Chăm cây con sâm thổ hào trong vườn ươm xoay quanh năm việc: che nắng vừa đủ rồi rút dần lưới che, tưới theo tuổi cây chứ không theo thói quen, bón loãng khi cây đã có lá thật, tỉa thưa và dặm kịp lúc, và ghi chép để biết lứa cây đang tiến triển ra sao. Làm đều mấy việc này, cây ra ruộng sẽ lùn, thân cứng, lá xanh dày và bộ rễ trắng kín bầu.
Bài này nối tiếp các bài gieo khay và ươm bầu trong cùng chuyên mục, tập trung vào giai đoạn từ khi cây xoè lá mầm cho tới trước khi luyện cây đem trồng. Mọi mốc tuần, tỷ lệ che nắng đều là khoảng tham khảo; vườn ươm ở trung du phía Bắc, ở Huế hay ở Đồng Nai sẽ cần nhịp khác nhau.
Giai đoạn cây con cần gì
Cây con sâm thổ hào trong vườn ươm cần bốn thứ: ánh sáng đủ để thân lùn và lá dày, nước đều để rễ không bị khô hay úng, dinh dưỡng vừa phải khi chất dự trữ trong hạt đã cạn, và không khí thoáng để nấm bệnh không có chỗ bám. Thiếu một trong bốn thứ, cây sẽ báo ngay bằng hình dáng: thân cao gầy là thiếu sáng, lá vàng nhạt từ dưới lên là thiếu dinh dưỡng hoặc úng rễ, đầu lá cháy là nóng và khô.
Giai đoạn này kéo dài bao lâu tuỳ cỡ bầu, thời tiết và thời vụ ngoài ruộng. Người ươm thường không nhắm vào một số ngày cố định mà nhắm vào hình dáng cây: số lá thật, độ cứng của thân, bộ rễ trong bầu. Bài về thời điểm đem cây ra trồng trong chuyên mục nói kỹ các dấu hiệu đó.
Một điều cần ghi nhớ: cây ở vườn ươm được nuông chiều quá thì khi ra ruộng sẽ sốc. Mục tiêu của chăm cây con không phải cho cây lớn thật nhanh, mà cho cây khoẻ, cân đối, quen dần với điều kiện ngoài trời.
Với người ươm lần đầu, nên chia vườn ươm thành từng lứa nhỏ gieo cách nhau một hai tuần thay vì gieo một lần cho cả vụ. Lứa trước là bài học cho lứa sau: anh chị thấy được lỗi tưới, lỗi che ngay trong cùng một mùa, sửa kịp mà không mất trắng.
Lưới che: dựng thế nào và rút dần ra sao
Che để giảm nắng gắt, không phải để làm tối. Lưới đen loại che vừa phải là đủ cho vườn ươm sâm thổ hào ở phần lớn các vùng. Dưới lưới anh chị vẫn phải thấy sáng rõ, bóng người in trên mặt đất. Che quá tối là cây vống.
Độ cao giàn che. Giàn cao ngang hoặc hơn đầu người giúp đi lại thoải mái và không khí lưu thông tốt; giàn thấp sát luống dễ hầm nóng.
Theo vùng. Ở Đông Nam Bộ và Nam Bộ nắng gắt quanh năm, lưới thường để lâu hơn. Ở Quảng Trị, Huế mùa gió Lào, ngoài lưới phía trên có thể cần thêm tấm chắn gió phía tây. Ở miền Bắc mùa xuân trời dịu, có khi chỉ cần che giờ trưa.
Rút dần lưới. Khi cây có vài lá thật và đã cứng, bắt đầu cho cây ra nắng: mở lưới buổi sáng sớm và chiều muộn trước, sau đó kéo dài thời gian mở mỗi tuần. Rút lưới đột ngột trong ngày nắng to làm lá cháy trắng.
Che mưa riêng với che nắng. Lưới không che được mưa. Nếu ươm trong mùa mưa, cần thêm mái nilon trong suốt phía trên, để hở các phía cho thoáng.
Giữ giàn chắc chắn. Giàn che bằng tre, cọc gỗ hay khung sắt đều được, miễn là chịu được gió mạnh và mưa dông. Lưới bị gió lật hoặc giàn sập đè lên luống bầu có thể làm hỏng cả lứa cây chỉ trong một buổi chiều.
Tưới theo tuổi cây con
Nhu cầu nước của cây con thay đổi nhanh theo tuổi. Bảng sau là cách nghĩ, không phải lịch cứng; anh chị luôn kiểm tra độ ẩm bầu bằng tay trước khi tưới:
| Giai đoạn | Bộ rễ lúc này | Cách tưới | Dấu hiệu tưới sai |
|---|---|---|---|
| Vừa xoè lá mầm | Rễ ngắn, chỉ ở lớp mặt | Phun sương nhẹ, giữ ẩm lớp mặt | Mặt giá thể đóng váng, cây đổ ở gốc |
| Một hai lá thật | Rễ xuống nửa bầu | Tưới gốc chậm, khi lớp mặt đã se | Lá rũ trưa, mép lá vàng |
| Ba bốn lá thật | Rễ chạm đáy bầu | Tưới đẫm hơn nhưng thưa lần hơn | Rêu mặt bầu, lá dưới vàng úng |
| Đang luyện cây | Rễ trắng kín bầu | Giảm dần lượng nước để cây cứng | Cây héo hẳn không hồi lại buổi chiều |
Tưới vào buổi sáng là chuẩn chung. Ngày nắng nóng ở miền Nam có thể tưới bổ sung chiều sớm, đủ thời gian để lá khô trước khi trời tối. Tránh để vòi tưới xối mạnh làm trôi đất mặt bầu, lộ cổ rễ.
Vườn ươm vài nghìn bầu có thể cân nhắc lắp hệ phun mưa hoặc phun sương cố định để tưới đều và đỡ công. Khi lắp, anh chị kiểm tra xem các góc luống có nhận đủ nước không, vì vòi phun thường tưới lệch ở mép. Hệ tưới tự động vẫn cần người kiểm tra bầu bằng tay mỗi ngày, không thể khoán trắng.
Bón loãng: khi nào và bằng gì
Hạt nuôi cây con trong những ngày đầu; sau khi cây có lá thật, dinh dưỡng trong giá thể bắt đầu quyết định sức lớn. Một số nguyên tắc an toàn khi bón cho cây con:
- Không bón khi cây mới chỉ có lá mầm; chờ ít nhất lá thật đầu tiên mở hẳn.
- Ưu tiên phân hữu cơ dạng lỏng đã ủ hoai và pha thật loãng, tưới vào gốc thay vì phun lên lá.
- Nếu dùng phân hoá học hoà tan, pha loãng hơn nhiều so với mức bón cho cây trưởng thành và chỉ dùng khi đã hỏi cán bộ khuyến nông; không rắc phân hạt lên mặt bầu nhỏ.
- Tưới nước lã cho ẩm bầu trước rồi mới tưới phân loãng, để rễ không gặp phân khi bầu đang khô.
- Bón cách nhau nhiều ngày, quan sát phản ứng của cây sau mỗi lần trước khi bón tiếp.
- Ngừng bón đạm trong thời gian luyện cây để thân cứng lại, lá không non mướt quá khi ra ruộng.
Dấu hiệu bón quá tay: mép lá cháy nâu, lá xoăn, rễ trắng chuyển nâu. Gặp các dấu hiệu này, ngừng bón và tưới nước lã nhiều lần để rửa bớt phân trong bầu. Cây con bị còi vì đất nghèo hồi phục nhanh hơn cây bị cháy rễ vì phân.
Phân hữu cơ lỏng tự ủ tại nhà, như nước ngâm phân chuồng hay nước ủ cá, phải ủ đủ lâu, lọc bỏ cặn và pha loãng nhiều lần trước khi dùng. Mùi nặng là dấu hiệu nên pha loãng thêm. Không tưới loại nước ủ này lên lá cây con.
Tỉa thưa và dặm cây
Một lứa cây đồng đều giúp chăm dễ và ra ruộng cùng lúc. Trình tự làm mỗi lần kiểm tra vườn ươm:
- Đi dọc từng luống, đánh dấu những bầu có hai cây mọc và những bầu trống.
- Ở bầu có hai cây, giữ cây khoẻ hơn, dùng kéo cắt cây còn lại sát mặt bầu; không nhổ để khỏi làm động rễ cây giữ lại.
- Dặm vào bầu trống bằng cây thừa từ khay dự phòng, làm vào chiều mát và che kỹ cây vừa dặm vài ngày.
- Khi xếp lại bầu, giãn khoảng cách các bầu ra một chút cho tán lá không chồng lên nhau.
- Gom cây yếu, vàng còi ra một góc riêng, chăm thêm một thời gian; cây không khá lên thì loại.
- Ghi số bầu đạt, bầu dặm, bầu loại vào sổ sau mỗi lượt.
Giữ sẵn một khay dự phòng gieo cùng lúc với lứa chính là cách đơn giản nhất để có cây dặm cùng tuổi. Cây dặm nhỏ tuổi hơn hẳn sẽ bị cây xung quanh lấn át, cả trong vườn ươm lẫn ngoài ruộng.
Cỏ, sâu nhỏ và ốc sên trong vườn ươm
Cỏ trong bầu nhổ khi còn nhỏ, lúc rễ cỏ chưa quấn vào rễ sâm. Mặt bầu nên giữ sạch cỏ, lối đi giữa các luống phát gọn để không thành chỗ ẩn nấp cho sên, dế. Không dùng thuốc diệt cỏ trong vườn ươm; cây con sâm thổ hào nhạy cảm và chỉ cần một chút thuốc trôi dạt cũng có thể bị hại. Cũng nên lưu ý khi ruộng lân cận phun thuốc cỏ vào ngày có gió thổi về phía vườn ươm.
Rệp và bọ trĩ đôi khi xuất hiện ở mặt dưới lá non, làm lá xoăn, có chấm bạc. Với vườn ươm nhỏ, anh chị có thể xịt nước mạnh vào mặt dưới lá để rửa trôi, ngắt bỏ lá bị nặng, giữ vườn thoáng. Ốc sên và sên trần hoạt động ban đêm, hay ăn lá non sát mép luống: kiểm tra bằng đèn pin buổi tối và nhặt bằng tay là cách hiệu quả nhất với quy mô hộ.
Khi sâu hại vượt quá khả năng xử lý bằng tay, anh chị hỏi cán bộ bảo vệ thực vật về biện pháp phù hợp, ưu tiên chế phẩm sinh học. Các bệnh và sâu hại ngoài ruộng có chuyên mục riêng; ở vườn ươm, phần lớn có thể phòng bằng vệ sinh, thông thoáng và theo dõi đều đặn.
Sổ vườn ươm: ghi gì mỗi tuần
Không cần bảng biểu cầu kỳ, một cuốn vở học sinh là đủ. Mỗi tuần một trang, ghi những thứ sau:
- Ngày, thời tiết chung trong tuần: nắng, mưa, nồm, gió Lào, rét.
- Số cây đang có, số cây chết hoặc loại, lý do nếu biết.
- Chiều cao ước lượng và số lá thật của vài cây đánh dấu sẵn ở các vị trí khác nhau.
- Những lần bón: ngày, loại phân, mức pha loãng.
- Những lần đảo bầu, tỉa, dặm, rút lưới che.
- Sâu bệnh nhìn thấy và cách đã xử lý.
- Điều muốn làm khác ở lứa sau.
- Ngày dự kiến bắt đầu luyện cây và ngày dự kiến trồng, để đối chiếu với tình trạng làm đất ngoài ruộng.
Sau vài lứa, anh chị sẽ có một bộ ghi chép đúng với vườn mình, thứ quý hơn mọi con số chung trên sách báo. Khi trao đổi với cán bộ khuyến nông hay người trồng khác, cuốn sổ cũng giúp câu chuyện cụ thể và dễ tìm ra vấn đề hơn nhiều.
Nếu thấy ghi tay bất tiện, chụp ảnh cùng một góc luống mỗi tuần cũng là một cách lưu lại. Xem lại chuỗi ảnh, anh chị nhận ra cây chậm lớn từ tuần nào, lá vàng từ lúc nào, điều mà nhìn hằng ngày rất khó thấy.
Câu hỏi thường gặp
Cây con sâm thổ hào trong vườn ươm bị vàng lá dưới là do đâu?
Thường do bầu úng nước làm rễ thiếu khí, hoặc giá thể nghèo dinh dưỡng khi cây đã lớn. Anh chị kiểm tra độ ẩm bầu trước: bầu sũng thì giãn tưới, tăng thoáng; bầu khô vừa mà lá vẫn vàng thì có thể bắt đầu bón loãng.
Có cần che lưới cho cây con sâm thổ hào suốt thời gian ươm không?
Không nên che suốt. Lưới cần trong giai đoạn cây non và những ngày nắng gắt, nhưng cây phải được ra nắng dần trước khi trồng. Cây quen bóng râm hoàn toàn khi đem ra ruộng sẽ cháy lá, chậm bén rễ.
Tưới cây con bằng nước vo gạo có tốt không?
Nước vo gạo có một ít chất hữu cơ nhưng dễ lên men, chua nếu để lâu, và có thể làm mặt bầu mốc. Nếu dùng, chỉ dùng nước mới vo, tưới vào gốc, không thay cho nước sạch. Với cây con, nước sạch và giá thể tốt quan trọng hơn.
Cây con sâm thổ hào cao vọt, thân mảnh phải làm sao?
Đó là dấu hiệu thiếu sáng hoặc tưới, bón đạm quá nhiều. Đưa cây ra chỗ sáng hơn dần dần, giảm tưới, ngừng bón đạm, giãn bầu cho thoáng. Khi trồng ra ruộng, có thể đặt cây sâu hơn một chút để phần thân dài được vùi bớt.
Một người chăm được vườn ươm bao nhiêu bầu?
Tuỳ cách bố trí vườn, nguồn nước và thời gian của mỗi người, nên không có con số chung. Người mới nên bắt đầu ở mức vài trăm bầu để làm quen nhịp tưới, đảo bầu, rồi tăng dần theo số liệu ghi trong sổ của chính mình.