Sâm thổ hào trồng chậu cần ít phân: một lượng phân hữu cơ đã ủ hoai trộn sẵn trong giá thể lúc trồng, sau đó bón thúc nhẹ vài lần bằng phân hữu cơ khi cây đang lớn mạnh là thường đủ. Bón đậm, nhất là phân giàu đạm, làm cây xanh tốt, thân cao mà củ không to hơn, lại dễ cháy rễ trong khối đất nhỏ.
Người trồng chậu hay rơi vào tâm lý "chậu nhỏ thì phải bón nhiều cho đủ". Thực ra ngược lại: đất trong chậu ít, nồng độ phân trong đó tăng rất nhanh, rễ dễ bị hại. Bài này nói về loại phân hợp với củ sâm, thời điểm và cách bón cho chậu, cách tự ủ phân hữu cơ từ rác bếp, và cách nhìn cây để biết đang thiếu hay thừa.
Cây sâm dùng phân để làm gì
Hiểu cây dùng dinh dưỡng vào đâu giúp anh chị bón đúng thay vì bón theo cảm tính. Trong vài tháng đầu, sâm thổ hào dồn sức làm thân lá và bộ rễ. Đạm giúp lá xanh, thân lớn; lân giúp rễ phát triển; kali tham gia vào việc vận chuyển và tích lũy tinh bột, liên quan tới phần củ.
Khi bộ lá đã đủ, cây bắt đầu ra hoa và đồng thời dồn tinh bột xuống rễ củ. Ở giai đoạn này, thứ cây cần là lá khỏe để quang hợp, nắng đủ, nước vừa, và dinh dưỡng cân đối; đạm quá nhiều lúc này khiến cây tiếp tục ra lá non thay vì tích lũy, củ chậm lớn.
Đó là lý do người trồng các loại cây lấy củ thường nói "nhiều đạm thì nhiều lá". Với sâm thổ hào, mục tiêu không phải một chậu lá tươi tốt nhất xóm, mà là bộ lá vừa đủ, khỏe, không sâu bệnh, đủ sức nuôi củ cho tới khi đào.
Phân hữu cơ đã ủ hoai hợp với cây trồng chậu vì nó giải phóng dinh dưỡng chậm và nhẹ, đồng thời cải thiện cấu trúc giá thể, giúp giữ ẩm và thoáng khí. Phân vô cơ có thể dùng, nhưng trong chậu nhỏ rất dễ quá liều, người mới nên hạn chế và nếu dùng thì đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì, bắt đầu với lượng nhỏ hơn khuyến cáo.
Các loại phân hữu cơ dùng cho chậu sâm
Không cần mua nhiều loại. Chọn một hai thứ dễ kiếm ở chỗ anh chị, miễn là đã hoai và sạch.
| Loại phân | Đặc điểm | Lưu ý khi dùng cho chậu sâm |
|---|---|---|
| Phân bò ủ hoai | Dễ kiếm ở nông thôn, tơi, dinh dưỡng nhẹ | Phải ủ kỹ, khô, không mùi; phân bò tươi tuyệt đối không dùng |
| Phân gà, phân dê ủ hoai | Dinh dưỡng đậm hơn phân bò | Dùng lượng ít hơn, trộn đều, không để vón cục sát rễ |
| Phân trùn quế | Tơi, không mùi, dinh dưỡng nhẹ, hợp trồng chậu ở phố | Không dùng quá nhiều một lúc vì giữ ẩm lâu |
| Phân ủ từ rác bếp, lá cây | Tự làm được, rẻ, cải tạo giá thể tốt | Ủ cho tới khi thành mùn nâu sẫm, không còn nhận ra vỏ rau |
| Tro bếp từ củi, rơm | Có kali, hơi kiềm | Rải một ít, không dùng tro than đá, tro rác nhựa; đất kiềm sẵn thì tránh |
| Phân hữu cơ đóng bao bán sẵn | Tiện, đã qua xử lý | Đọc kỹ thành phần và hướng dẫn, dùng ít hơn mức ghi cho cây trồng đất |
Dù dùng loại nào, phép thử hoai vẫn như nhau: tơi, màu nâu sẫm, mùi đất ẩm. Còn mùi hôi nồng, còn nóng khi thọc tay vào, hay còn nhận ra nguyên liệu ban đầu thì chưa dùng được cho chậu.
Lịch bón cho một chậu sâm trong năm đầu
Lịch dưới đây là khung cho cây trồng vào đầu mùa ấm trong giá thể đã có phân hữu cơ hoai. Điều chỉnh theo cây của anh chị: cây xanh khỏe thì giãn ra, cây nhạt màu, chậm lớn thì bón đều hơn.
- Lúc trồng: trộn phân hữu cơ hoai vào giá thể, khoảng một phần phân trong tám đến mười phần giá thể theo thể tích; không bón thêm gì trên mặt.
- Tháng đầu: không bón. Rễ non đang bén, dễ bị hại nếu gặp phân đậm.
- Khi cây ra lá mới đều, thân cứng: bón thúc lần đầu bằng một nắm nhỏ phân hữu cơ hoai hoặc phân trùn quế rải quanh mép chậu, cách gốc một khoảng, xới nhẹ lớp mặt rồi tưới.
- Khoảng mỗi tháng một lần trong giai đoạn cây lớn mạnh: lặp lại bón thúc nhẹ như trên, hoặc tưới loãng nước phân hữu cơ đã ủ.
- Khi cây bắt đầu ra hoa nhiều: giảm hoặc ngừng phân giàu đạm; có thể rải chút tro bếp sạch quanh mép chậu nếu đất không kiềm.
- Mùa mưa dầm và mùa lạnh: ngừng bón, vì cây chậm lại, phân dễ đọng và giá thể ẩm lâu.
- Vài tháng trước khi đào củ: ngừng bón hẳn, để cây tự tàn lá theo mùa.
Tỷ lệ và tần suất ở đây là khoảng tham khảo cho người trồng chậu, không phải định mức kỹ thuật. Mỗi giá thể, mỗi loại phân có độ đậm khác nhau. Nếu sau khi bón thấy lá có dấu hiệu cháy mép hoặc héo, ngừng ngay và tưới đẫm để rửa bớt.
Dấu hiệu cây thừa phân hay thiếu phân
Thừa đạm. Lá xanh đậm, to bất thường, thân vống cao mềm, nhiều cành lá non, ít hoa hoặc hoa ra muộn. Cây trông rất khỏe nhưng khi đào thử củ thường nhỏ so với độ to của bộ lá. Thân mềm cũng dễ gãy khi gió.
Bón quá liều, cháy rễ. Mép lá khô cháy nâu, lá héo dù đất ẩm, xuất hiện sau khi vừa bón. Mặt giá thể có thể có lớp muối trắng. Cần tưới đẫm nhiều lần cho nước chảy qua đáy để rửa bớt phân, và ngừng bón một thời gian dài.
Thiếu dinh dưỡng chung. Lá nhạt màu đều cả cây, cây chậm lớn, lá mới nhỏ, dù nắng nước đều ổn. Thường gặp ở chậu đã trồng lâu mà giá thể nghèo, hoặc giá thể chủ yếu là cát. Bón thúc nhẹ bằng phân hữu cơ và theo dõi lá mới.
Bón lệch một loại, cây thiếu cân đối. Lá già vàng hoặc cháy nhẹ ở mép trong khi ngọn vẫn xanh là triệu chứng thường được nhắc tới khi cây thiếu kali, nhưng nó dễ nhầm với khô hạn hay cháy phân, nên chỉ là gợi ý để xem lại cách bón. Với chậu chỉ được bón một loại phân giàu đạm suốt vụ, thiếu cân đối là điều dễ xảy ra. Một ít tro bếp sạch hoặc phân hữu cơ đa dạng nguồn thường giúp cân lại; không nên tự đoán rồi bón dồn một loại.
Lá vàng không phải lúc nào cũng do phân. Lá vàng từ dưới lên kèm đất ướt thường do úng; lá vàng cuối mùa là cây tàn theo mùa; lá vàng lốm đốm có thể do sâu bệnh. Trước khi bón thêm, loại trừ các nguyên nhân này.
Tự ủ phân hữu cơ nhỏ ở nhà phố
Người trồng vài chục chậu sâm có thể tự ủ phân từ rác bếp và lá khô, vừa đỡ tiền mua vừa giảm rác. Một cách làm đơn giản trong thùng:
- Dùng thùng nhựa có nắp, khoan vài lỗ nhỏ ở đáy và thành để thoát nước và thông khí, kê thùng trên gạch.
- Xếp xen lớp rác xanh (vỏ rau, vỏ trái cây, bã trà, bã cà phê) với lớp nâu khô (lá khô, giấy bìa xé nhỏ, mùn cưa sạch) theo tỷ lệ phần nâu nhiều hơn phần xanh.
- Không cho vào thịt, cá, xương, dầu mỡ, phân chó mèo, vì dễ bốc mùi, kéo ruồi chuột và mang mầm bệnh.
- Giữ hỗn hợp ẩm như miếng bọt biển vắt ráo; khô quá thì rưới chút nước, ướt quá thì thêm phần nâu.
- Đảo trộn vài tuần một lần cho thoáng khí; có thể dùng thêm chế phẩm vi sinh ủ phân theo hướng dẫn trên bao bì.
- Sau vài tháng, khi hỗn hợp thành mùn nâu sẫm, tơi, mùi đất ẩm, không còn nhận ra rác ban đầu, sàng lấy phần mịn dùng cho chậu, phần thô cho trở lại thùng ủ tiếp.
Phân tự ủ thường không đều độ đậm như phân bán sẵn, nên dùng lượng vừa phải và quan sát cây. Đây cũng là nguồn mùn tốt để bổ sung khi tái sử dụng giá thể sau mỗi vụ.
Phân bón lá và chế phẩm: có cần không
Trên thị trường có rất nhiều loại phân bón lá, chế phẩm kích rễ, chế phẩm kích củ, quảng cáo làm củ to nhanh. Với người trồng vài chậu sâm thổ hào để thử và để dùng trong nhà, những thứ này thường không cần thiết. Một giá thể tốt, phân hữu cơ hoai, nắng đủ, nước đúng và thời gian đủ đã là nền đầy đủ cho cây.
Nếu muốn dùng, hãy chọn sản phẩm có nhãn rõ ràng, ghi thành phần và hướng dẫn, đã được phép lưu hành. Đọc kỹ hướng dẫn, pha loãng hơn mức ghi khi dùng cho chậu nhỏ, phun vào sáng sớm hoặc chiều mát, và thử trước trên một hai chậu. Tránh tự pha trộn nhiều loại với nhau.
Đặc biệt cẩn trọng với các chất kích thích sinh trưởng. Củ sâm là phần sẽ dùng tới, nên những thứ đưa vào cây cần được cân nhắc kỹ. Không dùng sản phẩm không rõ nguồn gốc, không nhãn, mua theo lời truyền miệng. Khi băn khoăn, hỏi cán bộ khuyến nông hoặc trạm bảo vệ thực vật nơi anh chị ở.
Một cách nghĩ đơn giản: với chậu sâm, những gì làm giá thể khỏe lên lâu dài, như mùn hữu cơ, phủ gốc, thoát nước tốt, luôn đáng làm hơn những gì hứa hẹn làm cây lớn nhanh trong vài tuần.
Bón phân cho chậu khác bón cho ruộng thế nào
Ngoài ruộng, phân bón rải xuống được pha loãng trong một khối đất rất lớn, phần thừa có thể thấm xuống sâu hoặc lan sang bên. Rễ cây có không gian để tránh chỗ đất quá đậm. Trong chậu, mọi thứ bị giữ trong vài chục lít giá thể; một nắm phân thừa cũng làm nồng độ quanh rễ tăng vọt.
Nước tưới trong chậu cũng mang dinh dưỡng đi nhanh hơn: mỗi lần tưới đẫm, một phần phân hòa tan theo nước chảy ra lỗ đáy. Đó là lý do bón chậu nên theo nguyên tắc ít mà đều, thay vì nhiều mà thưa. Bón một lượng lớn rồi tưới nhiều lần thì phần lớn trôi đi, phần còn lại lại có thể làm hại rễ trong những ngày đầu.
Ngoài ra, khối giá thể trong chậu sau vài tháng có thể tích muối từ phân và nước tưới, thấy qua lớp váng trắng trên mặt chậu hoặc quanh lỗ đáy. Định kỳ tưới đẫm nhiều lượt cho nước chảy qua nhiều lần giúp rửa bớt. Khi kết thúc vụ, thay hoặc làm mới giá thể là cách triệt để nhất.
Vì những khác biệt này, đừng lấy định mức bón cho ruộng rồi chia nhỏ theo diện tích để áp cho chậu. Hãy quan sát chậu của chính mình và điều chỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Có dùng nước vo gạo tưới cho chậu sâm được không?
Nhiều người dùng nước vo gạo loãng tưới cây như một nguồn dinh dưỡng nhẹ. Có thể dùng thỉnh thoảng, nhưng không thay được phân và không nên dùng liên tục, vì nước vo gạo để lâu dễ lên men, có mùi, kéo kiến và có thể làm giá thể bị nấm mốc trên mặt.
Bã cà phê có tốt cho chậu sâm thổ hào không?
Bã cà phê nên cho vào thùng ủ phân cùng rác khác hơn là rải thẳng lên chậu. Rải trực tiếp một lớp dày có thể đóng váng, cản nước thấm và mọc nấm mốc trên mặt. Sau khi ủ thành mùn, bã cà phê trở thành một phần của phân hữu cơ dùng tốt cho chậu.
Cây sâm đang ra hoa có nên bón thêm cho hoa nhiều hơn không?
Không cần bón nhiều. Lúc ra hoa cũng là lúc cây bắt đầu dồn chất xuống củ. Nếu anh chị trồng để lấy củ, giữ nhịp bón nhẹ hoặc ngừng phân giàu đạm. Nếu trồng làm cảnh lấy hoa, có thể bón thúc nhẹ đều, nhưng vẫn tránh bón đậm.
Phân bón vô cơ có dùng cho chậu sâm được không?
Dùng được nếu cẩn trọng, nhưng không cần thiết với người trồng vài chậu. Nếu dùng, chọn loại cân đối, pha loãng hoặc rải lượng rất nhỏ quanh mép chậu, không chạm gốc, tưới ngay sau khi bón, và luôn đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì. Không tự tăng liều để củ to nhanh.
Bao lâu thì nên thay giá thể để có dinh dưỡng mới?
Thường sau mỗi vụ, tức khi đào củ, là lúc làm mới hoặc thay giá thể. Trong vụ, chỉ cần bón thúc nhẹ bổ sung. Nếu cây giữ lại nhiều năm trong cùng một chậu, có thể cào bỏ lớp mặt vài phân và thay bằng giá thể mới có phân hữu cơ hoai vào đầu mùa ấm.
Có nên trộn phân dê nguyên viên vào giá thể không?
Phân dê dạng viên đã ủ hoai có thể dùng, nhưng nên đập nhỏ hoặc ủ thêm cho tơi trước khi trộn, để phân phân bố đều trong giá thể. Viên phân nằm nguyên cục sát rễ có thể tạo điểm quá đậm. Phân dê tươi chưa ủ thì không dùng cho chậu.