Muốn đào củ sâm thổ hào không gãy, anh chị cần ba điều: đất ráo vừa phải, xới từ xa vào gốc thay vì đâm thẳng xuống, và nhấc cả chùm củ lên bằng tay chứ không giật thân. Củ sâm thổ hào mọng nước, giòn, vết gãy chảy nhớt rồi thâm lại, củ gãy vừa xấu khi bán tươi vừa dễ mốc khi phơi.
Ở các vườn mới trồng, tỉ lệ củ gãy và trầy thường cao không phải vì đất khó mà vì đào vội và dùng dụng cụ không hợp. Bài này đi qua từng bước, tách riêng cho đất cát pha ven biển, đất thịt và đất đồi, liếp cao ở vùng trũng, cùng cách phân loại ngay tại ruộng để giảm công về sau. Thao tác ở đây dành cho vườn nhỏ và vừa, làm bằng tay với dụng cụ có sẵn trong nhà; vườn lớn vẫn dùng được cùng nguyên tắc, chỉ khác ở số người và cách chia luống.
Chuẩn bị luống một hai ngày trước khi đào
Phần lớn củ gãy là do đất ở trạng thái không thuận. Một hai ngày chuẩn bị giúp buổi đào nhanh hơn hẳn.
- Kiểm độ ẩm: bóp một nắm đất ở độ sâu củ. Đất tơi ra khi buông tay là đẹp; đất bết thành cục là quá ướt; đất cứng không bóp được là quá khô.
- Đất quá khô, nhất là đất thịt và đất đồi, nên tưới nhẹ chiều hôm trước để đất mềm lại. Không tưới đẫm, đất sũng làm củ dính bùn và dễ trầy.
- Cắt bớt thân lá, chừa lại một đoạn gốc ngắn để biết vị trí từng cây và cầm khi nhấc chùm củ. Thân lá cắt ra gom về ủ phân, không vứt lại trên luống.
- Dọn cỏ, vật che phủ, dây tưới nhỏ giọt khỏi mặt luống để khỏi vướng dụng cụ.
- Chuẩn bị rổ nhựa hoặc sọt có lót bao, đặt dưới bóng mát gần ruộng. Củ không được nằm phơi nắng trên mặt đất trong lúc chờ.
- Ghi trước luống nào đào trước: luống trũng, luống có cây yếu hay đã có gốc thối nên đào trước, để phần còn tốt không bị lây thêm.
Nếu vừa có mưa lớn, chờ đất ráo bớt rồi mới đào. Củ dính bùn nặng phải rửa nhiều lần, vỏ dễ bong và trầy hơn củ đào lúc đất khô ráo.
Chọn dụng cụ hợp với đất và cỡ vườn
Không có dụng cụ nào tốt cho mọi vườn. Bảng dưới so các dụng cụ hay có sẵn ở nhà nông theo những gì liên quan tới củ sâm thổ hào.
| Dụng cụ | Hợp với | Ưu điểm | Dễ gây hỏng củ khi |
|---|---|---|---|
| Chĩa, cào nhiều răng | Đất cát pha, đất tơi, luống cao | Nới đất rộng mà ít cắt vào củ | Đâm răng sát gốc, xeo mạnh làm củ bật gãy |
| Thuổng, mai lưỡi hẹp | Đất thịt, đất đồi chặt | Cắt đất sâu, gọn, lật được khối đất lớn | Đâm thẳng đứng quá gần gốc, lưỡi cắt ngang củ |
| Cuốc | Xới lớp đất mặt, đánh rãnh quanh luống | Nhanh khi mở rãnh | Dùng bổ thẳng xuống chỗ có củ |
| Bay, xẻng nhỏ và tay | Chậu, thùng xốp, phần đất sát chùm củ | Kiểm soát tốt, gần như không gãy | Chậm nếu dùng cho cả ruộng |
| Dao nhỏ hoặc kéo cắt cành | Cắt thân, tách chùm củ | Vết cắt gọn ở cổ củ | Cắt vào thân củ thay vì phần cổ |
Phần lớn vườn nhỏ kết hợp hai thứ: chĩa hoặc thuổng để mở đất từ xa, tay và bay nhỏ để gỡ phần đất cuối cùng quanh chùm củ. Lau sạch dụng cụ sau mỗi buổi, nhất là khi đã đào phải gốc thối, để không mang mầm bệnh sang luống khác.
Thao tác đào một gốc, từ ngoài vào trong
Củ sâm thổ hào thường mọc thành chùm toả ra từ gốc, có củ ăn xiên khá xa. Thao tác dưới đây giữ cho lưỡi dụng cụ không bao giờ chạm vào chùm củ.
- Đứng ở rãnh, không đứng lên mặt luống. Dẫm lên luống làm đất nén lại, ép vào củ.
- Cắm dụng cụ cách gốc một khoảng rộng hơn tán lá cũ, ở phía cạnh luống. Lưỡi nghiêng hướng vào dưới gốc, không đâm thẳng đứng.
- Nậy nhẹ cho khối đất nứt ra, rồi làm tương tự ở phía bên kia. Mục tiêu là làm lỏng cả khối đất chứa chùm củ.
- Cầm đoạn thân còn lại, lắc nhẹ để biết chùm củ đã lỏng chưa. Còn chặt thì nới thêm đất, không giật.
- Luồn tay xuống dưới, đỡ cả khối đất và chùm củ lên. Rũ đất bằng tay, gỡ những củ ăn xa còn sót trong thành rãnh.
- Dùng dao hoặc kéo cắt thân sát cổ củ, đặt chùm củ vào rổ trong bóng mát. Không quăng củ, không đổ chồng cao.
- Lấp lại hố sơ bộ và kiểm tra bằng tay một lần nữa để không bỏ sót củ nhỏ trong đất.
Làm vài gốc đầu thật chậm để biết củ của vườn mình toả rộng và sâu tới đâu. Sau đó mới tăng tốc. Nếu vườn có nhiều người cùng đào, nên để người quen tay làm mẫu vài gốc cho cả nhóm xem, rồi chia mỗi người một luống để dễ biết luống nào gãy nhiều.
Ba loại đất, ba cách đào khác nhau
Đất cát pha ven biển và đồi cát. Đây là đất dễ đào nhất. Cát tơi nên dùng chĩa hoặc thậm chí bới tay sau khi nới đất. Cái khó là cát khô quá thì sụt lấp vào hố, cát ướt thì dính vào kẽ củ. Đào lúc cát hơi ẩm, rũ nhẹ, không đập củ vào nhau cho rơi cát vì vỏ dễ trầy. Trên đồi cát nội đồng, củ có thể ăn sâu hơn ở đất thịt vì cát không cản, nên mở hố sâu hơn một chút và kiểm tra kỹ đáy hố để không bỏ sót những củ dài nằm thẳng đứng.
Đất thịt, đất phù sa ven sông. Đất bám chặt quanh củ, khô thì cứng như gạch, ướt thì dẻo. Nên tưới nhẹ hôm trước, mở rãnh sâu quanh gốc bằng thuổng rồi lật cả khối, sau đó bẻ khối đất bằng tay để lấy củ ra. Không cố kéo củ ra khỏi khối đất còn chặt.
Đất đồi feralit, đất đỏ có sỏi. Sỏi đá làm củ mọc cong, phân nhánh, dễ gãy ở chỗ thắt. Đào rộng hơn bình thường, gỡ từng viên sỏi lớn quanh chùm củ. Ở đất đỏ dính, tránh đào ngay sau mưa vì đất bám thành mảng, rửa rất mất công.
Liếp cao ở vùng trũng, đất phèn. Củ thường nằm trong thân liếp, không xuống sâu tới tầng đất phèn. Có thể xẻ dọc liếp từ một bên, lật nghiêng từng đoạn, gỡ củ ra. Cách này nhanh nhưng phải đắp lại liếp cẩn thận nếu định trồng tiếp vụ sau.
Phân loại ngay tại ruộng để bớt công về sau
Phân loại sơ bộ lúc củ vừa lên khỏi đất giúp anh chị biết ngay vụ này được bao nhiêu phần tốt, và để củ hỏng không làm hỏng lây củ lành trong rổ.
| Nhóm | Nhận biết | Xử lý |
|---|---|---|
| Củ lành, đủ cỡ | Chắc tay, vỏ nguyên, không vết thâm | Để riêng, xử lý trước, dùng cho bán tươi hoặc phơi chính |
| Củ nhỏ, củ non | Mềm hơn, nhiều nước | Để riêng; có thể giữ làm giống nếu khoẻ, hoặc phơi riêng mẻ |
| Củ gãy, trầy | Vết gãy còn tươi, chảy nhớt | Xử lý ngay trong ngày, không để qua đêm |
| Củ thâm, thối, bị gặm | Mềm nhũn, mùi chua, lỗ gặm | Bỏ riêng ra xa ruộng, không ủ chung phân của vườn sâm |
Nếu anh chị cân riêng từng nhóm ngay tại ruộng, sẽ có số liệu rất quý cho bài toán một vụ: tỉ lệ củ lành, tỉ lệ hỏng vì gãy, vì thối. Đó là những con số cho biết phải sửa khâu nào ở vụ sau.
Chở củ về và giữ sức cho người đào
Từ ruộng về chỗ rửa, củ nên đi trong rổ, sọt có lót bao hoặc lá, mỗi lớp không quá dày. Đổ củ vào bao tải rồi buộc chặt là cách làm củ gãy và dập nhiều nhất, nhất là khi chở bằng xe máy qua đường gồ ghề. Nếu đường xa, phủ một lớp bao ẩm lên trên rổ để củ không héo nắng.
Củ đã gãy nên để trên cùng và xử lý trước tiên khi về tới nơi. Không rửa củ ngoài ruộng bằng nước mương, nước ao, vì nước bẩn bám vào vết trầy là đường cho nấm mốc vào.
Đào xong luống nào, dọn luống đó ngay: nhặt hết rễ, củ sót, thân lá bệnh, đem ra khỏi vườn. Đất vừa trồng sâm không nên trồng lại sâm thổ hào ngay trên cùng chỗ, nhất là chỗ đã có gốc thối; nhiều nhà vườn cho đất nghỉ hoặc trồng một vụ cây khác như rau, đậu rồi mới quay lại. Ghi vào sổ luống nào đào ngày nào, được bao nhiêu rổ, bao nhiêu phần trăm củ hỏng, để lần sau so được.
Đào củ là việc cúi khom và xeo đất liên tục. Nên chia buổi, nghỉ giữa các luống, dùng ghế đẩu thấp khi gỡ củ bằng tay, đeo găng khi bới đất có sỏi hay có gai. Ở dải cát miền Trung, đào sớm và nghỉ trước giờ nắng gắt, mang đủ nước uống. Một buổi đào chậm mà không gãy củ, không ai bị đau lưng, vẫn lời hơn một buổi đào nhanh mà phải bỏ đi một phần củ.
Những lỗi làm gãy và trầy củ hay gặp nhất
Đâm dụng cụ thẳng xuống sát gốc. Đây là lỗi số một. Lưỡi thuổng hay răng chĩa cắm sát gốc gần như chắc chắn chạm vào chùm củ. Luôn bắt đầu từ ngoài tán lá, nghiêng lưỡi vào trong, và làm lỏng đất ở hai phía trước khi nhấc.
Giật thân cây để kéo củ lên. Củ sâm thổ hào dính vào thân ở phần cổ khá nhỏ. Kéo thân khi đất còn chặt thì cổ củ đứt, củ ở lại trong đất hoặc gãy làm đôi. Thân chỉ dùng để lắc thử độ lỏng, còn nhấc thì luồn tay đỡ từ dưới.
Đào khi đất quá ướt hoặc quá khô. Đất ướt bám dày, phải chà nhiều khi rửa nên vỏ bong; đất khô cứng thì phải xeo mạnh, củ bật gãy theo khối đất. Một hai ngày chờ đất về độ ẩm vừa phải tiết kiệm hơn nhiều so với số củ mất đi.
Đổ củ vào bao, đập rũ đất. Đập chùm củ xuống đất hay vào thành rổ cho rơi đất làm củ nứt bên trong, vết nứt không thấy ngay nhưng hai ba ngày sau thâm lại. Rũ nhẹ bằng tay, phần đất còn bám để khâu rửa xử lý.
Để củ phơi nắng ngoài ruộng. Củ tươi để trên mặt đất nóng vài giờ sẽ héo vỏ, mất nước ở phần đầu, sau đó rửa dễ trầy. Rổ củ phải luôn nằm trong bóng mát, phủ bao ẩm nếu buổi đào kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Củ sâm thổ hào bị gãy có dùng được không?
Vẫn dùng được nếu vết gãy còn tươi, không thâm, nhưng phải xử lý sớm trong ngày, không để qua đêm. Củ gãy thường được rửa, làm sạch và phơi hoặc sấy trước các củ lành. Nếu bán tươi, nên tách riêng và nói rõ với người mua.
Có nên rửa củ ngay ngoài ruộng không?
Không nên rửa bằng nước mương, ao, ruộng vì nước bẩn bám vào vết trầy dễ gây mốc. Ngoài ruộng chỉ rũ đất bằng tay, để củ trong bóng mát, mang về chỗ có nước sạch rồi mới rửa.
Đào bằng máy có được không?
Ở vườn nhỏ và luống hẹp, máy xới thường không phù hợp vì dễ cắt ngang chùm củ. Một số vườn lớn hơn có thể dùng máy để mở rãnh hoặc làm lỏng đất từ xa, nhưng phần gỡ củ quanh gốc vẫn nên làm tay để giữ củ nguyên.
Đất quá khô cứng thì làm gì trước khi đào?
Tưới nhẹ vào chiều hôm trước để đất mềm lại ở độ sâu có củ. Không tưới đẫm ngay trước khi đào, vì đất sũng làm củ dính bùn, khó rửa và dễ trầy vỏ hơn. Với đất thịt, nên mở rãnh quanh gốc rồi lật cả khối đất.
Bỏ sót củ nhỏ trong đất có sao không?
Củ sót có thể mọc lại thành cây ở vụ sau và lẫn vào luống mới, khó tính tuổi và dễ là chỗ giữ mầm bệnh nếu củ đó thối. Nên kiểm tra lại bằng tay mỗi hố sau khi đào và nhặt sạch củ sót.
Củ thối đào lên thì xử lý thế nào?
Gom riêng, mang ra xa ruộng, không bỏ vào đống ủ phân dùng lại cho vườn sâm. Ghi lại vị trí các gốc thối để vụ sau lên luống cao hơn hoặc đổi chỗ trồng, và lau rửa dụng cụ trước khi đào sang luống khác.