Chi phí trồng sâm thổ hào một vụ: các khoản chi và bảng tự điền cho vườn nhỏ

Chi phí trồng sâm thổ hào một vụ gồm tám nhóm chính: giống, chuẩn bị đất và luống, phân bón, nước tưới, che chắn và tủ gốc, phòng trừ sâu bệnh, công lao động, và sau thu hoạch (đào, phơi sấy, bao bì, vận chuyển); cộng thêm phần khấu hao của những thứ dùng nhiều vụ. Tổng bao nhiêu thì không có con số chung, vì giá vật tư, giá công và cách làm mỗi vùng khác nhau; anh chị cần tự điền số của vườn mình.

Bài này không nêu giá thật của giống, phân hay công. Nó giúp anh chị liệt kê đủ khoản, nhất là những khoản hay quên, và cho một bảng để điền. Mọi con số minh hoạ đều là ví dụ giả định. Điều quan trọng nhất không phải tổng tiền mà là thói quen ghi chép ngay từ ngày đầu, vì chi phí nhớ lại sau một năm luôn thấp hơn thực tế.

Một vụ tính từ đâu đến đâu

Với sâm thổ hào, một vụ không bắt đầu từ lúc trồng cây con ra luống. Nó bắt đầu từ lúc anh chị bỏ tiền hoặc công đầu tiên cho vụ đó: mua hoặc thu hạt, gieo ươm, dọn đất. Và nó chưa kết thúc khi đào xong củ, mà kéo tới khi lát khô cuối cùng được bán hoặc dùng hết. Nhiều nhà vườn chỉ tính từ trồng tới đào, bỏ sót cả khâu ươm lẫn khâu sau thu hoạch, nên thấy vụ "lãi" hơn thực tế.

Vì củ thường nằm đất khoảng một năm hoặc lâu hơn, một vụ sâm có thể trải qua hai mùa mưa, một mùa khô, thậm chí hai mùa đông ở miền Bắc. Chi phí rải đều theo thời gian chứ không dồn vào một lúc. Đó là lý do nên ghi theo tháng: tháng nào chi gì, bao nhiêu, cho luống nào.

Nếu anh chị trồng nhiều đợt gối nhau, mỗi đợt nên có trang sổ riêng. Khoản dùng chung như máy bơm, giàn phơi thì chia theo tỉ lệ số gốc hoặc diện tích của từng đợt. Chia không hoàn hảo cũng được, miễn là thống nhất một cách chia cho mọi vụ để còn so được với nhau.

Tám nhóm khoản chi và chỗ hay bị quên

Bảng dưới liệt kê các nhóm chi thường gặp ở vườn sâm thổ hào quy mô nhỏ. Cột cuối là những khoản người mới hay bỏ sót.

Khi đã điền đủ tám nhóm, anh chị mới có tổng chi gần đúng. Một vườn nhỏ quên hai ba khoản trong cột cuối có thể thấy vụ lãi trong khi thực tế chỉ hoà.

Những thứ dùng nhiều vụ: tính khấu hao cho đúng

Máy bơm, đường ống, hệ thống tưới nhỏ giọt, giàn phơi, lưới che, máy sấy nhỏ, xe rùa, dụng cụ đào đều dùng được nhiều vụ. Nếu cộng cả tiền mua những thứ này vào vụ đầu, vụ đầu sẽ lỗ nặng và các vụ sau trông như lãi rất cao. Cả hai đều sai.

Cách đơn giản nhất là chia tiền mua cho số vụ dự kiến dùng được. Ví dụ giả định: một bộ giàn phơi và lưới tốn 6 phần tiền, dự kiến dùng 3 vụ, thì mỗi vụ chịu 2 phần. Nếu giàn đó còn dùng cho phơi nông sản khác của nhà, chia tiếp theo tỉ lệ thời gian dùng cho sâm. Không cần chính xác đến từng đồng, cần là có tính.

Với vườn trồng lần đầu, hãy hỏi mình thật lòng: nếu vụ này không như ý và thôi trồng sâm, những thứ đã mua có dùng được cho việc khác không? Giàn phơi, máy bơm thì dùng được; một số vật tư chỉ hợp với sâm thì không. Những thứ không dùng lại được nên mua ít, mua dần, hoặc mượn, thuê trong vụ đầu.

Công lao động: đừng để công nhà thành con số không

Vì sao phải tính công nhà. Nếu không tính công của chính mình, vụ nào cũng có vẻ lãi. Nhưng công đó lẽ ra có thể dùng làm việc khác có thu nhập. Không quy công ra tiền thì không so được sâm với cây khác hay việc khác.

Cách thứ nhất: theo giá công thuê ở địa phương. Đếm số ngày công người nhà đã bỏ, nhân với mức công thuê làm vườn phổ biến trong xã. Cách này dễ hiểu và dễ so với vườn thuê người làm.

Cách thứ hai: theo thu nhập bị bỏ lỡ. Nếu người làm vườn sâm lẽ ra đi làm việc khác có thu nhập, lấy thu nhập đó làm mức quy đổi. Cách này phản ánh đúng hơn với người có lựa chọn công việc khác.

Ghi công theo việc, không ước một lần cuối vụ. Mỗi buổi làm ghi: ngày, việc gì, mấy người, mấy giờ. Cuối vụ cộng lại. Người ước một lần cuối vụ thường ước thiếu đáng kể, nhất là những buổi làm cỏ, tưới lặt vặt.

Tách công trồng và công sau thu hoạch. Công rửa, thái, phơi có thể nhiều ngang công trồng. Tách riêng để biết phơi khô có đáng công hay không so với bán tươi.

Bảng tự điền chi phí một vụ (kèm ví dụ giả định)

Anh chị có thể chép bảng này vào sổ. Cột ví dụ chỉ dùng "phần" thay cho tiền thật để minh hoạ tỉ trọng, không phải mức chi thực tế ở bất kỳ vùng nào.

Trong ví dụ giả định này, công lao động chiếm phần lớn nhất. Ở nhiều vườn nhỏ điều đó thường đúng, nhưng anh chị chỉ biết chắc khi đã điền số thật của mình. Chia tổng chi cho số ký củ tươi hoặc lát khô bán được, anh chị có chi phí cho mỗi ký, đó là con số cần nhớ khi mặc cả với người mua.

Quy mô khác thì khoản chi lớn nhất cũng khác

Cùng là trồng sâm thổ hào, cơ cấu chi phí thay đổi nhiều theo quy mô. Một vài điểm khác thường thấy:

• Vài chậu trên sân thượng: chi chủ yếu là chậu, giá thể, giống. Công gần như không đáng kể vì làm lúc rảnh. Thường trồng để quan sát, dùng trong nhà, không nên tính như một vụ kinh doanh.
• Vài chục đến vài trăm gốc ở vườn nhà: giống và phân chiếm tỉ trọng lớn, công làm cỏ và tưới bắt đầu đáng kể. Khâu sau thu hoạch làm tay, ít đầu tư máy.
• Vài sào trở lên: công lao động và khâu sau thu hoạch nổi lên thành khoản lớn; tưới phải có hệ thống, phơi phải có giàn rộng hoặc sấy. Lỗi chăm sóc ở quy mô này nhân lên rất nhanh thành tiền.
• Vườn thuê đất: thêm tiền thuê, và tiền thuê phải chia theo thời gian củ nằm đất, không chỉ theo mùa trồng.
• Vườn ở xa nhà: thêm chi phí đi lại, trông vườn, thất thoát do chuột, gà hay người lạ.

Khi mở rộng quy mô, đừng nhân chi phí của vụ nhỏ lên theo diện tích. Hãy lập lại bảng từ đầu cho quy mô mới, vì có khoản mới xuất hiện và có khoản tăng không theo tỉ lệ.

Ghi chép chi phí thế nào cho đỡ ngại

Nhiều nhà vườn biết nên ghi nhưng bỏ dở sau vài tuần vì thấy rườm rà. Vài cách làm cho việc ghi nhẹ hơn:

• Một cuốn sổ nhỏ để ngay ở chỗ cất dụng cụ, không để trong nhà; làm xong việc là ghi luôn khi còn nhớ.
• Mỗi dòng chỉ bốn thứ: ngày, việc hoặc món mua, số tiền hoặc số giờ công, luống nào. Không cần câu chữ.
• Chụp ảnh hoá đơn, biên nhận bằng điện thoại và để chung một thư mục cho vụ đó.
• Cuối mỗi tháng dành vài phút cộng theo tám nhóm, ghi tổng vào trang cuối sổ.
• Trong nhà phân công một người giữ sổ; người khác làm gì thì báo lại cho người đó.
• Những khoản nhỏ lặt vặt như dây buộc, bao tải, xăng xe đi mua vật tư gom vào một dòng "lặt vặt" mỗi tháng thay vì bỏ qua.

Sổ ghi không cần đẹp, chỉ cần đủ. Một vụ ghi đủ quý hơn ba vụ ghi nửa chừng.

Giảm chi hợp lý mà không làm hỏng vụ

Có những khoản tiết kiệm được, có những khoản tiết kiệm sai chỗ thì mất cả vụ. Một vài hướng thường dùng:

• Tự ươm từ hạt hoặc giữ củ giống của vụ trước thay vì mua cây con mỗi vụ, với điều kiện cây mẹ khoẻ, đúng loài.
• Ủ phân từ phụ phẩm của vườn, thân lá cây trồng khác, phân chuồng sẵn có; nhớ tính công ủ.
• Tủ gốc bằng rơm rạ, vỏ trấu, lá khô tận dụng tại chỗ để giảm công tưới và làm cỏ.
• Dùng chung máy bơm, giàn phơi với cây trồng khác của nhà để khấu hao chia ra nhiều nơi.
• Mượn hoặc thuê máy sấy trong vụ đầu thay vì mua.
• Không tiết kiệm ở khâu lên luống và thoát nước: đây là khâu quyết định củ có thối hay không, cắt giảm ở đây thường mất nhiều hơn số tiền tiết kiệm được.
• Không mua giống trôi nổi giá rẻ không rõ nguồn: giống lẫn loài, giống bệnh làm hỏng cả vụ.

Mục tiêu không phải là chi ít nhất mà là chi đúng chỗ. Một khoản chi giúp giảm tỉ lệ củ thối luôn đáng hơn một khoản tiết kiệm làm tăng rủi ro.

Câu hỏi thường gặp

Trồng sâm thổ hào cần bao nhiêu vốn?

Không có con số chung, vì phụ thuộc quy mô, giá vật tư và công ở từng vùng, và việc có sẵn đất, nước, giàn phơi hay chưa. Cách đúng là lập bảng tám nhóm chi cho đúng diện tích định trồng, hỏi giá thật ở địa phương rồi điền vào.

Có nên tính tiền đất nhà mình vào chi phí không?

Nếu đất nhà không cho thuê và không trồng gì khác, có thể không tính tiền thuê. Nhưng nên ghi lại cây đã từng trồng trên đất đó thu được gì, để so sâm có tốt hơn cây cũ không. Nếu đất thuê thì bắt buộc phải tính.

Chi phí cây chậu có cần ghi chép kỹ không?

Nếu trồng vài chậu để quan sát và dùng trong nhà thì không cần quá kỹ. Nếu định dùng kết quả chậu để quyết định trồng ngoài đồng, nên ghi đủ để biết giống, giá thể và công tốn ra sao.

Có cần giữ hoá đơn mua vật tư không?

Nên giữ, kể cả biên nhận viết tay. Hoá đơn giúp ghi đúng số tiền, đúng ngày, và là căn cứ nếu sau này anh chị tham gia tổ hợp tác, vay vốn hay cần chứng minh chi phí với ai đó.

Chi phí sau thu hoạch có lớn không?

Thường lớn hơn người mới nghĩ, nhất là khi phơi khô: công rửa, thái, phơi, sấy, túi, thùng, điện hoặc củi. Ở một số vườn, khâu này ngang công trồng. Ghi riêng để biết có nên bán tươi một phần không.

Làm sao biết chi phí của mình cao hay thấp?

So với chính mình qua các vụ là cách đáng tin nhất. So với vườn khác chỉ có ý nghĩa khi cùng quy mô, cùng cách tính công và khấu hao. Con số nghe kể thường thiếu khoản, đừng vội kết luận mình chi quá nhiều.