Ở dải cát Quảng Trị và Huế, mùa gió Lào là thời gian ruộng sâm thổ hào dễ mất cây nhất, nhất là cây con mới trồng. Gió Tây khô nóng thổi từ phía Trường Sơn xuống thường rơi vào khoảng cuối xuân tới giữa hè, mạnh nhất vào những tháng giữa mùa. Gió làm không khí rất khô, mặt cát bỏng lên vào buổi trưa, cây mất nước nhanh hơn rễ kịp hút. Giữ ruộng qua mùa này gói trong bốn việc: cho cây bén rễ trước khi gió tới, tủ gốc dày, tưới đúng giờ, và che nắng nhẹ cho cây non.
Cây sâm thổ hào vốn chịu nắng nóng khá, và ở vùng gốc người ta trồng nó qua bao mùa gió Lào. Nhưng chịu được không có nghĩa là không cần chăm. Bài này viết cho người trồng trên cát, nơi gió Lào đi cùng một mặt đất giữ nước kém, khiến mỗi ngày bỏ quên tưới đều có giá.
Gió Lào làm gì với cây và với cát
Gió Lào là tên dân gian của gió Tây khô nóng ở Bắc Trung Bộ. Khối khí ẩm từ phía tây vượt dãy Trường Sơn, để lại hơi nước bên sườn kia, rồi tràn xuống phía đông thành luồng gió nóng và khô. Những ngày gió mạnh, không khí khô đến mức quần áo phơi khô rất nhanh, lá cây nhiều loài cụp lại hoặc héo xuống vào buổi trưa.
Với cây, chuyện xảy ra là sự mất cân bằng: lá thoát hơi nước mạnh hơn bình thường nhiều lần, trong khi rễ chỉ hút được lượng nước có trong vùng đất quanh nó. Trên đất thịt, vùng đất quanh rễ còn giữ được nước vài ngày; trên cát, lượng nước đó cạn rất nhanh. Cây phản ứng bằng cách cụp lá, héo trưa, rồi nếu kéo dài thì rụng bớt lá già để giảm diện tích thoát nước.
Với cát, nắng gắt cộng gió khô làm lớp mặt nóng bỏng. Những ai đi chân trần trên bãi cát giữa trưa đều biết cảm giác đó. Cây con với cổ thân non sát mặt cát chịu nhiệt rất kém; nhiều cây con chết ở mùa này không phải vì thiếu nước ở rễ mà vì cổ thân bị “luộc” bởi lớp cát nóng. Đó là lý do tủ gốc quan trọng không kém tưới.
Cây đã bén rễ thì qua mùa dễ hơn nhiều
Tính lịch ngược từ mùa gió. Cây trồng sớm, đã có vài tháng ra rễ sâu trước khi gió Lào tới, chịu đựng tốt hơn hẳn cây mới trồng. Vì vậy ở vùng cát, việc gieo trồng thường dồn về cuối đông, đầu xuân, khi đất còn ẩm sau mùa mưa và trời đã bớt rét. Chuyện lịch được bàn kỹ ở bài lịch gieo trồng của chuyên mục.
Đừng trồng dặm giữa mùa gió. Cây chết vào đầu mùa nắng, nhiều người vội trồng dặm cây mới. Cây dặm giữa mùa gió hầu như phải được chăm như cây ươm: tưới hai lần mỗi ngày, che kín. Nếu không đủ công, nên chờ thời tiết dịu hơn rồi mới dặm.
Rễ đi sâu nhờ tưới đẫm, thưa. Trong những tháng trước mùa gió, tưới ít mà nhiều lần làm rễ nằm nông ngay dưới mặt. Tưới đẫm hơn, cách ngày, khuyến khích rễ đi xuống tầng cát sâu mát hơn, nơi mùa gió vẫn còn chút ẩm.
Củ đã có thì cây dẻo dai hơn. Cây trồng từ năm trước, củ đã to, có kho nước và tinh bột riêng, thường chỉ rụng bớt lá rồi đâm lá mới khi trời dịu. Không cần hốt hoảng khi thấy cây già rụng lá trong mùa gió.
Lớp tủ phải xong trước đợt gió đầu. Phủ rơm, cỏ khô khi gió đã thổi thì vừa khó làm vừa bị thổi bay. Tranh thủ những ngày lặng cuối xuân để tủ đủ dày cho toàn ruộng, chặn mép bằng đất hoặc thanh tre.
Một ngày chăm ruộng trong đợt gió Lào
Trong những đợt gió mạnh, nhịp chăm sóc ruộng sâm trên cát nên thay đổi. Dưới đây là một nhịp tham khảo; anh chị điều chỉnh theo độ ẩm thật của đất, bằng cách thọc tay xuống dưới lớp tủ mỗi buổi.
- Sáng sớm, trước khi nắng lên: tưới chính trong ngày. Nước kịp ngấm xuống trước khi mặt cát nóng, cây có một ngày đủ nước. Tưới vào gốc, dưới lớp tủ, không cần tưới ướt lá.
- Giữa buổi sáng: đi thăm ruộng, kéo lưới che cho luống cây con nếu có, chỉnh lại lớp tủ bị gió lật.
- Buổi trưa: không tưới. Nước tưới lên cát nóng bốc hơi nhanh, phần ngấm xuống ít, lại có thể làm cây non bị sốc nhiệt. Thấy lá héo cụp giữa trưa là chuyện thường; quan trọng là chiều mát lá có tươi lại không.
- Chiều muộn: kiểm tra cây. Cây vẫn héo khi trời đã dịu là dấu hiệu thiếu nước thật; tưới bổ sung cho những luống đó. Với cây con, có thể tưới thêm một lần nhẹ.
- Tối: ghi vào sổ ruộng ngày hôm đó gió mạnh hay nhẹ, đã tưới mấy lần, luống nào héo lâu. Sau một mùa, những dòng ghi ngắn này cho anh chị biết luống nào cần thêm vật tủ, thêm chắn gió hay nên bỏ ở vụ sau.
Nhịp này tốn công nhất với cây con trong năm đầu. Ruộng sâm đã bén rễ một năm thường chỉ cần một lần tưới chính mỗi ngày hoặc cách ngày, tuỳ độ ẩm thực tế.
Che nắng: lúc nào cần, che thế nào
Sâm thổ hào là cây ưa sáng, che quá nhiều làm cây vươn dài, yếu và củ nhỏ. Nhưng trong mùa gió Lào, che nhẹ vào giờ nắng gắt giúp cây non qua giai đoạn khó. Bảng sau gợi ý theo tuổi cây.
| Tuổi cây | Cần che không | Cách làm gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Cây con mới trồng vài tuần | Rất nên | Lưới che mỏng căng trên khung tre thấp, hoặc cắm vài tàu lá dừa, lá chuối khô phía hướng tây | Gỡ dần khi cây đã bén, không che kín cả ngày |
| Cây vài tháng tuổi | Nên che trong đợt gió mạnh | Lưới mỏng chỉ kéo vào khoảng trưa, chiều | Che lâu ngày làm cây mềm yếu |
| Cây trên một năm | Thường không cần | Dựa vào tủ gốc và tưới | Lá rụng bớt là phản ứng bình thường |
| Luống ươm, bầu cây con | Bắt buộc | Nhà lưới hoặc giàn che cố định, tưới phun nhẹ | Đặt chỗ thoáng, tránh hầm nóng dưới mái kín |
Khi dùng lưới, nên căng cao hơn ngọn cây để không khí lưu thông, tránh lưới chạm lá. Lưới phải buộc chắc vì gió Lào có những cơn giật mạnh; lưới bay có thể đè gãy cả luống cây.
Đọc dấu hiệu trên cây: héo thường hay đáng lo
Trong mùa gió Lào, cây sâm trên cát gần như ngày nào cũng có lúc trông mệt mỏi. Điều cần là phân biệt phản ứng bình thường với dấu hiệu phải xử lý. Bảng dưới gợi ý cách đọc; nó không thay cho việc bới gốc, xem củ khi nghi ngờ.
| Điều thấy được | Thường do đâu | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Lá cụp, héo giữa trưa, chiều mát tươi lại | Cây tự giảm thoát hơi nước trong nắng gió | Không cần làm gì thêm, giữ nhịp tưới sáng |
| Lá vẫn héo khi trời đã dịu, cả luống | Đất trong vùng rễ đã cạn nước | Tưới bổ sung chiều muộn, tăng độ dày lớp tủ, xem lại nhịp tưới |
| Lá già phía dưới vàng rồi rụng dần | Cây bỏ bớt lá để tiết kiệm nước | Bình thường nếu ngọn vẫn xanh; gom lá rụng làm vật tủ |
| Mép lá khô cháy, màu nâu, nhất là luống gần biển | Có thể do muối trong nước tưới hoặc hơi muối trong gió | Kiểm tra nguồn nước, rửa lá bằng nước ngọt, cân nhắc chắn gió |
| Một vài cây héo lẻ trong khi cây bên cạnh tươi | Nghi gốc hoặc củ có vấn đề: thối, sâu đục, chuột cắn | Bới nhẹ xem gốc và củ, nhổ cây hỏng ra khỏi luống |
| Cổ thân cây con thâm, teo sát mặt cát | Nóng bỏng ở mặt cát hoặc nấm gây chết rạp | Tủ kín mặt cát quanh cây con, che nắng trưa; xem thêm bài sâu bệnh |
Khi không chắc, cách tốt nhất là so sánh: cùng một giờ, cây ở luống tủ dày và luống tủ mỏng khác nhau ra sao, cây gần nguồn nước và xa nguồn nước khác nhau ra sao. Sự khác biệt đó thường chỉ ra nguyên nhân rõ hơn mọi phỏng đoán.
Những việc nên hoãn trong mùa gió Lào
Một số việc chăm sóc vốn có ích lại gây hại nếu làm vào giữa mùa gió. Nhiều nhà vườn ở vùng cát đúc kết rằng mùa này nên làm ít đi mà làm đúng.
- Xới xáo mặt luống: làm vỡ lớp đất đang giữ ẩm, phơi cát ẩm phía dưới ra nắng gió. Chỉ nhổ cỏ bằng tay khi cần.
- Bón nhiều phân, nhất là phân đạm: cây đang thiếu nước mà bón đạm thì ra lá non mềm, càng dễ héo. Bón trước mùa hoặc sau khi trời dịu.
- Phun thuốc giữa trưa: vừa dễ cháy lá vừa nguy hiểm cho người phun trong nắng nóng. Nếu buộc phải xử lý sâu hại, làm vào sáng sớm hoặc chiều mát và tuân thủ hướng dẫn trên nhãn.
- Bấm ngọn, tỉa cành mạnh: vết cắt mất nước, cây phải dồn sức hồi phục đúng lúc yếu nhất.
- Đào củ thử: làm đứt rễ những cây xung quanh và phơi đất. Đợi cuối mùa.
- Trồng mới trên diện rộng: trừ khi có hệ thống tưới và che chủ động.
Danh sách này không có nghĩa là bỏ mặc ruộng. Mùa gió là mùa đi thăm ruộng nhiều nhất, chỉ là bàn tay can thiệp nên nhẹ đi.
Khi gió qua: phục hồi ruộng và chuẩn bị mùa mưa
Những đợt gió Lào cuối cùng thường nhường chỗ cho những cơn mưa giông và rồi mùa mưa. Đây là lúc cây đâm lá mới, và cũng là lúc ruộng cần được chuẩn bị cho thử thách tiếp theo ở vùng này: mưa lớn và lũ. Những việc đã hoãn trong mùa gió bây giờ có thể làm dần: nhổ cỏ, bổ sung hữu cơ, kiểm tra cây.
Trước hết, đếm lại cây. Ghi số cây chết, vị trí luống bị nặng nhất. Thường những chỗ cao nhất, trống gió nhất hoặc xa nguồn nước nhất mất nhiều cây nhất; thông tin này hữu ích khi quyết định vụ sau có làm luống ở đó nữa không, hay cần thêm hàng chắn gió. Cây còn sống nhưng trụi lá, thân vẫn xanh, thường sẽ đâm lại; cây thân khô giòn, cổ thân thâm thì nên nhổ bỏ và xem củ.
Kế đó, chỉnh lại lớp tủ. Trong mùa nắng anh chị đã phủ dày; trước mùa mưa nên giảm độ dày, vạch thoáng quanh gốc để mặt luống khô nhanh sau những trận mưa lớn. Rãnh giữa các luống bị cát lấp trong mùa gió cần được khơi lại. Bài về ruộng sâm mùa lũ trong chuyên mục sẽ nói tiếp phần này.
Câu hỏi thường gặp
Lá sâm héo rũ buổi trưa có phải cây bị bệnh không?
Trong mùa gió Lào, lá héo cụp giữa trưa rồi tươi lại lúc chiều mát thường là phản ứng tự vệ trước nắng nóng. Nếu đến tối lá vẫn héo, hoặc một vài cây héo trong khi cây xung quanh vẫn tươi, nên kiểm tra gốc và củ vì có thể là do thối gốc hay sâu hại.
Tưới nhỏ giọt có hợp với mùa gió Lào trên cát không?
Hợp, vì nước được đưa thẳng vào vùng rễ, ít bốc hơi. Trên cát, nước đi xuống nhiều hơn tỏa ngang, nên các điểm nhỏ giọt cần đặt gần gốc và gần nhau hơn so với đất thịt. Vẫn nên kết hợp với tủ gốc để mặt luống mát.
Có nên phun nước lên lá để làm mát cây không?
Phun nhẹ có thể làm mát tạm thời, nhưng hiệu quả ngắn vì gió khô làm nước bốc hơi rất nhanh, và phun vào giữa trưa có thể gây hại. Tốt hơn là dồn nước vào gốc lúc sáng sớm và giữ lớp tủ đủ dày.
Cây sâm rụng gần hết lá trong mùa gió thì củ có hỏng không?
Với cây đã có củ, rụng lá trong mùa gió thường là cách cây tiết kiệm nước; củ vẫn sống và cây đâm lá lại khi trời dịu. Nên kiểm tra bằng cách bới nhẹ quanh gốc: củ chắc, vỏ không mềm thâm là ổn.
Có thể trồng sâm xen dưới tán cây khác để tránh gió Lào không?
Che bóng nhẹ của một hàng cây thưa phía hướng tây có thể giúp, nhưng dưới tán dày cây sâm thiếu sáng, vươn dài, củ nhỏ và rễ cây che tranh nước. Nếu xen, nên chọn chỗ chỉ bị che vào buổi chiều.
Mùa gió Lào có nên bón phân cho sâm không?
Nên hạn chế. Bón nhiều, nhất là phân đạm, khi cây thiếu nước sẽ thúc lá non mềm, dễ héo, và phân dễ làm cháy rễ trên cát khô. Bón hữu cơ trước mùa, và bón bổ sung khi trời đã dịu, đất đủ ẩm.