Trồng xen sâm thổ hào trong vườn cây lâu năm ở Nam Bộ có thể làm được ở những vườn còn non, khoảng giữa hàng còn nhiều nắng như vườn điều, cao su, xoài mới trồng ở Đông Nam Bộ, hay mép liếp cây ăn trái còn thưa ở miền Tây. Cái được là tận dụng đất trống và công chăm sóc; cái mất có thể là bóng tán ngày càng dày, tranh nước và phân với cây chính, thuốc phun cho cây chính rơi xuống luống sâm, và việc đào củ làm tổn rễ cây chính. Vườn đã khép tán thì gần như không còn chỗ cho sâm.
Bài này không nói về trồng xen dưới tán cà phê, sầu riêng ở vùng Tây Nguyên, mà về những kiểu vườn quen thuộc của Đông Nam Bộ và miền Tây. Đi lần lượt: chỗ nào trong vườn hợp để xen, vườn điều và cao su non, liếp cây ăn trái miền Tây, bảng so sánh các kiểu vườn, chuyện thuốc phun, chuyện tranh nước và rễ, và các bước thử xen một hàng.
Xen ở chỗ nào trong vườn thì hợp
Nguyên tắc đầu tiên khi xen sâm thổ hào là theo ánh sáng. Cây ưa nắng, nên chỉ những dải đất nhận được nhiều giờ nắng mỗi ngày mới hợp. Trong vườn cây lâu năm, đó thường là khoảng giữa hai hàng cây khi cây chính còn nhỏ, hoặc dải đất ở mép vườn, rìa liếp phía ngoài nhận nắng trọn buổi.
Nguyên tắc thứ hai là theo rễ cây chính. Rễ hút của nhiều cây ăn trái và cây công nghiệp nằm nhiều ở vùng dưới mép tán và lan ra ngoài. Đào luống, xới đất và sau này đào củ sâm ngay trong vùng đó sẽ cắt đứt rễ cây chính. Vì vậy luống sâm nên đặt cách gốc cây chính một khoảng, ở phần giữa hàng, và càng xa khi cây chính càng lớn.
Nguyên tắc thứ ba là theo nước. Nếu vườn có hệ thống tưới gốc cho cây chính, luống sâm đặt sao cho không hứng nước thừa chảy tràn, nhưng cũng tận dụng được đường ống để nối thêm nhánh tưới. Ở miền Tây, luống sâm phải nằm trên phần cao nhất của liếp, tránh mép sát mương.
Cuối cùng là thời gian. Trồng xen sâm là chuyện của vài năm đầu khi vườn còn non. Khi tán khép dần, khoảng nắng thu hẹp, đến một lúc luống sâm phải dời đi. Biết trước điều này thì anh chị sẽ không đầu tư quá nhiều vào hạ tầng cố định cho luống xen.
Vườn điều và cao su non ở Đông Nam Bộ
Ở Đồng Nai (gồm vùng Bình Phước cũ) và một phần Tây Ninh, nhiều hộ có vườn điều, cao su mới trồng hoặc trồng lại. Vài năm đầu, khoảng giữa các hàng còn rộng và nắng, người dân quen trồng xen mì, đậu, bắp, dưa để tận dụng đất. Sâm thổ hào có thể là một lựa chọn trong số đó, với lợi thế là cây thấp, không leo, không che bóng cây chính.
Đất ở đây thường là đất đỏ hoặc đất xám, như đã nói trong các bài về đất của danh mục. Luống sâm giữa hàng điều, cao su cần được lên riêng, bồi hữu cơ riêng, vì đất giữa hàng thường đã kiệt sau nhiều vụ cây ngắn ngày. Lá điều, lá cao su rụng có thể dùng làm lớp tủ.
Điều cần cân nhắc là thời gian vườn còn nắng. Cây điều và cao su lớn khá nhanh; tán cao su khép lại sau vài năm, khi đó dưới tán gần như không còn nắng cho sâm. Ngoài ra, vườn cao su có giai đoạn cạo mủ, người đi lại thường xuyên, luống sâm giữa hàng dễ bị giẫm. Vườn điều có mùa thu hoạch hạt rụng, người nhặt hạt cũng đi qua khoảng giữa hàng.
Một điểm riêng của vườn điều là mùa ra hoa, đậu quả trùng với mùa khô. Nếu vườn phun thuốc phòng sâu bệnh trên hoa điều, luống sâm bên dưới sẽ chịu ảnh hưởng, nói kỹ ở phần thuốc phun.
Vườn cây ăn trái trên liếp ở miền Tây
Ở miền Tây, phần lớn cây ăn trái được trồng trên liếp: bưởi, xoài, sầu riêng, chôm chôm, nhãn, mít, chuối. Khi vườn mới lập, liếp còn trống nhiều, người dân hay trồng xen chuối, đu đủ, rau màu ở hai bên hàng cây chính. Sâm thổ hào có thể đặt ở phần giữa liếp, nơi cao ráo nhất, cách gốc cây chính một khoảng.
Liếp vườn là đất đã được đắp cao, thoát nước tương đối tốt so với ruộng xung quanh, nên với một cây sợ úng như sâm, đây là chỗ đáng thử nhất ở vùng đất thấp. Nhưng cũng có những liếp cũ đắp từ đất phèn hoặc liếp thấp bị nước thấm ngang vào mùa nước nổi, triều cường; cần kiểm tra như bài về đất phèn trong danh mục đã nói.
Vườn cây ăn trái miền Tây thường được tưới bằng nước mương, chăm sóc kỹ, bón phân và phun thuốc theo lịch. Những việc này tốt cho cây chính nhưng có thể không hợp cho sâm: phân bón nhiều đạm cho cây ăn trái rải sang luống sâm làm cây vống; nước mương mùa khô ở vùng ven biển có thể lợ. Luống sâm xen cần được quản lý như một khu riêng, có lịch phân và nước riêng, chứ không ăn theo cây chính.
So sánh các kiểu vườn để xen sâm
Bảng dưới gom các kiểu vườn thường gặp ở Đông Nam Bộ và Nam Bộ theo mức độ hợp để xen sâm thổ hào. Đây là đánh giá định tính để định hướng, không phải kết quả thử nghiệm:
| Kiểu vườn | Ánh sáng giữa hàng | Rủi ro chính | Mức hợp để xen |
|---|---|---|---|
| Điều mới trồng vài năm đầu | Nhiều nắng | Thuốc phun mùa hoa, người nhặt hạt giẫm luống | Khá hợp trong thời gian ngắn |
| Cao su kiến thiết cơ bản | Nhiều nắng lúc đầu, giảm nhanh | Tán khép sớm, đi lại cạo mủ sau này | Hợp vài năm đầu |
| Xoài, mít mới trồng | Nhiều nắng | Tranh nước mùa khô, phun thuốc mùa ra hoa | Khá hợp nếu đặt luống xa gốc |
| Liếp cây ăn trái miền Tây còn thưa | Vừa phải | Úng mép liếp, nước mương lợ, phân đạm dư | Hợp ở phần cao giữa liếp |
| Vườn già đã khép tán | Rất ít | Thiếu nắng, rễ cây chính dày đặc | Không nên |
| Vườn tiêu, chanh dây trên trụ | Hẹp giữa các trụ | Bóng giàn, tranh nước, đi lại nhiều | Hạn chế |
Nếu vườn của anh chị không nằm trong bảng, cứ dùng ba câu hỏi: giữa hàng có nắng ít nhất nửa ngày không, luống có đặt cách xa vùng rễ chính được không, và lịch phun thuốc của cây chính có tách được khỏi luống sâm không.
Thuốc phun cho cây chính rơi xuống luống sâm
Vì sao đây là chuyện lớn? Vườn cây ăn trái và vườn điều thường được phun thuốc bảo vệ thực vật theo đợt, nhất là mùa ra hoa, đậu quả. Thuốc phun lên tán bay theo gió, nhỏ giọt xuống mặt đất. Luống sâm bên dưới sẽ hứng một phần thuốc đó, cả trên lá lẫn trong đất quanh củ.
Thời gian cách ly không chỉ của cây chính. Mỗi loại thuốc có thời gian cách ly ghi trên nhãn, là khoảng thời gian từ lần phun cuối tới khi được thu hoạch. Nếu luống sâm nhận thuốc, thì việc đào củ sâm cũng phải tuân theo khoảng thời gian an toàn đó. Nhưng nhãn thuốc ghi cho cây chính, không ghi cho củ sâm bên dưới, nên rất khó biết chắc mức an toàn.
Ghi nhật ký phun cả vườn. Nếu vẫn xen, hãy ghi lại ngày phun, loại thuốc theo hoạt chất, khu vực phun. Đối chiếu với ngày định đào củ. Không chắc thì lùi ngày đào hoặc hỏi trạm bảo vệ thực vật, khuyến nông.
Che luống khi phun. Một số người che tạm luống sâm bằng bạt hoặc tấm nilon khi phun cây chính, rồi mở ra sau khi thuốc đã khô trên tán. Cách này giảm thuốc rơi trực tiếp nhưng không loại trừ hoàn toàn.
Ưu tiên canh tác giảm thuốc. Vườn có trồng xen dược liệu là thêm một lý do để chuyển dần sang quản lý dịch hại tổng hợp, ưu tiên biện pháp canh tác, sinh học cho cây chính. Nếu vườn phun nhiều và thường xuyên, tốt hơn là đặt luống sâm ở một khu riêng ngoài vườn.
Tranh nước, tranh phân và chuyện đào củ làm tổn rễ
Ngoài thuốc phun, trồng xen còn ba va chạm thường gặp giữa sâm và cây chính:
- Tranh nước mùa khô. Cây lâu năm có bộ rễ lớn, hút nước mạnh. Trong mùa khô, luống sâm cạnh gốc cây lớn có thể khô nhanh hơn luống ở chỗ trống. Nên có đường tưới riêng cho luống sâm.
- Tranh phân và mất cân đối phân. Phân bón cho cây chính lan sang luống sâm, nhất là phân đạm, làm cây sâm vống, lá to, củ nhỏ. Ngược lại, phân bón cho sâm bị rễ cây chính hút mất một phần.
- Đào củ làm tổn rễ cây chính. Đào củ sâm là xới tung một khối đất. Nếu luống đặt trong vùng rễ hút của cây chính, mỗi lần đào là một lần cắt rễ. Cây chính có thể suy yếu, nhất là vào mùa khô.
- Rễ cây chính lan vào luống sâm. Sau vài năm, rễ cây chính mọc vào luống đã bồi hữu cơ màu mỡ, làm đất chặt hơn và cạnh tranh trực tiếp với củ.
- Lá rụng, quả rụng. Lá cây chính rụng xuống luống có thể là lớp tủ tốt, nhưng lá bệnh, quả thối rụng có thể mang mầm bệnh. Dọn những thứ bị bệnh ra khỏi luống.
Những va chạm này không phải lý do để bỏ hẳn ý trồng xen, mà là lý do để đặt luống đủ xa gốc, quản lý nước và phân riêng, và coi trồng xen là chuyện của vài năm đầu chứ không phải vĩnh viễn.
Thử xen một hàng: các bước
Với vườn của mình, trước khi xen cả vườn, hãy thử trên một hàng:
- Chọn một khoảng giữa hai hàng cây còn nhiều nắng nhất, đi xem ở ba thời điểm sáng, trưa, chiều để chắc có nắng ít nhất nửa ngày.
- Xác định vùng rễ chính của cây chính, đặt luống sâm cách gốc một khoảng an toàn, ở phần giữa hàng hoặc giữa liếp.
- Lên luống riêng, bồi hữu cơ riêng, có đường tưới riêng nếu được.
- Ghi lịch phun thuốc của cây chính; thống nhất với người phun về việc che luống hoặc tránh phun sát luống.
- Trồng sâm đầu mùa mưa, tủ gốc bằng lá cây chính khô sạch.
- Theo dõi cả hai: cây sâm có đủ nắng, đủ nước không, và cây chính có bị ảnh hưởng gì không.
- Sau một vụ, đào củ và so với luống sâm ở chỗ trống nếu có, đồng thời nhìn lại sức cây chính, rồi mới quyết định mở rộng hay dừng.
Trồng xen là cách để vườn non sinh thêm giá trị trong lúc chờ cây chính cho thu hoạch. Nhưng cây chính vẫn là tài sản lâu dài; đừng để luống sâm thử làm hại vườn cây đã đầu tư nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Sâm thổ hào có trồng dưới tán vườn sầu riêng, bưởi đã lớn được không?
Dưới tán đã khép, sâm thổ hào thiếu nắng, cây vống, ít hoa, củ nhỏ. Rễ cây ăn trái lớn cũng dày đặc dưới tán, đào củ sẽ cắt rễ. Chỉ nên xen ở vườn còn non hoặc ở rìa vườn nhận nắng.
Trồng xen sâm có làm cây điều, cây ăn trái giảm năng suất không?
Nếu luống đặt quá gần gốc, đào củ làm tổn rễ, hoặc cạnh tranh nước mùa khô, cây chính có thể bị ảnh hưởng. Đặt luống xa vùng rễ hút, tưới riêng và theo dõi sức cây chính sẽ giảm rủi ro. Chưa có số liệu đo cụ thể cho cặp cây này.
Có thể dùng lá điều, lá cao su khô để tủ luống sâm không?
Được, đây là nguồn vật liệu tủ sẵn có trong vườn. Nên dùng lá khô, sạch, không lẫn lá bệnh. Lá phân huỷ dần thành mùn cho luống. Kiểm tra định kỳ vì lớp lá dày có thể là chỗ trú của chuột và côn trùng.
Luống sâm xen trong vườn có cần lịch bón phân riêng không?
Nên có. Cây chính thường được bón nhiều đạm, kali theo nhu cầu ra hoa, đậu quả, không hợp cho sâm. Bón cho sâm chủ yếu bằng phân hữu cơ hoai, lượng vừa phải, và tránh rải phân của cây chính tràn sang luống sâm.
Vườn đã phun thuốc thì bao lâu sau mới đào củ sâm xen bên dưới?
Nhãn thuốc ghi thời gian cách ly cho cây chính chứ không cho củ sâm bên dưới, nên không có câu trả lời chắc chắn. Ít nhất phải chờ quá thời gian cách ly ghi trên nhãn của mọi loại thuốc đã phun. Tốt hơn hết là hỏi trạm bảo vệ thực vật và hạn chế phun gần luống.
Có nên trồng xen sâm thổ hào với cây ngắn ngày như đậu phộng, rau màu không?
Có thể luân canh hoặc xen với cây họ đậu thấp, ít che bóng. Tránh xen với cây cao, mọc nhanh che mất nắng của sâm, và cây cùng họ Bông vì có thể chung sâu bệnh. Chi tiết về xen canh, luân canh có ở danh mục chăm sóc ngoài đồng.