lào, nhiệt độ trong nhà kho mái tôn có thể lên rất cao vào buổi trưa. Nên cất chế phẩm ở chỗ mát nhất trong nhà, trong thùng xốp kín, và ưu tiên mua gần thời điểm dùng thay vì mua sẵn từ đầu vụ.
Ghép chế phẩm vào lịch một vụ sâm
Chế phẩm sinh học phát huy tốt nhất khi được xếp vào lịch vụ từ đầu, thay vì chỉ lôi ra khi có dịch. Một khung tham khảo:
- Trước vụ vài tháng: ủ phân chuồng hoặc phụ phẩm với nấm đối kháng để có phân hoai sẵn cho bón lót.
- Khi ươm cây con: trộn một phần phân ủ có vi sinh vào giá thể để cây con có bộ rễ khoẻ ngay từ đầu.
- Khi làm luống: bón lót phân ủ, có thể kèm chế phẩm cho côn trùng trong đất nếu vụ trước có sâu xám, dế dũi nhiều.
- Trong mùa sinh trưởng: theo dõi hằng tuần; khi rệp, bọ phấn, sâu non bắt đầu xuất hiện ở mật độ thấp thì dùng chế phẩm phù hợp, chiều mát.
- Trước mùa mưa: bổ sung phân ủ có vi sinh quanh gốc, đồng thời khơi rãnh thoát nước.
- Sau khi đào củ: thu dọn tàn dư, ủ những phần khoẻ với nấm đối kháng, chuẩn bị cho vụ sau.
Khung này không cố định; mỗi vùng và mỗi vườn sẽ điều chỉnh. Điều quan trọng là chế phẩm trở thành một phần của cách làm vườn, không phải cứu hoả.
Câu hỏi thường gặp
Dùng chế phẩm sinh học có thay hoàn toàn được thuốc hoá học không?
Ở nhiều vườn nhỏ, kết hợp canh tác tốt với chế phẩm sinh học đủ giữ sâu bệnh ở mức chấp nhận được. Nhưng có những lúc dịch bùng mạnh mà chế phẩm không kịp. Khi đó cần hỏi cán bộ chuyên môn về hướng xử lý, kể cả thuốc hoá học có nhãn phù hợp.
Trichoderma trộn vào phân bao lâu thì dùng được?
Thời gian ủ tuỳ loại phân, độ ẩm và nhiệt độ, thường vài tuần đến vài tháng tới khi phân hoai, không còn mùi hôi, tơi xốp. Đọc hướng dẫn trên bao bì chế phẩm, giữ đống ủ đủ ẩm và đảo trộn theo hướng dẫn.
Có thể tự nhân nấm Trichoderma tại nhà không?
Có những hướng dẫn tự nhân nấm trên cơm, cám, nhưng rất dễ nhiễm nấm khác và vi khuẩn, nhất là khi không có điều kiện vô trùng. Sản phẩm tự nhân nhiễm tạp có thể mang thêm mầm bệnh. Với người mới, dùng sản phẩm có nhãn là an toàn hơn.
Phun nấm xanh, nấm trắng rồi có được tưới phun lên lá ngay không?
Nên tránh tưới phun lên lá ngay sau khi phun chế phẩm vì nước rửa trôi bào tử. Giữ độ ẩm không khí bằng cách tưới gốc. Đọc nhãn sản phẩm để biết thời gian cần chờ.
Chế phẩm sinh học có cần thời gian cách ly không?
Nhiều chế phẩm sinh học có thời gian cách ly ngắn, nhưng không phải bằng không với mọi loại. Thời gian cụ thể được ghi trên nhãn từng sản phẩm. Luôn đọc nhãn và tính ngày trước khi đào củ.
Vì sao dùng chế phẩm mà không thấy hiệu quả?
Thường do dùng quá muộn khi dịch đã nặng, phun lúc nắng gắt, pha với nước có chất khử trùng, trộn với thuốc hoá học, hoặc sản phẩm bảo quản sai đã mất hiệu lực. Xem lại từng khâu và ghi chép cho lần dùng sau.