Có thể trồng sâm thổ hào xen trong vườn đồi miền Bắc, nhưng chỉ ở những chỗ còn nhiều nắng như mép vườn, lối giữa các hàng cây non, rìa đồi chè, không trồng sâu dưới tán vải, nhãn, bưởi đã khép. Sâm thổ hào là cây ưa nắng; dưới bóng râm dày, cây vươn cao, lá mỏng, củ nhỏ. Thêm vào đó, cây chính trong vườn có lịch phun thuốc, bón phân riêng, sâm bên dưới phải sống chung với lịch đó.
Ở trung du miền Bắc, rất nhiều hộ có vườn đồi trồng vải ở Bắc Ninh (gồm vùng Lục Ngạn, Bắc Giang cũ), nhãn, bưởi ở Phú Thọ, Hưng Yên, chè ở Thái Nguyên, Phú Thọ, Tuyên Quang. Giữa các hàng cây còn những khoảng đất trống mà chủ vườn muốn tận dụng. Bài này giúp anh chị xem khoảng nào thực sự hợp với sâm, những va chạm thường gặp giữa cây chính và cây trồng xen, và cách bố trí một luống thử không làm hại vườn đang cho thu.
Vì sao người có vườn đồi hay muốn trồng xen
Vườn cây ăn quả và đồi chè ở miền Bắc thường được trồng theo hàng, giữa các hàng có lối đi và khoảng đất rộng. Những năm đầu khi cây chính còn nhỏ, khoảng đất đó gần như bỏ trống, cỏ mọc kín. Chủ vườn phải phát cỏ, vẫn tốn công mà không thu gì. Trồng một cây ngắn ngày hoặc cây lấy củ xen vào đó vừa giữ đất, vừa có thêm một nguồn thu nhỏ, vừa tận dụng công chăm sóc sẵn có.
Sâm thổ hào lọt vào mắt nhiều người vì cây thấp, không leo, không bò lan như bí, dưa, không cao như ngô, sắn để che mất cây chính. Củ nằm ở tầng đất nông hơn rễ cây ăn quả lớn. Nghe qua thì hợp lý, nhưng trồng xen thành công hay không lại phụ thuộc chủ yếu vào ánh sáng và vào lịch chăm sóc của cây chính, hai thứ người ta hay bỏ qua lúc quyết định.
Cũng nên nói rõ: trồng xen là cách thử với chi phí thấp, không phải lý do để thay đổi cây chính. Vườn vải, vườn bưởi, đồi chè đã cho thu ổn định thì giữ nguyên; sâm chỉ là phần thêm ở những chỗ không ảnh hưởng gì đến chúng.
Mỗi kiểu vườn một độ bóng và một nhịp chăm khác
Bảng dưới so sánh những vườn đồi hay gặp ở miền Bắc từ góc nhìn của cây sâm trồng xen. Mức bóng và lịch chăm sóc còn tuỳ tuổi vườn và cách chăm của từng nhà.
| Kiểu vườn | Độ bóng khi vườn đã lớn | Đặc điểm chăm sóc cần lưu ý | Chỗ có thể xen |
|---|---|---|---|
| Vải, nhãn | Tán rộng, dày, bóng gần kín | Phun thuốc trong mùa hoa và quả, bón nhiều đợt quanh gốc | Mép vườn, lối rộng giữa hàng khi cây còn non |
| Bưởi, cam | Tán vừa, có khoảng nắng giữa hàng | Phun nhiều lượt trong năm, tưới thường xuyên | Giữa hàng ở vườn trồng thưa, mép vườn |
| Chè | Hàng thấp, giữa hàng hẹp | Hái búp quanh năm, đốn cành, đi lại nhiều | Đầu hàng, rìa đồi, băng đất trống bên đường lô |
| Keo, bạch đàn | Bóng tăng nhanh, rễ hút mạnh | Khai thác theo chu kỳ, đất bị rút kiệt | Hầu như không nên xen, chỉ trước khi tán khép |
| Vườn cây non mới trồng | Còn nhiều nắng | Tưới bón tập trung quanh gốc cây non | Giữa hàng, cách gốc cây non một quãng |
Đọc bảng dễ thấy cơ hội lớn nhất nằm ở vườn mới trồng và mép vườn, nơi nắng còn nhiều. Với vườn vải, nhãn đã khép tán, phần dưới tán quá tối cho sâm, có trồng cũng chỉ được cây yếu.
Vườn mới trồng: mấy năm đầu là khoảng trống tốt nhất
Nếu anh chị đang chuẩn bị trồng mới hoặc vừa trồng một vườn bưởi, vải, nhãn trên đồi, đó là thời điểm hợp nhất để thử sâm xen. Cây ăn quả non cần vài năm mới khép tán; trong thời gian đó, giữa các hàng là dải đất đầy nắng, đã được làm đất, có đường đi và nguồn nước sẵn cho cây chính. Luống sâm đặt giữa hàng được hưởng tất cả những thứ ấy mà không phải đầu tư riêng.
Cách bố trí an toàn là để một khoảng trống quanh mỗi gốc cây non, đủ cho việc bón phân, tưới, xới gốc của cây chính, rồi mới đến luống sâm ở giữa hàng. Luống sâm chạy song song hàng cây, theo đường đồng mức nếu vườn có dốc. Mỗi năm khi tán cây chính rộng thêm, thu hẹp luống sâm lại về phía giữa hàng. Đến khi tán gần khép, luống sâm đã làm xong nhiệm vụ: giữ đất, có thêm củ, và cho anh chị một vài năm kinh nghiệm để quyết định có dành đất riêng cho sâm hay không.
Chọn chỗ trong vườn: những khoảng đáng thử
Đi một vòng vườn vào giữa buổi sáng và đầu giờ chiều, để ý chỗ nào có nắng chiếu thẳng xuống đất được nhiều giờ trong ngày. Các khoảng sau thường đáng thử:
- Mép vườn hướng nam, đông nam: nhận nắng sáng, ít bị tán cây che, thường ấm hơn giữa vườn.
- Lối rộng giữa các hàng cây non: trong vài năm đầu, trước khi tán khép.
- Khoảng trống do cây chết, cây bị chặt: có nắng cục bộ, nhưng cẩn thận nếu cây chết vì bệnh rễ.
- Băng đất dọc đường lô, đường lên đồi: hay có nắng, dễ ra vào chăm sóc.
- Rìa đồi chè, đầu hàng chè: không vướng lối hái, không chen vào giữa hàng hẹp.
Tránh các chỗ: sát gốc cây chính trong vòng tán, nơi rễ cây lớn dày đặc; chân dốc nơi nước từ cả vườn đổ về; khu vực ủ phân, đốt lá; và chỗ ngay dưới đường phun thuốc chính.
Một cách kiểm nhanh độ sáng là nhìn cỏ tự nhiên: chỗ cỏ mọc dày, xanh, thân thấp thường đủ nắng; chỗ chỉ có rêu, cỏ thân mảnh cao vống là quá tối cho sâm.
Tranh nước, tranh phân và rễ cây chính
Rễ cây lâu năm đi rất xa. Rễ vải, nhãn, bưởi không chỉ nằm trong vòng tán mà lan ra xa hơn nhiều, nhất là rễ hút ở tầng mặt. Trồng sâm trong vùng đó nghĩa là hai cây cùng tranh nước, tranh phân ở tầng đất mặt. Mùa khô, cây lớn thường thắng.
Phân bón của cây chính có thể làm hại sâm. Chủ vườn bón phân cho cây chính theo vòng quanh gốc, có lúc lượng lớn. Nếu sâm nằm sát vòng bón, rễ sâm có thể gặp nồng độ phân quá cao. Giữ luống sâm cách xa vòng bón và nói rõ với người làm vườn chỗ nào là luống sâm.
Cuốc xới quanh gốc cây chính. Mỗi đợt làm cỏ, xới gốc cho cây ăn quả, cuốc có thể đứt củ sâm nếu trồng gần. Đánh dấu luống sâm rõ ràng bằng cọc hoặc bờ đất.
Tưới theo nhịp cây chính. Vườn bưởi, cam thường được tưới đều; vườn vải có giai đoạn hãm nước để cây phân hoá mầm hoa. Nhịp tưới của cây chính có thể không hợp với sâm: tưới nhiều khi sâm cần ráo, hoặc khô kéo dài khi sâm cần ẩm. Luống sâm nên có cách tưới riêng.
Đất dưới vườn lâu năm. Đất vườn cây ăn quả lâu năm thường nhiều rễ, có khi nhiều mầm bệnh rễ tích tụ. Làm đất kỹ, nhặt rễ, thêm hữu cơ mới cho luống sâm.
Thuốc phun cho cây chính và cây sâm bên dưới
Đây là điểm người trồng xen hay quên nhất. Vườn vải, nhãn, bưởi, cam ở miền Bắc nhiều nơi được phun thuốc bảo vệ thực vật một số lần trong năm, nhất là mùa hoa và quả. Khi phun cho tán cây lớn, thuốc rơi xuống và bay sang những gì nằm bên dưới. Nếu sâm trồng dưới hoặc cạnh tán, củ sâm có thể nhận tồn dư của những loại thuốc chưa chắc đã được phép dùng cho cây lấy củ.
Vì vậy trồng xen phải đi kèm một quyết định: hoặc vườn chính được chăm theo hướng hạn chế thuốc, ưu tiên biện pháp sinh học, hoặc luống sâm phải đặt đủ xa đường phun. Ghi lại ngày phun, tên thuốc của cây chính trong sổ vườn, và tính thời gian cách ly ghi trên nhãn trước khi đào củ sâm. Nếu không biết chắc loại thuốc đã dùng ảnh hưởng thế nào đến cây lấy củ, hỏi trạm bảo vệ thực vật địa phương.
Nếu vườn chính do người khác chăm, ví dụ cha mẹ, anh em hay người thuê, cần nói trước với họ về luống sâm, để lúc phun họ tránh hướng gió thổi về phía luống.
Bố trí một luống xen thử
Để luống thử cho câu trả lời rõ ràng, nên làm có so sánh:
- Chọn hai vị trí trong vườn: một chỗ nắng gần như cả ngày ở mép vườn, một chỗ bóng nhẹ giữa hàng cây.
- Ở mỗi vị trí làm một luống ngắn, cách vòng bón phân của cây chính một quãng an toàn.
- Làm đất kỹ, nhặt rễ, bón lót hữu cơ hoai, lên luống cao vừa đủ thoát nước trên đất dốc.
- Trồng cùng một nguồn giống, cùng ngày, cùng khoảng cách ở hai luống.
- Ghi sổ: số giờ nắng ước lượng mỗi chỗ, ngày phun thuốc của cây chính, ngày tưới, thời tiết lớn.
- Cuối vụ đào và so cỡ củ hai luống; nếu luống bóng nhẹ cho củ nhỏ hẳn, chỉ mở rộng ở mép vườn và chỗ nắng.
Sau một vụ như vậy, anh chị biết chắc vườn mình có bao nhiêu chỗ thực sự trồng xen được, thay vì đoán. Có khi câu trả lời là chỉ một băng đất ở mép vườn, và đó cũng là kết quả đáng giá.
Khi tán khép lại: biết lúc nào nên dừng
Vườn cây ăn quả mỗi năm một lớn. Một luống sâm năm đầu được nhiều nắng, đến năm thứ ba thứ tư có thể đã nằm trong bóng tán. Dấu hiệu cây sâm thiếu nắng khá rõ: thân vươn cao, lóng dài, lá mỏng và nhạt màu, hoa ít, cây dễ đổ. Củ đào lên nhỏ, nhiều rễ con mà ít phần củ mập.
Khi thấy những dấu hiệu đó, thay vì tỉa cành cây chính để lấy nắng cho sâm, điều thường làm hỏng vườn, nên dời luống sâm ra chỗ nắng hơn ở mép vườn hoặc ra một khoảnh riêng. Trồng xen là giải pháp cho những năm vườn còn non hoặc cho những khoảng mép vườn; về lâu dài, nếu sâm cho kết quả tốt, nên dành cho nó một khoảnh nắng riêng, đúng như cây cần.
Ở đồi chè, cũng nên theo dõi: chè đốn đau rồi bật lại nhanh, có khi trùm lên mép luống sâm sau một mùa. Giữ một lối nhỏ giữa hàng chè và luống sâm để cả hai không chen nhau. Lối này cũng là chỗ người hái chè đi lại mà không giẫm vào luống, đỡ được những va chạm nhỏ giữa người trồng sâm và người làm chè trong cùng một đồi.
Câu hỏi thường gặp
Trồng sâm thổ hào dưới tán vải, nhãn có được không?
Dưới tán vải, nhãn đã khép thì quá tối, sâm vươn cao, lá mỏng, củ nhỏ. Chỉ nên trồng ở mép vườn, lối rộng giữa hàng khi cây còn non, hoặc khoảng trống có nắng chiếu thẳng nhiều giờ trong ngày.
Trồng sâm giữa hàng chè có ảnh hưởng chè không?
Giữa hàng chè thường hẹp, người hái đi lại nhiều, dễ giẫm và cuốc phải luống sâm. Nên trồng ở đầu hàng, rìa đồi chè hoặc băng đất bên đường lô, không chen vào giữa hàng hẹp để không ảnh hưởng việc hái búp.
Thuốc phun cho cây ăn quả có ảnh hưởng đến củ sâm không?
Có thể, vì thuốc rơi và bay xuống những gì nằm bên dưới. Đặt luống sâm xa đường phun, ghi lại ngày phun và tên thuốc, tính thời gian cách ly trên nhãn trước khi đào củ, và hỏi trạm bảo vệ thực vật khi không chắc.
Sâm trồng xen bị vống cao, lá mỏng là vì sao?
Thường là dấu hiệu thiếu nắng do tán cây chính đã lớn. Không nên tỉa cành cây chính để lấy nắng cho sâm; tốt hơn là dời luống sâm ra mép vườn hoặc một khoảnh nắng riêng.
Có nên trồng sâm xen trong rừng keo không?
Hầu như không nên. Keo lớn nhanh, tán khép sớm, rễ hút nước và dinh dưỡng mạnh làm đất kiệt. Chỉ có thể tận dụng vài năm đầu khi keo còn nhỏ, và nên dành cho sâm một khoảnh đất nắng riêng nếu muốn trồng lâu dài.
Trồng xen thì có cần bón phân riêng cho sâm không?
Nên bón riêng bằng phân hữu cơ hoai khi làm luống và bón thúc nhẹ theo nhu cầu của sâm, không dựa vào phân bón cho cây chính. Giữ luống sâm cách xa vòng bón phân của cây chính để rễ sâm không gặp phân quá đậm.