Cải tạo đất cát bạc màu để trồng sâm thổ hào là tăng phần “chất keo” giữ nước và giữ phân cho cát, chứ không biến cát thành đất thịt. Cách làm phổ biến là trộn nhiều phân hữu cơ đã hoai, bổ sung một ít bùn ao phơi khô hoặc đất thịt, có thể thêm than trấu, rồi phủ kín mặt luống bằng rơm, cỏ khô. Việc này phải lặp lại qua từng vụ, vì chất hữu cơ trên cát nóng phân huỷ rất nhanh.
Ở dải cát ven biển Quảng Trị và Huế, nhiều nhà nông đã quen cải tạo đất như vậy khi trồng lạc, khoai, rau màu. Bài này áp kinh nghiệm đó vào luống sâm, chỉ ra liều nào là quá tay, và vì sao không được làm luống thành một khối đất nặng chỉ vì sợ cát khô.
Cát thiếu gì và cải tạo nhằm vào đâu
Hạt cát to và trơ, gần như không bám được nước hay chất dinh dưỡng trên bề mặt. Trong đất thịt, những hạt sét rất nhỏ và mùn tạo thành một lớp keo giữ lại nước và các chất như đạm, kali, canxi; cây hút dần từ kho đó. Trên cát, kho này gần như trống, nên nước tưới rút xuống sâu khỏi tầm rễ trong một thời gian ngắn, phân bón tan ra theo nước đi luôn.
Cải tạo đất cát vì thế nhằm vào ba việc: thêm chất có khả năng giữ nước và giữ chất dinh dưỡng (mùn, sét, than), làm cho lớp mặt mát hơn và ít bốc hơi hơn (tủ gốc), và nuôi đời sống vi sinh vật trong đất để mùn được tạo ra liên tục. Không có biện pháp nào làm một lần mà dùng mãi; cát nóng khiến chất hữu cơ cháy đi nhanh, nên đây là việc của mỗi vụ.
Với cây sâm, có một giới hạn phải giữ: luống vẫn phải thoát nước tốt. Cải tạo quá tay bằng nhiều bùn, nhiều đất sét sẽ làm luống bí, mùa mưa đọng nước quanh củ, và thế là mất đi chính lợi thế khiến người ta chọn đất cát.
Các vật liệu hay dùng ở vùng cát và cách dùng cho luống sâm
Dưới đây là những vật liệu dễ kiếm ở nông thôn Quảng Trị – Huế. Tỷ lệ trong bảng chỉ là khoảng tham khảo theo thể tích để anh chị hình dung, không phải công thức; nên thử trên luống nhỏ rồi điều chỉnh theo đất của mình.
| Vật liệu | Tác dụng chính | Cách dùng cho luống sâm | Cần tránh |
|---|---|---|---|
| Phân chuồng đã hoai (trâu, bò, gà) | Thêm mùn, giữ ẩm, nuôi vi sinh vật | Trộn đều vào lớp đất làm luống trước khi trồng vài tuần | Phân tươi, phân còn nóng, còn mùi khai: dễ làm thối củ non và kéo sâu bọ |
| Bùn ao, bùn mương phơi khô | Thêm hạt mịn giữ nước và chất dinh dưỡng | Đập nhỏ, rải mỏng, trộn vào đất luống; dùng ít | Rải dày thành lớp riêng: dễ đóng váng, làm luống bí |
| Đất thịt, đất ruộng | Thêm phần sét, giữ phân | Trộn một phần nhỏ vào đất luống cho cát hơi bám tay | Lấy đất ruộng có bệnh hoặc đất nhiễm mặn |
| Than trấu, than sinh học | Xốp, giữ nước và phân lâu | Trộn vào đất luống, có thể ủ chung với phân chuồng trước | Tro trấu mới đốt còn nóng, còn tàn lửa |
| Phân xanh (thân lá lạc, điền thanh) | Thêm hữu cơ, che đất | Vùi vào đất trước vụ hoặc dùng làm vật tủ | Vùi lượng lớn thân tươi sát ngày trồng: đất lên men, nóng |
| Rơm, cỏ khô, lá phi lao khô | Tủ mặt luống, giảm bốc hơi, giảm nóng | Phủ một lớp quanh gốc, cách thân cây một chút | Phủ sát cổ thân trong mùa mưa: ẩm đọng gây thối gốc |
Nguyên tắc chung là ưu tiên chất hữu cơ, dùng sét và bùn với lượng nhỏ. Sau một vụ, khi đào luống thử, nếu thấy đất còn rã ngay trong tay thì vụ sau tăng hữu cơ; nếu thấy đất bám thành khối và lâu khô sau mưa thì giảm bùn, đất thịt.
Làm một luống cải tạo từ đầu
Trình tự dưới đây dùng cho lô cát thuần hoặc cát rất nghèo, làm vào mùa khô trước vụ gieo khoảng một tháng để vật liệu kịp hoà vào đất.
- Dọn cỏ, rễ cây cũ và rác trên mặt lô. Không đốt rơm rạ trên cát nếu không cần, vì cát vốn đã thiếu hữu cơ.
- Xác định hướng luống, ưu tiên hướng cho nước mưa thoát về rãnh và nơi trũng ngoài lô.
- Rải phân chuồng hoai, bùn ao khô đã đập nhỏ, than trấu lên dải đất sẽ làm luống, rồi cuốc trộn đều với lớp cát mặt khoảng một gang tay.
- Vun đất thành luống cao, mặt hơi khum để nước mưa không đọng giữa luống. Ở chỗ thấp thì luống cao hơn.
- Tưới đẫm một lần cho vật liệu ngấm, rồi phủ rơm hoặc cỏ khô lên mặt luống, để yên vài tuần cho phân ổn định và vi sinh vật hoạt động.
- Trước khi gieo hoặc trồng cây con, vạch lớp tủ ra, xới nhẹ mặt luống, kiểm tra đất có còn mùi chua, mùi nồng không. Đất có mùi đất ẩm dễ chịu là đã ổn.
Làm như vậy tốn công hơn trồng thẳng xuống cát, nhưng đây là công một lần đầu vụ. Những vụ sau chỉ cần bổ sung hữu cơ và vật tủ, không phải làm lại toàn bộ.
Tủ gốc trên cát: lớp áo quyết định độ ẩm
Tủ để giữ nước, không phải để trang trí. Mặt cát trần dưới nắng trưa nóng lên rất nhanh, hơi nước bốc lên mạnh, lớp đất quanh rễ non khô sau một buổi. Một lớp rơm, cỏ khô phủ kín làm mặt đất mát hơn hẳn và giữ ẩm lâu hơn nhiều so với cát trần.
Vật tủ phải khô và sạch. Rơm, cỏ khô đã phơi, lá phi lao khô rụng trong rừng cây phòng hộ sát vườn nhà (chỉ gom lá rụng ngoài đất của mình hoặc nơi được phép) đều dùng được. Tránh cỏ tươi có hạt, vì sẽ mang hạt cỏ vào luống.
Chừa một khoảng quanh thân. Lớp tủ đè sát cổ thân trong mùa mưa sẽ giữ ẩm đọng ở chỗ cây dễ bị thối nhất. Nên vạch một vòng nhỏ quanh gốc, để cổ thân thoáng.
Chặn để gió không thổi bay. Ở vùng gió mạnh, rơm rời bị thổi đi chỉ sau một đợt gió. Có thể đè lên vài thanh tre, vài nắm đất, hoặc dùng loại vật tủ nặng hơn như cỏ khô băm ngắn trộn chút đất.
Bổ sung theo mùa. Lớp tủ mục dần thành mùn, đó là điều mong muốn. Trước mùa nắng nóng nên phủ dày lên; trước mùa mưa nên giảm độ dày cho mặt luống khô nhanh sau mưa.
Những sai lầm hay gặp khi cải tạo cát
Sai lầm phổ biến nhất là dùng phân chuồng tươi. Ở nông thôn, phân trâu bò dễ kiếm, và người ta thường bón thẳng xuống cát cho tiện. Phân chưa hoai khi phân huỷ trong đất sinh nhiệt, sinh khí, có thể làm hỏng rễ non và kéo các loại sâu, dòi đến. Với cây lấy củ như sâm, đó là rủi ro không đáng: nên ủ phân với chút vôi, rơm, đảo vài lần cho tới khi hết mùi khai, phân tơi và sẫm màu.
Sai lầm thứ hai là dùng quá nhiều bùn ao. Bùn giữ nước rất tốt, nhưng rải thành lớp dày trên mặt luống thì khi khô đóng thành váng cứng, nước mưa không thấm, còn khi ướt thì nhão. Bùn chỉ có ích khi được đập nhỏ, phơi khô và trộn đều với cát.
Sai lầm thứ ba là cải tạo một lần rồi thôi. Nhiều người thấy vụ đầu cây tốt, vụ sau trồng tiếp mà không bổ sung gì, rồi thắc mắc vì sao cây kém. Trên cát nóng, phần hữu cơ thêm vào chỉ đủ dùng cho một vụ, có khi ít hơn. Cuối cùng là lấy đất từ nơi khác về mà không biết nguồn gốc: đất ruộng gần cửa sông, ven phá có thể nhiễm mặn, đất vườn cũ có thể mang mầm bệnh. Trước khi chở cả xe đất về, nên lấy một ít trồng thử vài cây rau, xem cây có cháy lá, còi cọc hay không.
Vài chục gốc hay vài sào: cải tạo theo quy mô
Với vườn nhà vài chục gốc, cách gọn nhất là cải tạo theo hố hoặc theo đoạn luống ngắn. Mỗi hố đào rộng, trộn cát đào lên với phân hữu cơ hoai, một chút đất thịt và than trấu, rồi lấp lại cao hơn mặt đất xung quanh. Lượng vật liệu ít, có thể dùng phân trùn quế, phân gà ủ kỹ mua theo bao, và chăm kỹ từng gốc. Đây cũng là cách để anh chị học cây trước khi làm lớn.
Với vài sào, cải tạo từng hố sẽ quá tốn công; nên làm theo cả dải luống. Lúc này nguồn hữu cơ tại chỗ quyết định chi phí: phân chuồng của nhà hay của hàng xóm, rơm rạ sau vụ lúa, thân lá lạc sau thu hoạch. Nhiều nhà vườn trồng một vụ cây phân xanh hoặc cây họ đậu trên lô trước vụ sâm, vùi phần thân lá vào đất, vừa thêm hữu cơ vừa che cát khỏi gió. Cách này chậm hơn nhưng bền.
Dù quy mô nào, hãy ghi lại loại và lượng vật liệu đã dùng cho từng luống. Ghi chép như vậy cho phép so sánh sau mỗi vụ: luống nào nhiều bùn hơn, luống nào nhiều phân hơn, luống nào cho củ đẹp hơn. Sau hai ba vụ, anh chị sẽ có công thức của riêng lô đất mình, đáng tin hơn mọi con số đọc được ở đâu đó.
Cách biết việc cải tạo đã có hiệu quả
Không cần máy đo phức tạp, anh chị có thể theo dõi một số dấu hiệu sau qua từng mùa để biết đất đã khá lên hay chưa.
- Một ngày sau khi tưới, bới lớp tủ ra và thọc ngón tay xuống: đất ở độ sâu một đốt ngón tay vẫn còn ẩm mát là tốt.
- Số lần phải tưới trong mùa nắng giảm đi so với vụ trước, trong khi cây vẫn xanh.
- Nắm đất ẩm bóp lại giữ được khối lâu hơn, màu đất sẫm hơn lớp cát bên ngoài luống.
- Thấy giun đất hoặc nhiều sợi nấm trắng mảnh dưới lớp tủ, dấu hiệu đời sống trong đất đã khởi động.
- Sau một trận mưa to, mặt luống khô lại trong vòng một ngày, không đọng nước: nghĩa là chưa cải tạo quá tay.
- Khi đào thử, củ thẳng, vỏ sạch, không có đốm thâm mềm.
Nếu sau hai vụ đất vẫn rã như cát thuần và cây vẫn còi dù chăm đều, có thể lô đó quá nghèo hoặc quá lộng gió so với công sức bỏ ra. Đó là lúc nên cân nhắc thu hẹp diện tích, dồn công vào phần đất tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bùn ao có làm đất nhiễm bệnh cho cây sâm không?
Có thể, nếu ao nhận nước thải chuồng trại hoặc nước từ ruộng có bệnh. Nên chọn bùn ao sạch, phơi khô dưới nắng nhiều ngày, đập nhỏ rồi mới trộn. Bùn ao gần biển, gần phá cần thử độ mặn trước khi dùng.
Than trấu và tro trấu khác nhau thế nào?
Than trấu là trấu được đốt yếm khí, còn giữ hình hạt đen, xốp, giữ nước và phân tốt. Tro trấu là trấu cháy hết, màu xám trắng, chủ yếu là khoáng và có tính kiềm. Dùng tro nhiều có thể làm đất bớt chua quá mức, nên dùng ít và đo độ chua.
Có nên trộn xơ dừa vào đất cát trồng sâm không?
Xơ dừa giữ nước tốt và dùng được, nhưng nên dùng loại đã xả chát, rửa mặn. Ở vùng cát, phân chuồng hoai và rơm rẻ hơn, dễ kiếm hơn; xơ dừa hợp hơn với chậu, bầu ươm hay vườn nhỏ trong thành phố.
Cải tạo bao lâu trước khi trồng là vừa?
Thường nên làm trước khoảng ba bốn tuần để phân hữu cơ ổn định, vi sinh vật hoạt động và đất không còn nóng. Nếu dùng phân đã hoai kỹ thì thời gian có thể ngắn hơn, nhưng không nên trộn xong là gieo ngay.
Có thể dùng phân bón hoá học thay phân hữu cơ trên cát không?
Phân hoá học cung cấp dinh dưỡng nhưng không làm cát giữ nước tốt hơn, và trên cát phần lớn dễ bị rửa trôi. Nếu dùng thì nên kết hợp với hữu cơ, chia nhỏ nhiều lần, hỏi cán bộ khuyến nông về loại và lượng phù hợp.
Lá phi lao có dùng làm vật tủ cho sâm được không?
Lá phi lao khô rụng là vật tủ phổ biến ở vùng cát vì nhẹ, thoáng, lâu mục. Chỉ gom lá rụng trên đất của mình hoặc nơi được phép, không cào trong rừng phòng hộ, vì lớp lá đó giữ cát cho cả vùng.