Sâm thổ hào (sâm Bố Chính) thường được đào khi cây đã qua ít nhất một mùa sinh trưởng trọn vẹn, tức khoảng một năm kể từ lúc trồng cây con; nhiều nhà vườn để sang năm thứ hai cho củ to và chắc hơn. Không có một con số tháng đúng cho mọi nơi, vì củ lớn nhanh hay chậm tuỳ khí hậu, đất, giống và cách chăm. Cách chắc nhất vẫn là nhìn cây, rồi đào thử vài gốc trước khi đào cả luống.
Bài này dành cho anh chị trồng sâm thổ hào ở ngoài vùng Tà Đùng: miền Bắc có mùa đông cây lụi, dải cát Quảng Trị – Huế có gió Lào và lũ, Tây Nguyên có mùa khô dài, Nam Bộ nắng quanh năm. Mỗi nơi có một nhịp riêng, và thời điểm đào hợp lý cũng lệch theo. Mọi mốc dưới đây là khoảng thường gặp để anh chị đối chiếu, không phải lịch cứng.
Mốc thường gặp: từ khoảng một năm, nhiều vườn để hai năm
Sâm thổ hào là cây sống nhiều năm nhờ củ. Năm đầu, cây con dồn sức ra lá, ra rễ, rồi củ bắt đầu phình. Khi cây đã đi hết một vòng mọc lá, ra hoa, đậu quả và bắt đầu tàn bớt thân lá, củ thường đã có hình dạng rõ, ruột trắng, cầm chắc tay. Đó là lúc nhiều nhà vườn bắt đầu đào, thường rơi vào khoảng một năm tính từ ngày trồng cây con ra luống.
Một số vườn chọn để cây sang năm thứ hai. Lý do thường là củ năm đầu còn nhỏ vì đất nghèo, vì trồng muộn so với mùa, hoặc vì anh chị muốn có củ to để bán tươi. Để thêm một năm thì củ thường lớn thêm, nhưng đổi lại là thêm một mùa mưa phải giữ cho củ không thối, thêm công làm cỏ, thêm vốn nằm dưới đất. Củ để quá lâu cũng có thể xơ hơn ở phần đầu và dễ có chỗ hỏng bên trong.
Vì vậy câu hỏi "bao lâu thì thu" nên được hiểu là "củ của vườn mình đã đáng đào chưa". Với vụ đầu, anh chị nên coi mốc một năm là lúc bắt đầu đào thử, không phải lúc đào sạch cả vườn. Kết quả đào thử sẽ cho biết nên đào ngay, chờ thêm vài tháng hay để sang năm sau.
Nhịp cây và lúc đào thường gặp ở từng miền
Bảng dưới gom kinh nghiệm phổ biến theo khí hậu từng miền. Đây là khung để anh chị đối chiếu với nơi mình ở, không phải số liệu đo đạc; vụ đầu nên ghi lại để tự sửa bảng cho vườn mình.
| Miền | Nhịp của cây trong năm | Lúc nhiều vườn chọn đào | Điều cần tránh |
|---|---|---|---|
| Miền Bắc và trung du phía Bắc | Mọc mạnh từ xuân sang hè, lụi dần khi trời lạnh, củ nghỉ qua đông | Cuối thu, đầu đông khi thân lá đã tàn bớt; hoặc đầu xuân trước khi củ đâm mầm lại | Đào giữa đợt rét đậm, mưa phùn kéo dài làm củ ướt khó phơi |
| Bắc Trung Bộ, dải cát Quảng Trị – Huế | Mọc mạnh mùa nắng, chịu gió Lào, mùa mưa lũ cuối năm dễ úng | Trước mùa mưa lũ, hoặc sau lũ khi đất cát đã ráo | Để củ nằm trong luống thấp qua đợt lũ; đào lúc cát còn sũng |
| Tây Nguyên (ngoài Tà Đùng) | Mọc theo mùa mưa, chững lại khi khô hạn và gió mạnh | Đầu đến giữa mùa khô, khi đất ráo và dễ phơi | Đào ngay sau mưa đầu mùa, đất bazan dính và củ dễ nứt |
| Đông Nam Bộ, Nam Bộ | Không có mùa nghỉ rõ, cây có thể ra hoa rải rác nhiều đợt | Mùa khô, khi đã đủ tuổi theo đào thử | Để củ nằm dưới liếp thấp qua đỉnh mùa mưa ở đất trũng, đất phèn |
Điểm chung của cả bốn miền: chọn lúc đất ráo và trời có nắng ổn định để phơi. Củ đào lên trong mưa dầm vừa khó làm sạch vừa khó làm khô, nhiều vườn mất công cả vụ chỉ vì đào sai tuần.
Dấu hiệu trên cây cho biết củ đã đáng đào
Thân lá ngả vàng, tàn bớt. Khi lá dưới gốc vàng dần và cây thôi ra lá non mạnh, phần lớn sức của cây đã dồn xuống củ. Ở miền Bắc, dấu hiệu này đi cùng trời lạnh; ở Nam Bộ thì kín đáo hơn vì cây ít khi tàn hẳn.
Cây đã ra hoa và đậu quả. Một cây đã đi qua mùa hoa và có quả già là cây đã sống hết một vòng. Đây chưa phải bằng chứng củ to, nhưng là mốc tối thiểu để bắt đầu đào thử.
Gốc cây to, cứng, đất quanh gốc hơi nứt. Ở luống đất tơi, củ phình làm mặt đất quanh gốc nhô lên hoặc nứt nhẹ. Dấu hiệu này rõ trên đất cát pha, khó thấy trên đất thịt nặng.
Đã qua ít nhất một mùa sinh trưởng trọn vẹn. Tính từ ngày trồng cây con ra luống, không tính thời gian ươm. Cây trồng muộn, gặp ngay mùa lạnh hay mùa khô, thường cần thêm thời gian so với cây trồng đúng vụ.
Không có dấu hiệu héo rũ bất thường. Cây héo một lúc nhiều gốc, lá rũ cả ngày dù đất ẩm, nhiều khi là củ đang thối chứ không phải đến tuổi. Gặp trường hợp này cần đào kiểm tra ngay, đừng chờ.
Đào thử một gốc trước khi đào cả luống
Đào thử là việc nhỏ nhất mà tiết kiệm nhiều nhất. Anh chị chỉ cần vài gốc đại diện, một buổi sáng đất ráo và một cái cân nhà bếp.
- Chọn ba đến năm gốc ở các vị trí khác nhau: đầu luống, giữa luống, chỗ trũng nhất, chỗ cao nhất. Không chọn toàn cây đẹp nhất, kết quả sẽ lạc quan quá mức.
- Đào cách gốc một khoảng rộng hơn tán lá, xới dần vào trong để thấy hướng củ đi. Rút cả chùm lên bằng tay, không giật thân.
- Rũ đất, đếm số củ mỗi gốc, nhìn vỏ và bẻ thử một củ nhỏ. Củ đủ tuổi thường cầm chắc, ruột trắng đều, có nhớt khi bẻ; củ non thì mềm, nhiều nước, dễ teo khi phơi.
- Cân khối lượng củ tươi của từng gốc và ghi lại cùng ngày trồng, vị trí gốc.
- Nếu đa số gốc thử đã cho củ chắc và cỡ chấp nhận được, lên lịch đào cả luống. Nếu củ còn nhỏ, lấp lại đất cho các gốc chưa đào và hẹn đào thử lần sau sau một đến hai tháng.
- Nếu thấy củ thâm, mềm nhũn hay có mùi chua, đào rộng ra các gốc xung quanh để biết thối lan tới đâu, tách phần còn tốt ra trước.
Sau hai ba vụ, các con số đào thử sẽ cho anh chị biết vườn mình thường đạt ở tháng nào. Đó là thứ không tài liệu nào thay được.
Đào sớm, đào đúng lúc và để quá lứa khác nhau ra sao
Củ đào sớm thường nhỏ, ruột nhiều nước, khi phơi khô hao đi nhiều và lát dễ cong, nhăn. Nếu bán tươi, củ non cũng nhanh héo hơn. Cái thiệt lớn nhất của đào sớm không nằm ở một vụ mà ở chỗ anh chị đánh giá sai giống và đất của mình, rồi bỏ cây trong khi chỉ cần chờ thêm một mùa.
Củ đào đúng lúc thường chắc, vỏ đã sẫm hơn lúc non, ruột trắng và có độ nhớt rõ. Khi rửa và phơi, củ giữ được hình, lát khô đều hơn. Đây là trạng thái anh chị muốn nhận ra bằng tay và mắt qua mỗi lần đào thử.
Củ để quá lứa không phải lúc nào cũng xấu, nhưng rủi ro tăng lên: phần đầu củ có thể xơ, củ già nằm lâu trong đất dễ bị nứt, bị côn trùng hay chuột gặm, và chỉ một mùa mưa úng là có thể mất cả gốc. Với vườn ở đất trũng, đất phèn hay vùng có lũ, để quá lứa thường thiệt nhiều hơn đào hơi sớm.
Nói ngắn gọn: ở nơi đất thoát nước tốt, anh chị có thể kiên nhẫn chờ thêm; ở nơi hay úng, nên ưu tiên đào trước mùa mưa dù củ chưa to như ý.
Chọn ngày đào: đất ráo, trời khô và đủ sức làm tiếp
Chọn đúng tuổi củ mới là một nửa. Nửa còn lại là chọn ngày, vì củ đào lên phải được rửa và xử lý ngay trong ngày hoặc ngày hôm sau.
- Đất ráo vừa phải: bóp một nắm đất không dính bết thành cục. Đất quá khô cứng thì tưới nhẹ hôm trước cho dễ xới.
- Dự báo vài ngày tới có nắng nếu định phơi. Đào xong gặp mưa liền mấy ngày là lý do phổ biến nhất làm củ mốc.
- Đào buổi sáng, để củ không nằm phơi nắng gắt ngoài ruộng cả buổi trưa.
- Tính sức người: mỗi buổi chỉ đào lượng củ mà nhà mình rửa, làm sạch và đưa lên giàn kịp.
- Có sẵn chỗ để củ trong bóng mát, khay, rổ, nước sạch trước khi bắt đầu.
- Vườn lớn thì chia đợt theo luống, đào luống trũng trước, luống cao sau.
Một ngày đào đẹp là ngày mà đến tối, toàn bộ củ đã được rửa và hoặc nằm trên giàn phơi, hoặc được cất đúng cách để bán tươi.
Ghi lại tuổi củ và ngày đào để vụ sau đoán đúng
Phần lớn nhà vườn mới trồng sâm thổ hào không ghi gì, rồi vụ sau lại hỏi đúng câu cũ: trồng bao lâu thì đào. Một cuốn sổ nhỏ với vài cột là đủ để thoát khỏi vòng lặp đó: ngày gieo hạt, ngày trồng ra luống, các lần đào thử kèm số củ và khối lượng mỗi gốc, ngày đào chính, thời tiết tuần đào, khối lượng củ tươi cả luống.
Sau một vụ, anh chị có mốc tuổi củ cho chính mảnh đất của mình. Sau hai vụ, anh chị so được trồng sớm hay trồng muộn, luống cao hay luống thấp, để một năm hay hai năm cái nào hợp hơn. Những con số này còn là cơ sở cho việc tính toán một vụ ở các bài khác trong chuyên mục, vì mọi phép tính lời lỗ đều bắt đầu từ sản lượng thật.
Nếu anh chị trồng ở nhiều chỗ, ví dụ vài chậu trên sân thượng và một luống ngoài vườn, nên ghi tách riêng. Củ trong chậu thường nhỏ hơn ngoài đất và có thể đạt tuổi theo nhịp khác, gộp chung sẽ làm số liệu lệch.
Vì sao cùng một tuổi mà củ vườn này to, vườn kia nhỏ
Hai vườn trồng cùng ngày, cùng nguồn giống vẫn có thể cho củ chênh nhau rõ khi đào. Nguyên nhân hay gặp nhất là đất: đất cát pha tơi, có nhiều phân hữu cơ hoai cho củ phình dễ; đất thịt chặt, đất nhiều sỏi làm củ mọc cong, ngắn và chậm lớn. Thứ hai là nước: cây bị hạn kéo dài giữa mùa sinh trưởng thường dồn sức giữ lá, củ lớn chậm; cây bị úng ngắn ngày tuy không chết nhưng rễ tơ hư, củ cũng chững lại.
Thứ ba là mật độ và cỏ. Luống trồng dày, cỏ lấn, cây tranh nhau nắng và dinh dưỡng thì từng gốc cho củ nhỏ, dù tổng số củ trên luống có thể nhiều. Cuối cùng là thời điểm trồng: cây con ra luống đúng đầu mùa ấm, mùa mưa vừa phải thường có cả mùa dài để lớn, còn cây trồng muộn phải đi qua mùa lạnh hay mùa khô khi còn non. Khi so tuổi củ giữa các vườn, anh chị nên nhớ những khác biệt này trước khi kết luận giống tốt hay giống kém.
Câu hỏi thường gặp
Sâm thổ hào trồng sáu tháng đào được chưa?
Sáu tháng thường còn sớm vì cây chưa đi hết một mùa sinh trưởng, củ nhỏ và nhiều nước. Anh chị có thể đào thử một hai gốc để xem, nhưng đa số nhà vườn chờ tới khoảng một năm trở lên mới đào chính, trừ khi vườn sắp bị úng và buộc phải đào sớm.
Để sâm thổ hào ba bốn năm có tốt hơn không?
Không hẳn. Củ thường lớn thêm, nhưng mỗi năm thêm là thêm một mùa mưa có thể làm thối củ, thêm công chăm và vốn nằm lâu. Củ quá già có thể xơ ở đầu. Nếu muốn thử để lâu, chỉ nên để vài luống ở chỗ đất cao, thoát nước tốt.
Trồng bằng củ giống thì có thu sớm hơn trồng bằng hạt không?
Thường cây mọc từ củ hay mầm củ khoẻ ban đầu hơn cây con từ hạt, nên có thể đạt cỡ củ sớm hơn một chút. Tuy vậy chênh lệch tuỳ cỡ củ giống, đất và mùa trồng. Cách chắc nhất vẫn là đào thử theo cùng một cách cho cả hai lô rồi so.
Củ trong chậu có cần để lâu hơn ngoài đất không?
Củ trong chậu bị giới hạn chỗ mọc nên thường nhỏ hơn, để lâu hơn không phải lúc nào cũng to lên tương ứng. Nhiều người đào chậu khi cây đã qua một mùa và thân lá tàn, rồi trồng lại bằng đất mới cho vụ sau.
Đang mùa mưa mà củ đã đủ tuổi thì có nên đào không?
Nếu luống ở chỗ cao, thoát nước tốt, có thể để củ nằm đất chờ qua đợt mưa. Nếu luống thấp, đã có cây héo rũ, nên đào ngay lúc có vài ngày ngớt mưa, rửa sạch và ưu tiên bán tươi hoặc sấy, vì phơi trong mùa mưa rất dễ mốc.
Có cách nào biết củ đủ tuổi mà không đào lên không?
Không có cách chắc chắn. Thân lá tàn, cây đã ra hoa kết quả và gốc to là dấu hiệu gợi ý, nhưng chỉ đào thử mới thấy củ thật. Đào thử vài gốc ở các vị trí khác nhau là cách rẻ và đáng tin nhất hiện có.