Ruộng sâm thổ hào trên cát ven biển Quảng Trị và Huế cần một nguồn nước ngọt đủ dùng suốt mùa gió Lào, và nguồn đó phải được kiểm độ mặn trước khi dựa vào. Giếng đào nông trong cát thường cho nước ngọt dễ dàng, nhưng ở những lô gần biển, gần phá, nước giếng có thể lợ dần vào cuối mùa khô, nhất là khi bơm nhiều. Cách an toàn là có hơn một nguồn (giếng và ao trữ, hoặc giếng và nước mưa), tự đo độ mặn định kỳ, và tưới tiết kiệm bằng nhỏ giọt hoặc tưới gốc kết hợp tủ.
Nước là thứ quyết định ruộng sâm trên cát có qua được mùa nắng hay không. Bài này bàn nguồn nước theo đặc điểm của dải cát ven biển miền Trung, vấn đề mặn và phèn, cách tự kiểm nước, và vài nguyên tắc tưới riêng cho đất cát. Phần kỹ thuật tưới chung cho mọi vùng có ở chuyên mục chăm sóc ngoài đồng của trang.
Các nguồn nước hay có ở vùng cát và đặc điểm
Mỗi nguồn nước có ưu nhược riêng. Nhiều nhà vườn kết hợp hai nguồn để phòng khi một nguồn cạn hoặc nhiễm mặn.
| Nguồn | Ưu điểm | Rủi ro thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Giếng đào nông trong cát | Dễ làm, nước thường ngọt, gần ruộng | Cạn vào cuối mùa khô; ven biển, ven phá có thể lợ | Không bơm kiệt liên tục |
| Giếng khoan | Lấy nước sâu hơn, ổn định hơn | Có tầng nước mặn, nước nhiễm phèn, sắt; chi phí khoan | Hỏi xã phường về quy định khai thác nước dưới đất |
| Ao, bàu tự nhiên | Trữ lượng lớn | Nước đục, có thể lợ ở vùng gần phá; dùng chung với người khác | Không lấy cạn ao chung |
| Ao nhỏ đào trong vườn, lót bạt | Trữ được nước mưa, nước giếng bơm lúc ngọt | Bốc hơi mạnh mùa gió Lào, rêu tảo | Che bớt mặt ao, đặt chỗ ít gió |
| Kênh mương thuỷ lợi | Nước sẵn ở một số vùng | Lịch cấp nước theo vụ lúa, có thể không trùng lúc sâm cần | Theo lịch của tổ thuỷ nông |
| Nước mưa hứng từ mái | Ngọt, sạch | Chỉ có trong mùa mưa | Hợp cho vườn nhỏ, chậu, luống ươm |
Khi chọn lô trồng sâm, hãy đi xem nguồn nước vào cuối mùa khô, lúc tệ nhất, chứ không phải vào mùa mưa. Một cái giếng đầy nước tháng Mười Một chưa nói lên được gì về tháng Bảy.
Vì sao giếng ven biển lợ dần vào cuối mùa khô
Dưới dải cát ven biển, nước ngầm ngọt thường nằm như một lớp nổi bên trên nước mặn thấm từ biển vào. Nước ngọt nhẹ hơn nước mặn nên nằm trên, và lớp nước ngọt này được nước mưa bổ sung hằng năm. Càng xa biển, xa phá, lớp nước ngọt càng dày; càng sát biển, lớp này càng mỏng.
Vào mùa khô, không có mưa bổ sung, lớp nước ngọt mỏng dần. Nếu cùng lúc đó nhiều giếng trong vùng bơm mạnh để tưới, ranh giới giữa nước ngọt và nước mặn có thể bị kéo lên gần đáy giếng. Kết quả là những gáo nước cuối mùa nắng có vị lợ, dù đầu mùa vẫn ngọt. Hiện tượng này không phải ở đâu cũng có, nhưng ở những lô sát biển, sát phá hay cửa sông thì đáng để theo dõi.
Với ruộng sâm, nước lợ là mối nguy kép: muối đọng trong đất cát sau mỗi lần tưới, rễ khó hút nước, lá cháy mép, cây yếu đúng vào mùa khắc nghiệt nhất. Biết trước điều này giúp anh chị trữ nước ngọt từ sớm, bơm từ tốn hơn, và kiểm nước định kỳ thay vì chờ tới khi lá cháy mới nghi ngờ.
Tự kiểm nước tưới bằng dụng cụ đơn giản
Nếm thử nước là cách không đáng tin: lưỡi người chỉ nhận ra vị lợ khi nước đã khá mặn, trong khi cây trên cát có thể bị hại từ trước đó. Một cây bút đo độ dẫn điện hoặc tổng chất rắn hoà tan bán ở cửa hàng vật tư là đủ cho việc theo dõi hằng tháng.
- Đo nước giếng vào đầu mùa khô khi nước còn ngọt, ghi lại con số làm mốc so sánh.
- Mỗi vài tuần, nhất là trong mùa gió Lào, đo lại cùng một giờ, cùng sau khi đã bơm một lúc cho nước trong ống được thay mới.
- Ghi kết quả vào sổ. Điều cần chú ý không phải một con số đơn lẻ, mà là xu hướng: chỉ số tăng dần qua các lần đo là dấu hiệu nước đang lợ dần.
- Khi thấy chỉ số tăng rõ so với mốc đầu mùa, giảm lượng bơm, chuyển sang nguồn dự phòng nếu có, và gửi mẫu tới trạm khuyến nông, phòng thí nghiệm để biết nước còn dùng được cho cây hay không.
- Đo luôn nước ao, nước kênh nếu dùng, vì nước mặt ở vùng gần phá cũng có thể lợ.
Bút đo rẻ tiền có sai số và cần hiệu chỉnh theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Nó không thay cho phân tích ở phòng thí nghiệm, nhưng giúp anh chị phát hiện thay đổi sớm, trước khi cây báo hiệu.
Nước phèn, nước sắt và những dấu hiệu khác
Nước để lâu có váng đỏ, cặn vàng. Thường là nước có nhiều sắt, hay gặp ở giếng khoan một số vùng. Tưới nước sắt lâu ngày có thể để lại vệt đỏ trên đất, làm tắc đầu nhỏ giọt. Để nước lắng trong bể, ao vài ngày trước khi dùng giúp phần lớn sắt kết tủa xuống đáy.
Nước trong nhưng chua, có vị chát. Có thể là nước nhiễm phèn, hay gặp ở vùng đất trũng, đất bàu. Nên đo độ chua của nước; nước quá chua tưới lâu ngày làm đất cát vốn ít đệm càng chua thêm.
Đầu nhỏ giọt bị nghẹt nhanh. Dấu hiệu nước có nhiều cặn, sắt hoặc rêu tảo. Lắp lọc ở đầu nguồn, súc rửa đường ống định kỳ.
Mặt đất quanh gốc có lớp trắng mỏng sau nắng. Có thể là muối hoặc khoáng đọng lại từ nước tưới. Đây là lúc kiểm tra nước ngay.
Nước giếng có mùi trứng thối. Mùi này thường do khí sinh ra trong tầng nước ít ôxy. Để nước lộ thiên, khuấy, sục khí trong bể một thời gian trước khi tưới giúp mùi bay bớt; nếu mùi nặng, nên gửi mẫu kiểm tra.
Cây tưới đủ mà vẫn héo, cháy mép lá. Khi đã loại trừ thiếu nước và sâu bệnh ở gốc, nghi đến chất lượng nước. Thử tưới vài cây bằng nước mưa trữ để so sánh.
Tưới trên cát: nước đi xuống nhiều hơn đi ngang
Trên đất thịt, nước từ một điểm tưới loang ra khá rộng theo chiều ngang. Trên cát, nước rơi xuống chủ yếu thấm thẳng xuống, vùng đất ướt hẹp và sâu. Đó là lý do một vòi nhỏ giọt đặt cách gốc sâm một gang tay trên cát có thể làm ướt một cột đất mà rễ chỉ chạm tới một phần. Trên cát, đầu nhỏ giọt cần đặt gần gốc hơn và các đầu gần nhau hơn.
Cũng vì nước thấm nhanh, tưới một lần thật nhiều trên cát không có nghĩa là cây được nhiều nước: phần lớn đi xuống quá tầm rễ và mang theo phân bón. Cát cần tưới vừa đủ làm ẩm vùng rễ, lặp lại thường hơn so với đất thịt. Lớp tủ gốc giảm bốc hơi ở mặt, còn chất hữu cơ trộn trong luống tăng khả năng giữ nước của chính lớp cát quanh rễ.
Tưới phun mưa bằng béc trên cát trống trong ngày gió Lào gần như lãng phí, vì gió cuốn nước đi và bốc hơi trước khi chạm đất. Nếu dùng phun, nên phun lúc sáng sớm, ngày ít gió. Tưới tay bằng thùng ô doa vào gốc vẫn là cách phổ biến với vườn nhỏ, tốn công nhưng tiết kiệm nước nhất. Với ruộng vài sào, hệ nhỏ giọt có chi phí đầu tư ban đầu, nhưng trên cát nó thường tiết kiệm cả nước lẫn công so với tưới tay, nhất là trong những tuần gió Lào phải tưới mỗi ngày.
Trữ nước từ mùa mưa cho mùa nắng
Ở vùng có mùa mưa rất lớn và mùa khô gay gắt như Quảng Trị – Huế, trữ nước là cách bắc cầu giữa hai mùa. Một vài cách các nhà vườn hay dùng:
- Đào ao nhỏ trong vườn, lót bạt chống thấm vì cát không giữ được nước, đặt ở chỗ thấp để hứng nước mưa chảy về.
- Hứng nước mưa từ mái nhà, mái kho vào bể, lu, téc nhựa; dành nguồn này cho luống ươm, cây con và những lúc nước giếng lợ.
- Bơm nước giếng vào ao, bể từ đầu mùa khô khi nước còn ngọt, thay vì chờ đến lúc cần mới bơm.
- Che bớt mặt ao bằng lưới hoặc cây thuỷ sinh nổi nhỏ để giảm bốc hơi trong mùa gió.
- Nạo vét ao trữ vào cuối mùa khô, khi nước cạn, để mùa mưa sau ao chứa được nhiều hơn; bùn nạo lên phơi khô có thể dùng cải tạo luống.
- Tính trước nhu cầu: đếm số gốc, ước lượng nước mỗi lần tưới, số lần tưới trong mùa nắng (ví dụ giả định), so với thể tích nước trữ được.
Nếu ước tính cho thấy nước trữ không đủ cho cả ruộng, nên thu hẹp diện tích sâm, thay vì trồng nhiều rồi để cây chết dần giữa mùa gió.
Dùng chung nguồn nước và giếng khoan: hỏi trước khi làm
Ở nông thôn vùng cát, nhiều hộ dùng chung một bàu, một mương, hay ở sát nhau đến mức các giếng cùng lấy từ một lớp nước ngầm. Khi một hộ bơm mạnh cả ngày, giếng hộ bên cạnh có thể cạn hoặc lợ nhanh hơn. Trồng sâm là thêm một nhu cầu nước vào mùa khô, nên đáng để nói chuyện với hàng xóm và thôn về lịch bơm, nhất là những năm khô hạn.
Khoan giếng mới, nhất là giếng sâu hoặc khai thác lượng nước lớn, có thể phải tuân theo quy định về tài nguyên nước, và quy định này có thay đổi theo thời gian. Trước khi khoan, nên hỏi uỷ ban xã phường hoặc cơ quan quản lý tài nguyên nước ở địa phương về thủ tục hiện hành. Hỏi thêm thợ khoan có kinh nghiệm trong vùng về độ sâu thường gặp nước ngọt, nước mặn, để tránh khoan xuyên xuống tầng mặn.
Với nước kênh mương thuỷ lợi, lịch cấp nước thường do tổ dùng nước hoặc hợp tác xã điều phối theo vụ lúa. Ruộng sâm cần nước vào mùa nắng, có khi trùng với lúc kênh đóng. Nên hỏi trước lịch cấp nước của năm, đăng ký nhu cầu nếu địa phương có cơ chế đó, và không tự ý đắp chặn mương lấy nước khi chưa được đồng ý. Sự rõ ràng từ đầu tránh được những va chạm không đáng có giữa mùa khô.
Câu hỏi thường gặp
Nước giếng hơi lợ có tưới sâm được không?
Không nên dựa vào cảm giác nếm. Nước đã thấy lợ trên lưỡi thường đủ mặn để hại cây trên cát lâu ngày. Nên đo bằng bút đo, gửi mẫu kiểm tra, và trong lúc chờ thì pha với nước ngọt trữ hoặc chuyển sang nguồn khác cho cây con.
Có nên khoan giếng sâu hơn để tránh nước lợ không?
Không phải lúc nào sâu hơn cũng ngọt hơn; ở vùng ven biển có nơi tầng sâu lại là nước mặn. Hỏi thợ khoan quen địa bàn và những hộ xung quanh đã khoan, đồng thời hỏi xã phường về quy định khai thác nước dưới đất trước khi khoan.
Tưới nhỏ giọt trên cát cần chú ý gì?
Đặt đầu nhỏ giọt gần gốc và gần nhau hơn so với đất thịt, vì nước trên cát thấm thẳng xuống, vùng ướt hẹp. Lắp lọc ở đầu nguồn nếu nước có cặn, sắt, và kết hợp tủ gốc để mặt luống không khô nóng.
Nước ao nuôi cá có dùng tưới sâm được không?
Thường dùng được nếu ao không bị ô nhiễm và không lợ, vì nước ao nuôi có chút dinh dưỡng. Tránh dùng nước ao vừa xử lý hoá chất cho cá. Ở vùng gần phá, đo độ mặn trước khi dùng.
Một ruộng sâm cần bao nhiêu nước trong mùa nắng?
Không có con số chung, vì còn phụ thuộc mật độ cây, độ dày lớp tủ, đất đã cải tạo hay chưa, và thời tiết từng năm. Cách thực tế là ghi lại lượng nước mỗi lần tưới và số lần tưới trong mùa đầu, từ đó tính cho các vụ sau.
Tưới buổi tối trên cát có hại cho sâm không?
Trong mùa gió Lào khô, tưới tối ít gây hại hơn mùa mưa, nhưng tưới sáng sớm vẫn tốt hơn vì nước kịp ngấm trước nắng và lá không ẩm qua đêm. Mùa mưa ẩm thì nên tránh tưới tối, để gốc khô thoáng.