Nếu mục tiêu là củ, nhiều người trồng sâm thổ hào ngắt bớt nụ hoa và bấm ngọn những cây vống cao để cây dồn sức nuôi củ; nếu mục tiêu là hạt giống, để nguyên hoa trên những cây mẹ được chọn và không bấm ngọn chúng. Mức tăng củ khi ngắt hoa chưa có số liệu công bố đủ tin cậy cho cây này, nên cách tốt nhất là tự thử trên vài đoạn luống của mình.
Ngắt hoa là việc tốn công, cây sâm thổ hào lại ra hoa rải rác trong nhiều tháng. Bài này giải thích vì sao ngắt hoa có thể có lợi cho củ, các cách làm theo từng mục tiêu, bấm ngọn lúc nào, tỉa lá già lá bệnh, giữ cây làm giống ngay trên ruộng, và cách đo xem công ngắt hoa có xứng đáng với ruộng anh chị hay không.
Hoa và quả lấy đi gì của củ
Cây sâm thổ hào làm ra đường bột nhờ lá, rồi chia phần đó cho nhiều nơi: ngọn và lá non đang lớn, hoa, quả và hạt đang hình thành, và củ để dự trữ. Hoa sâm thổ hào màu đỏ, mọc đơn lẻ ở nách lá, mỗi bông thường chỉ nở trong thời gian ngắn rồi tàn, nhưng cây ra hoa nối tiếp nhau nhiều tuần. Sau hoa là quả nang có lông, bên trong nhiều hạt; nuôi quả và hạt cho tới khi chín là một khoản chi lớn của cây.
Lập luận của việc ngắt hoa rất đơn giản: phần đường bột lẽ ra đi nuôi quả và hạt sẽ được giữ lại cho củ. Cách làm này quen thuộc với nhiều cây lấy củ, lấy thân, lá. Người trồng sâm thổ hào ở nhiều nơi cũng ngắt hoa với niềm tin như vậy.
Điều cần nói thẳng là mức chênh lệch thực tế giữa ruộng ngắt hoa và không ngắt hoa ở sâm thổ hào chưa được công bố rộng rãi bằng thí nghiệm đối chứng đáng tin. Mức đó có thể khác nhau theo giống, đất, mùa và độ dày cây. Vì vậy bài này coi ngắt hoa là một lựa chọn kỹ thuật cần thử, không phải việc bắt buộc.
Một điểm nữa: ngắt hoa không thay được những yếu tố lớn hơn như đủ nắng, đất tơi, không úng. Ruộng úng nước mà chăm ngắt hoa thì củ vẫn hỏng.
Ba mục tiêu, ba cách xử lý hoa và ngọn
Trước khi làm gì với hoa, xác định rõ từng luống được trồng để làm gì. Nhiều ruộng có cả ba mục tiêu ở những phần khác nhau.
| Mục tiêu | Với hoa | Với ngọn | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Lấy củ là chính | Ngắt nụ đều đặn, nhất là ở giai đoạn cây bắt đầu tích củ | Bấm ngọn cây vống cao, thân yếu | Có thể chừa vài cây khoẻ nhất làm giống |
| Lấy hạt giống | Giữ nguyên hoa, có thể tỉa bớt hoa cuối vụ không kịp chín | Không bấm ngọn | Trồng thưa, chọn cây mẹ khoẻ, cắm cọc đánh dấu |
| Trồng làm cảnh, lấy hoa | Giữ hoa, hái hoa đã nở nếu cần | Bấm ngọn sớm để cây phân cành, nhiều điểm ra hoa | Củ thường nhỏ hơn, chấp nhận điều đó |
Luống làm giống nên tách riêng ở một đầu ruộng, đủ nắng, không xen giữa các luống ngắt hoa, để người đi ngắt hoa không lỡ tay và để quả chín đều.
Bấm ngọn: lúc nào và bấm ở đâu
Bấm ngọn với sâm thổ hào chủ yếu dùng để kìm những cây vươn cao quá mức và để cây gọn, không phải việc làm đồng loạt cho cả ruộng.
- Quan sát ruộng ở tháng thứ hai, thứ ba. Những cây cao vượt hẳn hàng, thân mảnh, lá thưa là đối tượng cần bấm. Cây đang thấp, tán gọn thì để yên.
- Bấm vào buổi sáng khô ráo, khi lá đã ráo sương, để vết cắt khô nhanh trong ngày. Không bấm lúc trời mưa hay ngay trước mưa.
- Dùng móng tay hoặc kéo sạch ngắt đoạn ngọn non dài khoảng một, hai đốt lá, ngay phía trên một nách lá khoẻ. Cây sẽ đẻ nhánh từ các nách lá bên dưới.
- Lau kéo sau mỗi luống, nhất là khi đi qua cây có lá đốm, để không mang mầm bệnh từ cây này sang cây khác.
- Gom ngọn đã bấm ra khỏi luống, không để rơi vương trên mặt đất ẩm.
- Ghi lại luống nào đã bấm, ngày nào, để sau này so củ với luống không bấm.
Không nên bấm ngọn quá muộn, khi cây đã vào giai đoạn củ lớn và lá già bắt đầu vàng. Lúc đó cây cần mọi lá còn xanh để nuôi củ, bấm ngọn không còn lợi gì mà thêm vết thương.
Ngắt nụ, tỉa hoa: cách làm và nhịp đi ruộng
Ngắt nụ sớm hơn ngắt hoa. Nụ còn nhỏ, chưa nở là lúc cây mới đầu tư ít vào đó. Chờ hoa nở rồi tàn mới ngắt quả non thì cây đã tiêu tốn thêm một phần.
Đi ruộng đều đặn. Vì cây ra nụ rải rác, cần đi ruộng vài ngày một lần trong mùa hoa. Có thể kết hợp với lúc đi tưới, nhổ cỏ, mỗi lần một ít, thay vì dồn một ngày ngắt hết.
Ngắt bằng tay, nhẹ nhàng. Dùng hai ngón tay bẻ cuống nụ, giữ thân bằng tay kia. Không giật mạnh làm rách nách lá, vì đó là chỗ cây có thể ra nhánh, ra lá mới.
Làm lúc khô ráo. Như với bấm ngọn, ngắt vào ngày khô để vết thương nhỏ ở cuống mau khô.
Ưu tiên giai đoạn tích củ. Nếu không đủ công ngắt suốt mùa hoa, ưu tiên những tuần cây đang tích củ mạnh, thường là khi cây đã đủ lớn, ra hoa rộ. Những bông hoa cuối mùa trên cây sắp đào thì ngắt hay không cũng ít ý nghĩa.
Đừng ngắt lá theo hoa. Lá là xưởng làm đường bột cho củ. Khi ngắt nụ, cẩn thận không làm gãy, rách lá ở cùng nách.
Giữ cây làm giống ngay trên ruộng
Nếu anh chị muốn tự có hạt cho vụ sau, chọn cây mẹ ngay từ giữa vụ, lúc cây đã lộ rõ sức khoẻ: thân chắc, lá xanh đều, không có dấu hiệu bệnh, ra hoa đúng màu đỏ đặc trưng, đứng ở chỗ đủ nắng. Cắm một cọc tre có buộc dây màu cạnh mỗi cây mẹ, báo cho mọi người trong nhà biết không ngắt hoa ở những cây này.
Cây mẹ không bấm ngọn, không ngắt hoa trong giai đoạn chính. Có thể tỉa bớt những nụ ra rất muộn, khi đã đoán là quả sẽ không kịp chín trước lúc đào củ hay trước khi trời chuyển mùa mưa. Như vậy cây dồn sức cho những quả đã đậu trước, hạt chắc và đều hơn.
Quả chín khi vỏ chuyển sang màu nâu, khô dần. Cách thu, phơi, cất hạt và xử lý hạt trước khi gieo được viết riêng trong danh mục giống, hạt và ươm cây con. Ở đây chỉ cần nhớ rằng nên hái quả khi đã chín, không hái quả còn xanh; và khi cây mẹ được đào củ sau cùng, có thể giữ lại một phần đầu củ của chúng để so sánh.
Cây mẹ có thể là nguồn giống cho chính đất của anh chị, đã quen với khí hậu và cách chăm của anh chị. Đây là lợi thế mà giống mua từ xa không có, nhưng đổi lại cần chọn kỹ và ghi chép.
Tỉa lá già, lá bệnh và cành yếu
Cùng lúc với ngắt hoa, có vài việc tỉa nhỏ giúp ruộng thông thoáng và giảm bệnh.
- Lá già sát mặt đất đã vàng úa: tỉa bỏ để gốc thoáng, giảm chỗ đất bắn lên khi mưa.
- Lá có đốm bệnh: ngắt riêng, cho vào túi mang ra khỏi ruộng, không để rơi xuống luống.
- Cành mảnh, gãy, nằm rạp xuống đất: cắt bỏ để không trở thành chỗ thối.
- Những cây chết hẳn hoặc thối gốc: nhổ cả cây cùng đất quanh gốc, mang ra xa.
- Không tỉa lá xanh khoẻ chỉ để ruộng nhìn gọn; mỗi lá xanh đều đang làm việc cho củ.
Tỉa nên làm vào buổi sáng khô ráo, cùng nhịp với lượt ngắt nụ. Mỗi lượt tỉa chỉ bỏ những gì thật sự già, hỏng; tỉa quá tay trong một lần làm cây mất nhiều lá đột ngột, chững lại vài tuần.
Lá và hoa đã tỉa ra, nếu không có dấu hiệu bệnh, có thể ủ cùng đống phân. Phần có bệnh thì không ủ chung, vì nhiều đống ủ nhỏ không đủ nóng để diệt mầm bệnh.
Những ngộ nhận hay gặp về ngắt hoa, bấm ngọn
Các câu dưới đây nghe nhiều trong chuyện trò giữa người trồng; mỗi câu kèm lý do vì sao nên dè dặt.
- Ngắt càng nhiều thì củ càng to. Ngắt nụ có thể giữ lại một phần dinh dưỡng, nhưng ngắt kèm lá, bấm ngọn quá tay thì cây mất luôn phần lá đang nuôi củ, kết quả ngược lại.
- Không ngắt hoa thì củ không lớn. Ruộng không ngắt hoa vẫn cho củ; ngắt hoa nếu có lợi thì là phần cộng thêm, không phải điều kiện để có củ.
- Bấm ngọn sớm cho cây thấp để chống đổ. Cây đổ thường do thiếu nắng, trồng dày, đất lộ gốc; bấm ngọn chỉ giải quyết phần ngọn, không thay được việc trồng thưa và vun gốc.
- Hoa nở nhiều là cây khoẻ, củ sẽ to. Hoa nhiều nói lên cây đang ra hoa, không nói lên củ to hay nhỏ. Củ chỉ biết khi đào thử.
- Cây mẹ để giống thì củ không dùng được. Củ của cây để giống vẫn là củ sâm, thường nhỏ hơn cây ngắt hoa, và có thể đào sau khi đã thu quả.
Tự thử: ngắt hoa có đáng công không
Vì chưa có con số chung, anh chị có thể tự trả lời câu hỏi này trong một vụ. Chọn hai đoạn luống liền nhau, cùng ngày trồng, cùng cách chăm, mỗi đoạn có cùng số cây. Một đoạn ngắt nụ đều đặn suốt mùa hoa, đoạn kia để nguyên. Cắm cọc đánh dấu rõ ràng.
Trong vụ, ghi lại số giờ công đã dùng để ngắt hoa trên đoạn thử. Lúc đào, cân riêng củ của từng đoạn, đếm số củ, xem độ chắc và tỉ lệ củ hỏng. Ví dụ giả định: nếu đoạn ngắt hoa cho tổng cân củ nhiều hơn đoạn không ngắt một phần nhỏ, mà công ngắt hoa trên cả ruộng lại lớn, thì có thể chỉ đáng ngắt ở giai đoạn ra hoa rộ thay vì ngắt suốt vụ.
Nên làm thử ít nhất ở hai, ba cặp đoạn luống khác nhau trong ruộng để tránh một góc đất tốt hơn làm sai kết quả. Kết quả của một vụ chỉ là chỉ dấu; lặp lại thêm một vụ nữa sẽ chắc chắn hơn nhiều.
Cách thử này cũng áp dụng cho bấm ngọn. Khi đã có số liệu từ chính ruộng mình, anh chị không còn phải dựa vào lời truyền miệng, và có thể chia công lao động trong nhà hợp lý hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ngắt hoa sâm thổ hào có chắc chắn làm củ to hơn không?
Chưa có bằng chứng đủ chắc để nói vậy cho mọi ruộng. Về nguyên lý, ngắt hoa giữ lại phần đường bột lẽ ra nuôi quả, hạt; mức lợi thực tế tuỳ giống, đất và mùa. Cách biết chắc nhất là tự thử trên hai đoạn luống và cân củ.
Hoa sâm thổ hào ngắt ra có dùng được không?
Hoa sâm thổ hào có màu đỏ đẹp, nhiều người phơi khô hoặc dùng làm cảnh. Nếu ruộng có phun thuốc bảo vệ thực vật thì không dùng hoa để ăn uống. Trang này chỉ nói chuyện trồng; cách dùng hoa thuộc các trang về người dùng sâm.
Có nên bấm ngọn tất cả các cây trong ruộng không?
Không cần. Bấm ngọn chủ yếu dành cho những cây vươn cao quá mức, thân yếu, hoặc khi trồng để lấy hoa muốn cây phân cành. Cây đang thấp, tán gọn thì để yên; bấm đồng loạt chỉ tốn công và thêm vết thương.
Ruộng lấy củ có thể vừa ngắt hoa vừa để vài cây lấy hạt không?
Được, và nhiều nhà vườn làm vậy. Nên để cây giống ở một góc hoặc một luống riêng, cắm cọc đánh dấu rõ để không ngắt nhầm, chọn những cây khoẻ nhất, đủ nắng và không có dấu hiệu bệnh.
Ngắt hoa xong vết cắt có cần bôi gì không?
Thường không cần. Ngắt vào ngày khô ráo, bằng tay sạch hoặc kéo sạch, vết thương nhỏ sẽ tự khô. Điều quan trọng là không làm rách nách lá và không ngắt lúc cây đang ướt.
Cây sâm ra hoa sớm khi còn nhỏ có sao không?
Cây còn nhỏ đã ra hoa có thể do thiếu nước, nắng quá gắt hoặc bị sốc sau trồng. Ngắt những nụ sớm đó để cây tập trung lớn thân lá, đồng thời kiểm tra lại độ ẩm đất và dinh dưỡng.