Sâm thổ hào là cây ưa nắng: chỗ trồng tốt nhất có nắng chiếu thẳng phần lớn thời gian trong ngày, tối thiểu khoảng nửa ngày. Cây thiếu sáng thường vươn dài, ngả nghiêng, ít hoa và củ nhỏ. Che bóng chỉ cần trong vài trường hợp: cây con mới ươm hoặc mới ra luống, chậu đặt trên mái nóng, hay đợt nắng gắt kéo dài khi không đủ nước tưới.
Nhiều người mới nghe chữ "sâm" là nghĩ tới nhà lưới, giàn che kín như vườn sâm Ngọc Linh. Đó là cách trồng của sâm chi Panax, loài cây dưới tán rừng; sâm thổ hào họ Bông có tính ngược lại. Bài này giải thích vì sao cây cần nắng, cách đo nắng trong vườn nhà và cách che cho vừa khi thật sự cần. Đem cách che kín của vườn Panax áp sang sâm thổ hào là một trong những nhầm lẫn tốn kém nhất của người mới.
Vì sao cây cần nhiều nắng
Ở ngoài tự nhiên, sâm thổ hào hay mọc trên đồi cỏ trống, bãi cát, bờ ruộng cao: những chỗ không có tán cây che. Cây đã thích nghi với ánh sáng mạnh, và bộ lá của nó hoạt động tốt nhất khi được nhận nhiều nắng. Toàn bộ chất dự trữ trong củ đều do lá tạo ra qua quang hợp rồi chuyển xuống; ít nắng thì lá tạo ít, củ nhận ít.
Khi bị che, cây phản ứng theo cách nhiều cây ưa sáng hay làm: thân vươn dài, lóng thưa, lá mỏng và to hơn để bắt ánh sáng. Bề ngoài trông cây cao, có vẻ khoẻ, nhưng thực chất cây đang dồn sức vào việc vươn tìm sáng thay vì nuôi củ. Thân dài mảnh dễ đổ khi gió, hoa ra thưa và muộn.
Cũng cần phân biệt nắng nóng và nắng sáng. Cây chịu nóng khá tốt nếu đất còn ẩm ở tầng rễ. Vào trưa hè, lá có thể rũ xuống tạm thời, đó là cách cây giảm thoát hơi nước, chiều mát thì lá dựng lại. Hiện tượng héo trưa này chưa phải lý do để che. Chỉ khi lá cháy mép, khô giòn, hoặc cây không hồi lại sau khi trời mát, mới cần xem lại nước tưới và cân nhắc che.
Bao nhiêu giờ nắng là đủ
Không có tài liệu nào đưa con số chính xác cho sâm thổ hào ở mọi vùng. Theo nguyên tắc chung với cây ưa sáng, chỗ có nắng trực tiếp phần lớn ngày là tốt nhất; khoảng nửa ngày nắng trực tiếp thường là mức tối thiểu để cây ra hoa và có củ khá. Dưới mức đó, cây vẫn sống nhưng củ thường nhỏ rõ rệt.
Nắng buổi sáng có giá trị khác nắng buổi chiều. Nắng sáng dịu, cây quang hợp tốt trong khi đất còn ẩm sau đêm. Nắng chiều ở nhiều nơi gắt và nóng hơn, nhất là ở vùng có gió Lào hoặc sân thượng mái bê tông. Nếu phải chọn giữa hai góc vườn, góc có nắng từ sáng tới đầu giờ chiều thường an toàn hơn góc chỉ có nắng chiều.
Số giờ nắng cũng đổi theo mùa. Mùa đông mặt trời thấp, bóng nhà, bóng cây kéo dài hơn hẳn; một góc vườn đầy nắng hồi tháng năm có thể chìm trong bóng vào tháng mười hai. Với cây trồng qua mùa đông ở miền Bắc và miền Trung, nên kiểm tra bóng vào cả hai mùa. Ở đô thị, nhà cao tầng mới xây bên cạnh cũng có thể làm thay đổi hoàn toàn ánh sáng của một khoảng sân.
Ánh sáng phản chiếu từ tường sáng màu, mặt nước hay mái tôn cũng góp thêm cho cây, nhưng không thay được nắng trực tiếp. Một góc sân chỉ sáng nhờ tường trắng hắt vào thường vẫn cho cây vươn và ít hoa. Khi đếm giờ nắng, chỉ tính những giờ có vệt nắng chiếu thẳng lên lá.
Dấu hiệu thiếu nắng và thừa nắng
Cây cho biết khá rõ khi ánh sáng không hợp. So cây của anh chị với các dấu hiệu dưới đây, nhưng nhớ rằng một số dấu hiệu cũng có thể do nước, phân hoặc sâu bệnh, nên phải xem cả bối cảnh.
| Dấu hiệu trên cây | Thường do | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Thân vươn dài, lóng thưa, cây ngả về một phía | Thiếu nắng, cây vươn về phía sáng | Dời chậu, tỉa cây che, vụ sau chọn chỗ sáng hơn |
| Lá mỏng, to, màu xanh nhạt; ít hoặc không có hoa | Thiếu nắng kéo dài | Gỡ lưới che nếu đang che, mở thêm sáng |
| Lá rũ giữa trưa, chiều mát dựng lại | Phản ứng bình thường với nắng nóng | Kiểm ẩm đất, chưa cần che |
| Mép lá cháy nâu, khô giòn, cây không hồi khi mát | Nắng gắt kèm thiếu nước, hoặc gió nóng | Tưới sâu, tủ gốc; che tạm buổi trưa nếu kéo dài |
| Cây con mới ra luống héo rũ cả ngày | Rễ chưa bén, chưa quen nắng | Che tạm vài ngày, tưới nhẹ đều |
Thiếu nắng thường diễn ra từ từ và khó nhận ra nếu không có cây để so. Cách dễ nhất là trồng vài gốc ở chỗ đầy nắng làm chuẩn, rồi so các cây khác với nhóm đó. Chênh lệch về dáng cây và lượng hoa thường hiện rõ sau vài tháng.
Bốn trường hợp nên che
Cây con trong khay ươm. Cây mới nảy mầm, lá mỏng, rễ nông, dễ bị nắng gắt giữa trưa làm khô giá thể và héo. Đặt khay ở nơi có nắng sớm, che nhẹ buổi trưa, rồi cho quen nắng dần trước khi ra luống.
Vài ngày đầu sau khi ra luống. Rễ bị xáo trộn khi trồng, cây chưa hút nước tốt. Che tạm bằng lưới, cành lá hoặc tấm che dựng nghiêng phía nắng chiều trong vài ngày, sau đó gỡ.
Chậu trên mái tôn, sân bê tông. Mặt mái và chậu đen hấp nhiệt rất mạnh, đất trong chậu nóng tới mức làm hỏng rễ. Che một phần buổi trưa, kê chậu cách mặt sàn, hoặc dùng chậu màu sáng giúp giảm nhiệt.
Đợt nắng nóng gắt mà nước tưới không đủ. Khi không thể tưới đủ, che nhẹ buổi trưa giảm mất nước cho cây. Đây là giải pháp tình thế; giải pháp gốc là tủ gốc dày và có nguồn nước cho mùa khô.
Còn lại thì không cần che. Cây đã bén rễ, đất đủ ẩm, lá chỉ rũ nhẹ lúc trưa rồi hồi lại: đó là cây đang khoẻ trong nắng. Che lúc này không giúp củ, chỉ làm cây vươn. Người mới hay che vì thương cây, và đó là một trong những lý do phổ biến khiến củ vụ đầu nhỏ hơn mong đợi.
Che thế nào cho vừa
Khi đã quyết định che, cách làm quan trọng không kém. Che sai cách có thể biến một biện pháp tạm thành nguyên nhân làm cây yếu cả vụ.
- Chọn vật che thoáng như lưới che nắng loại thưa, cành lá, phên tre; không dùng tấm ni lông kín vì bí hơi, nóng bên dưới.
- Dựng giàn che cao hơn ngọn cây, để không khí lưu thông, không đặt vật che sát lá.
- Ưu tiên che phía nắng chiều; nắng sáng để cây nhận.
- Đặt mốc thời gian gỡ ngay từ khi che, ví dụ sau một tuần cho cây mới ra luống.
- Gỡ dần: mở một phần, vài hôm sau mở thêm, để cây không bị sốc nắng đột ngột.
- Theo dõi dáng cây; thấy thân bắt đầu vươn dài, lá nhạt là đã che quá lâu.
Với diện tích nhỏ, lưới che có thể cuộn lại cất sau khi dùng, để dành cho đợt cây con vụ sau. Chuyện che bóng theo khí hậu từng miền, như che nắng trưa ở Nam Bộ hay chắn gió nóng ở Quảng Trị, có ở các chuyên mục vùng trên trang.
Một lưu ý cuối: gió cũng là một phần của chuyện che. Lưới căng như cánh buồm gặp gió mạnh dễ đổ, đè gãy cây con. Buộc chặt cọc, căng lưới thấp vừa đủ, và gỡ trước khi có dông bão.
Trồng dưới tán cây khác: được và không được
Nhiều nhà vườn muốn tận dụng khoảng đất dưới tán cây ăn quả, cà phê, tiêu để trồng thêm sâm. Câu trả lời phụ thuộc vào độ dày của tán. Dưới tán thưa, nơi nắng xuyên xuống được nhiều giờ, nhất là buổi sáng, cây có thể sống và cho củ, dù thường nhỏ hơn ở chỗ đầy nắng. Dưới tán rậm, mặt đất gần như chỉ có ánh sáng tán xạ, cây sâm thổ hào sẽ vươn, ít hoa, củ nhỏ, và dễ bệnh vì gốc ẩm. Lá rụng từ cây lớn phía trên còn phủ kín luống, giữ ẩm thêm cho gốc sâm.
Hàng ngoài cùng của vườn, khoảng trống giữa các hàng cây chưa khép tán, hay vườn cây mới trồng vài năm đầu thường là những chỗ còn đủ nắng. Khi cây chính lớn dần và tán khép lại, chỗ đó sẽ không còn hợp nữa; trồng xen kiểu này nên coi là tạm thời.
Ngoài ánh sáng, trồng dưới tán còn có chuyện tranh nước, tranh phân và chuyện đào củ làm động rễ cây chính. Nên giữ khoảng cách với gốc cây chính và cuốc nông khi đào. Riêng mô hình trồng xen trong vườn cà phê, sầu riêng ở vùng hồ Tà Đùng đã có tài liệu riêng ở các trang chuyên về sâm Tà Đùng.
Cách đo nắng trong vườn nhà, không cần dụng cụ
Anh chị có thể biết khá chính xác chỗ nào đủ nắng chỉ bằng quan sát trong một ngày nắng. Làm trước khi lên luống, vì dời luống sau này rất tốn công.
- Đánh dấu chỗ định trồng bằng vài cọc nhỏ, ở cả góc nghi là ít nắng.
- Ghé nhìn mỗi giờ từ sáng tới chiều, ghi chỗ nào có nắng chiếu thẳng, chỗ nào trong bóng.
- Cộng số giờ nắng cho từng cọc; chỗ nào đạt phần lớn ngày là chỗ tốt nhất.
- Chụp ảnh vườn ở cùng một góc vào sáng, trưa, chiều để so; ảnh giúp thấy rõ bóng di chuyển.
- Lặp lại vào mùa khác, nhất là mùa đông ở miền Bắc và miền Trung, khi bóng dài hơn.
- Với ban công, sân thượng, để ý thêm tường bao, mái che, lan can: chậu sát tường có thể mất nửa ngày nắng.
Kết quả đo nắng đi cùng kết quả kiểm đất sẽ cho anh chị chỗ đặt luống tốt nhất trong vườn: vừa đủ nắng, vừa thoát nước. Hai điều kiện này gần như quyết định phần lớn thành bại của vụ đầu.
Nếu phải chọn giữa một chỗ đủ nắng nhưng hơi thấp và một chỗ cao ráo nhưng hơi thiếu nắng, chỗ cao ráo thường ít rủi ro mất trắng hơn; còn thiếu nắng thì có thể bù phần nào bằng cách tỉa cây che xung quanh.
Câu hỏi thường gặp
Trồng sâm thổ hào trong nhà gần cửa sổ được không?
Rất khó cho củ. Ánh sáng qua cửa sổ yếu hơn nhiều so với ngoài trời, cây thường vươn dài, ít hoa, củ nhỏ. Nếu chỉ có ban công hay sân thượng, đặt chậu ra ngoài nơi có nắng trực tiếp sẽ tốt hơn hẳn so với để trong nhà.
Lưới che bao nhiêu phần trăm thì hợp?
Khi cần che tạm cho cây con hoặc chậu trên mái nóng, lưới loại thưa thường đủ. Không có con số chuẩn riêng cho sâm thổ hào; điều quan trọng là che ngắn ngày và gỡ dần. Che dày để lâu sẽ làm cây vươn và ít hoa.
Vì sao vườn sâm Ngọc Linh phải che kín mà sâm thổ hào thì không?
Sâm Ngọc Linh thuộc chi Panax, sống tự nhiên dưới tán rừng núi cao, quen ánh sáng yếu và khí hậu mát. Sâm thổ hào họ Bông mọc tự nhiên ở đồi trống, bãi cát nhiều nắng. Hai cây khác loài, khác tính, nên cách trồng gần như ngược nhau.
Lá sâm bị cháy mép có phải do nắng không?
Có thể do nắng gắt kết hợp thiếu nước hoặc gió nóng, nhưng cũng có thể do phân bón đậm đặc, rễ bị hỏng vì úng hoặc sâu bệnh. Trước khi che, hãy kiểm độ ẩm đất, xem gốc rễ và nhớ lại lần bón gần nhất.
Ban công hướng bắc có trồng được không?
Ở nước ta, ban công hướng bắc thường ít nắng trực tiếp, nhất là mùa đông. Cây có thể sống nhưng củ nhỏ, ít hoa. Nếu là chỗ duy nhất, nên chọn vị trí ngoài cùng, không bị mái che, và chấp nhận coi đó là trồng làm cảnh.