Ở Đông Nam Bộ, mùa khô thường kéo dài từ khoảng tháng 12 tới tháng 4, và trong mấy tháng đó luống sâm thổ hào sống gần như hoàn toàn nhờ nước tưới. Cách làm bền nhất là kiểm tra nguồn nước trước mùa khô, tưới sát gốc vào sáng sớm (nhỏ giọt là tiện nhất), giữ đất ẩm đều chứ không sũng, tủ gốc kỹ và điều chỉnh nhịp tưới theo loại đất: đất xám, cát cần tưới dày hơn đất đỏ.
Bài này dành cho các vườn ở TP.HCM (gồm vùng Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu cũ), Đồng Nai (gồm Bình Phước cũ) và Tây Ninh, nơi mùa khô gắt và nhiều hộ dùng giếng khoan, ao, hồ. Đi lần lượt: cây cần gì trong mùa khô, các nguồn nước và những điều phải kiểm, chọn cách tưới, tự kiểm độ ẩm bằng tay, tủ gốc, giai đoạn chuyển mùa, và cách ưu tiên khi nước cạn giữa chừng.
Mùa khô kéo dài bao lâu và cây cần gì
Khí hậu Đông Nam Bộ chia hai mùa khá rõ. Mùa khô thường bắt đầu khoảng tháng 12, nắng nhiều, gió bấc khô vào những tháng đầu năm, rồi nóng dần lên đỉnh vào tháng 3, tháng 4. Có năm mưa đầu mùa đến sớm vào cuối tháng 4, có năm kéo tới giữa tháng 5. Tổng cộng, luống sâm phải đi qua chừng năm sáu tháng với rất ít hoặc không có mưa.
Sâm thổ hào chịu khô khá tốt khi đã có củ, nhưng chịu khô không có nghĩa là lớn tốt trong khô. Thiếu nước kéo dài, cây rụng lá, ngừng lớn, củ gần như không tăng thêm. Cây con mới trồng thì không chịu nổi khô hạn kéo dài. Mục tiêu của tưới mùa khô vì vậy tùy anh chị chọn: giữ cây xanh để củ tiếp tục lớn, hay chỉ giữ cho cây sống, chờ mưa.
Dù chọn cách nào, cây đều cần đất ẩm đều ở vùng rễ chứ không cần mặt đất ướt. Củ nằm sâu vài tấc, nên một lần tưới ít chỉ làm ướt lớp mặt rồi bốc hơi, không tới được rễ. Ngược lại, tưới quá nhiều làm nước trôi xuống sâu, mang theo phân bón, và trên đất nặng có thể đọng ở vùng củ. Tưới đúng là tưới đủ để nước thấm tới vùng rễ, rồi chờ đất ráo bớt mới tưới tiếp.
Nguồn nước và những điều cần kiểm trước khi tưới
Mỗi nguồn nước có ưu điểm và rủi ro riêng. Trước mùa khô nên kiểm tra nguồn mình sẽ dùng:
| Nguồn nước | Ưu điểm | Điều cần kiểm |
|---|---|---|
| Giếng khoan | Chủ động, có quanh năm ở nhiều nơi | Nước có nhiễm sắt, phèn không (vệt vàng cam, mùi tanh); mực nước có tụt sâu cuối mùa khô không |
| Ao, hồ trong vườn | Nước mềm, nhiệt độ ôn hoà, có thể dùng cả nước mưa trữ | Lượng nước còn lại vào tháng 3 – 4; nước có tảo, có rong làm nghẹt đầu nhỏ giọt |
| Kênh, suối gần vườn | Chi phí thấp nếu có sẵn | Có bị cạn cuối mùa khô không; có nước thải, thuốc trừ sâu từ vườn khác chảy vào không |
| Nước mưa trữ trong bồn, lu | Sạch, không mặn, không phèn | Dung tích có đủ cho mùa khô không; chống muỗi đẻ trong bồn |
| Nước máy | Ổn định, sạch | Chi phí; chỉ hợp cho chậu, thùng hoặc diện tích rất nhỏ |
Nước giếng nhiễm sắt nhiều không làm chết cây ngay, nhưng sắt kết tủa làm nghẹt đầu nhỏ giọt, đọng vệt vàng trên lá, lâu ngày có thể làm đất chua thêm. Cách đơn giản là bơm nước vào bể, để lắng hoặc cho chảy qua một lớp cát, sỏi lọc trước khi dùng. Nếu nghi ngờ chất lượng nước, có thể lấy mẫu nhờ khuyến nông hoặc phòng thí nghiệm kiểm tra.
Chọn cách tưới
Tưới nhỏ giọt. Ống có đầu nhỏ giọt chạy dọc luống, mỗi gốc hoặc mỗi đoạn có một đầu. Nước thấm từ từ xuống vùng rễ, ít bốc hơi, ít làm ướt lá nên giảm bệnh lá. Tiết kiệm nước nhất, hợp nhất với mùa khô Đông Nam Bộ. Nhược điểm là chi phí lắp đặt ban đầu và phải lọc nước để không nghẹt.
Tưới phun mưa. Béc phun tưới đều cả luống, nhanh, ít công. Nhưng một phần lớn nước bốc hơi trong không khí nóng khô, làm ướt lá, ướt cả lối đi và nuôi cỏ dại. Nếu dùng, nên tưới thật sớm buổi sáng khi gió lặng.
Tưới gốc bằng vòi, thùng. Phù hợp với luống thử, vài chục gốc. Tưới chậm sát gốc để nước thấm, không xối mạnh làm trôi đất, lộ củ. Tốn công nhất nhưng người tưới quan sát được từng cây.
Tưới rãnh. Cho nước chảy vào rãnh giữa các luống, thấm ngang vào luống. Hợp với đất có độ thấm vừa phải và vườn bằng phẳng; trên đất cát nước thấm xuống quá nhanh, trên đất dốc nước chảy không đều.
Kết hợp. Nhiều vườn dùng nhỏ giọt làm chính, tưới tay bổ sung cho cây con mới dặm hoặc cây yếu. Với chậu, thùng, tưới tay hoặc nhỏ giọt hẹn giờ là đủ.
Bao nhiêu là đủ: tự kiểm bằng tay
Không có một con số lít mỗi gốc đúng cho mọi vườn, vì đất, tuổi cây, thời tiết và cách tưới đều khác. Thay vào đó, dùng tay và mắt để điều chỉnh:
- Chọn hai ba gốc đại diện ở các vị trí khác nhau trong luống.
- Trước khi tưới, dùng cây que hoặc bay nhỏ khơi đất cách gốc một gang tay, sâu chừng một hai tấc.
- Bóp nắm đất ở độ sâu đó: đất rời rạc, khô bụi là cần tưới; đất vo được thành nắm, mở tay không vỡ ngay và không chảy nước là còn đủ ẩm.
- Tưới xong một lúc, khơi lại ở cùng chỗ để xem nước đã thấm tới độ sâu nào.
- Nếu nước chỉ thấm vài phân, tưới lâu hơn hoặc chậm hơn; nếu nước đọng ở mặt, giảm tốc độ tưới.
- Ghi lại sau mấy ngày thì đất ở độ sâu đó khô lại; đó là nhịp tưới của luống trong thời tiết đó.
- Lặp lại khi thời tiết thay đổi, nhất là khi chuyển từ tháng gió bấc sang tháng nóng đỉnh.
Theo kinh nghiệm chung, đất xám và đất cát khô lại nhanh nên thường phải tưới dày hơn, mỗi lần lượng vừa phải; đất đỏ giữ ẩm lâu hơn nên tưới thưa hơn mà mỗi lần sâu hơn. Cây con cần tưới dày hơn cây đã lớn. Đó là xu hướng, còn nhịp cụ thể phải đo trên chính luống nhà mình.
Tủ gốc giữ ẩm: làm cho đúng
Tủ gốc là cách rẻ nhất để giảm lượng nước phải tưới trong mùa khô. Một vài điểm để lớp tủ phát huy tác dụng:
- Tủ trước khi đất khô kiệt, tốt nhất là cuối mùa mưa khi đất còn ẩm, để lớp tủ giữ lại độ ẩm sẵn có.
- Đủ dày để che kín mặt đất; lớp mỏng lộ đất ra từng mảng thì nắng vẫn làm khô và nóng mặt luống.
- Chừa khoảng nhỏ quanh thân cây để cổ rễ thoáng, tránh ẩm đọng làm thối gốc.
- Dùng vật liệu sẵn có: rơm, cỏ khô không hạt, lá cây, vỏ trấu, bã mía, lá điều, lá cao su khô.
- Bổ sung khi lớp cũ mục; trong khí hậu nóng, lớp tủ hữu cơ phân huỷ nhanh và cũng là nguồn mùn cho đất.
- Đặt ống nhỏ giọt dưới lớp tủ để nước không bốc hơi ngay khi nhỏ ra.
Lớp tủ dày cũng là chỗ trú của chuột, kiến, mối và một số côn trùng. Kiểm tra định kỳ bằng cách vạch lớp tủ ở vài chỗ, nhất là trên những luống gần bờ rào, đống củi, gò mối.
Một phép thử đơn giản để thấy giá trị của lớp tủ: để một đoạn luống không tủ, một đoạn có tủ, cùng tưới như nhau trong một tuần nắng. Khơi đất ở hai đoạn vào buổi chiều, phần lớn người làm sẽ thấy đoạn có tủ còn ẩm rõ rệt hơn, mặt đất cũng mát tay hơn. Kết quả trên chính vườn mình thuyết phục hơn mọi lời khuyên.
Cuối mùa khô và những cơn mưa đầu mùa
Tháng 3, tháng 4 là lúc khó nhất: nắng nóng đỉnh, nguồn nước thấp nhất, cây đã chịu khô mấy tháng. Đây là lúc nên tưới vào sáng sớm thay vì chiều, để cây có nước trước khi bước vào ngày nóng, và để lá khô ráo trước đêm, giảm bệnh. Tránh tưới giữa trưa khi đất và gốc đang nóng.
Những cơn mưa giông đầu mùa thường đến bất chợt, có khi rất to nhưng chỉ làm ướt lớp mặt rồi nắng lại gắt ngay hôm sau. Đừng vội ngưng tưới sau một hai trận mưa đầu mùa. Khơi đất kiểm tra như đã nói ở trên: nếu vùng rễ vẫn khô, tiếp tục tưới. Chỉ khi mưa đã đều vài tuần và đất ẩm sâu, mới chuyển sang chế độ chủ yếu lo thoát nước.
Mưa đầu mùa cũng là lúc mặt đất nén chặt sau mùa khô có thể làm nước chảy tràn thay vì thấm. Xới nhẹ rìa luống, khơi rãnh thoát trước mùa mưa để luống không bị đọng khi mưa lớn đến. Với luống đã đến tuổi đào củ, nhiều nhà vườn đào xong trước khi mưa đều, vì củ già trong đất chuyển từ khô sang ẩm đột ngột có thể bị nứt hoặc nảy mầm.
Hết nước giữa mùa khô thì ưu tiên gì
Có những năm hạn kéo dài, giếng tụt, ao cạn trước khi mưa về. Lúc đó cần ưu tiên rõ ràng thay vì chia đều nước cho tất cả. Ưu tiên thứ nhất là cây con và cây mới trồng, vì chúng chưa có củ dự trữ, thiếu nước là chết. Ưu tiên thứ hai là luống để lấy hạt và cây mẹ giữ làm giống cho vụ sau. Cuối cùng mới đến luống cây đã lớn, có củ.
Với luống cây đã lớn, có thể chủ động để cây nghỉ: giảm dần tưới, để cây rụng lá tự nhiên, giữ lớp tủ dày để củ trong đất không quá nóng. Đầu mùa mưa cây thường mọc lại từ gốc. Một phần củ có thể bị hao, nhưng đổi lại giữ được nước cho phần quan trọng hơn.
Song song, giảm những thất thoát không cần thiết: chuyển từ phun mưa sang tưới gốc hoặc nhỏ giọt, tưới vào sáng sớm, nhổ cỏ quanh luống vì cỏ cũng hút nước, sửa ống rò rỉ. Sau mùa khô đó, nên nghĩ tới việc đào thêm ao, làm thêm bồn trữ nước mưa, hoặc thu hẹp diện tích trồng cho vừa với nguồn nước thật sự có. Diện tích trồng sâm nên được tính từ lượng nước mùa khô, không phải từ diện tích đất trống.
Câu hỏi thường gặp
Sâm thổ hào mùa khô tưới mấy lần một tuần?
Không có con số chung vì phụ thuộc loại đất, tuổi cây và thời tiết. Đất xám, cát thường phải tưới dày hơn đất đỏ; cây con dày hơn cây lớn. Cách đáng tin nhất là khơi đất ở độ sâu một hai tấc để kiểm tra độ ẩm trước khi tưới và điều chỉnh theo đó.
Tưới buổi sáng hay buổi chiều tốt hơn?
Trong mùa khô, tưới sáng sớm thường tốt hơn: cây có nước trước khi vào ngày nóng, lá kịp khô trước đêm, giảm bệnh. Tưới chiều mát cũng được nếu tưới gốc, không làm ướt lá. Tránh tưới giữa trưa khi đất nóng.
Nước giếng có màu vàng cam có tưới sâm được không?
Đó thường là dấu hiệu nước nhiễm sắt. Có thể dùng sau khi cho lắng hoặc lọc qua cát, sỏi để giảm sắt. Không xử lý mà dùng lâu dài thì đầu nhỏ giọt dễ nghẹt và lá có vệt vàng. Nếu nước còn có mùi lạ hoặc nghi nhiễm phèn, nên nhờ kiểm tra trước khi dùng.
Tưới nhỏ giọt cho sâm thổ hào có cần lọc nước không?
Nên lọc, nhất là với nước ao có tảo, nước giếng có sắt hoặc cặn. Bộ lọc đặt ở đầu đường ống giúp giảm nghẹt đầu nhỏ giọt. Định kỳ súc rửa ống và kiểm tra từng đầu xem nước có ra đều không.
Tưới nhiều có làm củ sâm to hơn không?
Đủ nước giúp cây tiếp tục lớn, nhưng tưới thừa không làm củ to hơn mà còn gây úng, thối củ và trôi phân. Mục tiêu là đất ẩm đều ở vùng rễ, không sũng. Trước khi đào củ vài tuần nên giảm tưới để củ chắc.
Mùa khô có cần bón phân cho sâm thổ hào không?
Nếu cây được tưới giữ xanh, có thể bón thúc lượng nhỏ phân hữu cơ hoai trên mặt luống rồi phủ lớp tủ. Nếu để cây nghỉ không tưới, không nên bón vì cây không hút được, phân có thể làm nóng rễ khi đất khô. Chờ đầu mùa mưa rồi bón.