Sâm thổ hào có thể trồng ở trung du và vùng núi thấp phía Bắc, nhưng càng lên cao, mùa lạnh càng dài, sương muối và rét hại càng nhiều, mùa cây lớn càng ngắn; vì vậy ở miền núi, chọn độ cao, sườn và hướng phù hợp quan trọng hơn mọi kỹ thuật chăm sóc khác. Ở những thung lũng đọng sương hay vùng cao lạnh kéo dài, cây thường rất chậm lớn và rủi ro mất củ qua đông lớn, nên chỉ thử vài luống trước.
Bài này viết cho người ở các vùng trung du và miền núi như Phú Thọ (gồm Hòa Bình, Vĩnh Phúc cũ), Thái Nguyên (gồm Bắc Kạn cũ), Tuyên Quang (gồm Hà Giang cũ), Lào Cai (gồm Yên Bái cũ), Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Lạng Sơn, Cao Bằng, Quảng Ninh và phần đồi núi phía tây Thanh Hóa, Nghệ An. Đây không phải chuyện trồng các loại sâm quý dưới tán rừng; sâm thổ hào là cây ưa nắng, trồng trên nương, vườn đồi, ruộng bậc thang chứ không dưới tán rừng già.
Trung du và miền núi khác đồng bằng ở những điểm nào
Khác biệt đầu tiên là nhiệt độ. Cứ lên cao thêm một quãng, nhiệt độ trung bình lại giảm dần; người vùng cao vẫn quen nói đi từ chân lên đỉnh núi là thấy lạnh hơn hẳn. Với cây ưa ấm, điều đó nghĩa là mùa xuân đến muộn hơn, mùa đông đến sớm hơn, những tuần cây thực sự lớn bị thu hẹp lại ở cả hai đầu.
Khác biệt thứ hai là địa hình. Đồng bằng phẳng, lạnh đều; miền núi thì lạnh không đều. Hai mảnh nương cách nhau vài trăm mét, một ở sườn đón nắng, một ở đáy thung lũng, có thể khác nhau như hai vùng khí hậu. Thung lũng hẹp thường là nơi khí lạnh đọng lại ban đêm, sương mù lâu tan, sương muối hay xuất hiện nhất. Sườn đồi giữa dốc, đón nắng sáng thường ấm và ráo hơn.
Khác biệt thứ ba là đất và nước. Đất miền núi phần lớn là đất đồi dốc, thoát nước nhanh, nhưng dễ xói lở vào mùa mưa lớn và khô cạn vào mùa hanh. Nguồn nước tưới thường xa, phụ thuộc khe suối hoặc nước mưa. Ba yếu tố này cộng lại làm cho trồng sâm thổ hào ở miền núi đòi hỏi chọn chỗ kỹ hơn đồng bằng rất nhiều.
Độ cao: chọn tầng nào để thử
Vùng đồi thấp trung du. Những vùng đồi thấp ở trung du có mùa đông giống đồng bằng, ít sương muối, mùa sinh trưởng khá dài. Đây là nơi dễ thử nhất ở miền Bắc, điều kiện gần nhất với những gì cây quen.
Vùng núi thấp. Lên đến các thung lũng và sườn núi thấp ở Sơn La, Lào Cai, Tuyên Quang, Lạng Sơn, mùa đông lạnh hơn rõ rệt, có những năm sương muối. Vẫn thử được nhưng phải chọn sườn ấm, tránh thung lũng đọng sương, và có kế hoạch che chắn.
Vùng núi cao. Ở những vùng cao nổi tiếng lạnh, mùa đông dài, có băng giá một số năm, mùa ấm rất ngắn. Ở đây sâm thổ hào gần như không có lợi thế nào so với các cây quen lạnh của địa phương. Nếu muốn trồng chỉ nên trồng vài chậu sát nhà, mùa đông đưa vào chỗ kín.
Nghe người bản địa. Không có ranh giới độ cao chung nào để nói “trên mức này thì không trồng được”, vì còn tuỳ hướng sườn, tuỳ thung lũng. Cách tốt nhất là hỏi người lớn tuổi trong bản: những cây ưa ấm như sắn, chuối, đu đủ ở đây có qua được đông không, năm nào sương muối hại nặng. Cây ưa ấm của địa phương sống tốt ở đâu, sâm thổ hào thường có cơ hội ở đó.
Sương muối và rét hại: nhận biết những đêm nguy hiểm
Sương muối là khi hơi nước đóng thành tinh thể băng trắng trên lá, mặt đất vào những đêm rất lạnh. Nó làm mô lá đóng băng rồi chết, sáng ra lá thâm đen, nhũn. Những đêm có nguy cơ sương muối thường có chung vài dấu hiệu:
- Sau một đợt không khí lạnh mạnh, trời quang mây hoàn toàn về đêm, nhìn rõ sao.
- Gió lặng, không khí tĩnh, ban chiều đã thấy lạnh buốt.
- Độ ẩm không khí thấp, ban ngày hanh khô.
- Dự báo thời tiết nông vụ cảnh báo rét đậm, rét hại, nguy cơ sương muối ở vùng núi.
- Những năm trước, sương muối đã xuất hiện ở thung lũng hay sườn đó vào cùng thời điểm.
Rét hại là những ngày nhiệt độ xuống rất thấp kéo dài, dù không có sương muối thì cây ưa ấm cũng bị tổn thương. Với sâm thổ hào đang lụi trong mùa đông, phần trên mặt đất mất đi không sao, cái cần giữ là củ và mắt mầm ở cổ rễ. Vì vậy che chắn ở miền núi chủ yếu nhắm vào đất và gốc chứ không phải lá.
Mối lo lớn hơn là sương muối muộn đầu xuân, khi cây đã nhú mầm non. Mầm bị cháy lạnh thì củ phải dùng thêm dự trữ để mọc mầm mới, cây chậm đi cả tháng. Đó là lý do ở miền núi không nên vội dọn lớp tủ khi vừa thấy mầm.
Che chắn cây trên nương qua những đêm lạnh
Với diện tích nhỏ, mấy việc dưới đây làm được bằng vật liệu sẵn có ở bản:
- Trước mùa lạnh, phủ lớp tủ dày bằng cỏ khô, rơm, lá chuối khô, lá cây rụng lên luống, dày hơn mức làm ở đồng bằng.
- Với cây con hoặc luống gieo muộn, cắm vòm tre thấp, phủ nilon hoặc bao tải cũ vào những đêm báo rét hại, sáng ra mở để cây nhận nắng.
- Tưới nhẹ vào buổi trưa hôm trước đêm lạnh nếu đất khô; đất ẩm vừa giữ nhiệt tốt hơn đất khô xốp. Không tưới vào chiều tối.
- Không bón phân đạm từ cuối thu; mầm non mọc ra muộn là phần chịu sương muối kém nhất.
- Đầu xuân, khi mầm đã nhú, giữ lớp tủ quanh mầm cho đến khi qua hết các đợt rét muộn mới dọn bớt.
- Sau một đêm sương muối, không vội cắt bỏ phần lá bị hại; đợi vài ngày xem phần nào còn sống rồi mới tỉa.
Có người đốt rơm, đốt củi tạo khói trên ruộng để chống sương muối như một số vùng làm với rau màu. Cách này có tác dụng khi gió lặng, nhưng tốn công trông lửa cả đêm, dễ gây cháy nương và khói ảnh hưởng hàng xóm; với vài luống sâm, che phủ an toàn và hiệu quả hơn.
Chọn sườn và hướng trên đất dốc
Trên đất dốc, hướng sườn quyết định lượng nắng và độ ấm. Bảng dưới là cách nghĩ chung cho miền Bắc; địa hình mỗi nơi còn bị núi bên cạnh che khuất, nên đi xem thực tế vào sáng và chiều mùa đông.
| Vị trí | Thường gặp | Đánh giá cho sâm thổ hào |
|---|---|---|
| Sườn hướng nam, đông nam | Nắng sớm, ấm, khuất gió mùa đông bắc | Chỗ nên ưu tiên thử |
| Sườn hướng tây | Nắng chiều gắt mùa hè, ấm chiều đông | Được, cần che nắng chiều mùa hè |
| Sườn hướng bắc, đông bắc | Ít nắng mùa đông, đón gió bấc | Lạnh, chậm lớn, nên tránh |
| Đáy thung lũng hẹp | Đọng khí lạnh, sương mù lâu tan, sương muối | Rủi ro cao, tránh |
| Đỉnh đồi trọc | Gió mạnh, đất bạc, khô | Cần chắn gió và cải tạo đất trước |
| Sườn giữa, độ dốc vừa | Ấm hơn đáy, ít gió hơn đỉnh | Thường là chỗ cân bằng nhất |
Một mẹo quan sát: buổi sáng sau đêm lạnh, đi dọc từ đáy lên đỉnh, chỗ nào sương tan sớm nhất, cỏ khô nhanh nhất là chỗ ấm nhất. Đặt luống thử ở đó trước.
Mưa lớn mùa hè và sạt lở trên nương dốc
Mùa hè ở miền núi phía Bắc có những trận mưa rất lớn, nhiều năm gây lũ quét và sạt lở. Nương sâm trên dốc, đất vừa làm tơi xốp, lại có rãnh thoát nước, là chỗ dễ bị nước cuốn nếu làm sai hướng. Luống phải đắp ngang sườn theo đường đồng mức, rãnh thoát nước dẫn về một rãnh chính có lót đá hoặc trồng cỏ, không để nước tập trung chảy thẳng xuống dốc.
Không làm nương sâm ở chân taluy, dưới vách đất dốc đứng, ven khe suối có dấu vết lũ cũ, hay những sườn đã có vết nứt đất. Đó là những chỗ nguy hiểm cho cả người làm chứ không riêng gì cây. Mùa mưa lớn, hạn chế lên nương trong và ngay sau những trận mưa to kéo dài.
Sau mỗi đợt mưa lớn, đi kiểm luống: chỗ nào đất bị cuốn, củ trơ ra thì vun lại ngay; chỗ nào rãnh bị lấp thì khơi lại. Cỏ mọc ở bờ bậc thang nên giữ lại và phát ngắn, không cuốc sạch, vì rễ cỏ là thứ giữ đất tốt nhất.
Nước tưới trên nương: khe suối, bể chứa và ống dẫn
Ở miền núi, nước tưới thường là bài toán khó hơn nước thoát. Mùa khô hanh từ cuối thu đến đầu xuân, nhiều khe suối nhỏ cạn dần, nương ở lưng chừng đồi xa nguồn nước. Sâm thổ hào đang nghỉ đông nên không cần nhiều nước, nhưng cây con gieo xuân lại rất cần ẩm đều trong những tuần đầu, đúng lúc mùa khô chưa dứt.
Nhiều bản đã quen dẫn nước từ khe suối trên cao về bằng ống nhựa mềm, theo độ dốc tự chảy, không cần bơm. Nếu nương sâm gần một đường ống như vậy, chỉ cần thêm một bể nhỏ hoặc vài thùng chứa đặt cao hơn luống, rồi chia ống nhỏ tưới gốc. Ở chỗ không có khe suối, có thể đào hố trữ nước mưa lót bạt ở góc nương cao, hứng nước mùa mưa để dùng cho đầu mùa khô.
Khi dẫn nước khe suối, chú ý không lấy hết nước của khe khiến người và ruộng phía dưới thiếu nước, và thoả thuận với các hộ cùng dùng nguồn. Nước suối sau mưa lũ thường đục, mang theo đất cát, nên để lắng trong bể trước khi tưới cho cây con.
Cây hoang trên núi và nguồn giống
Ở một số vùng đồi núi, người dân có thể gặp cây sâm thổ hào hoặc những cây trông tương tự mọc tự nhiên trên nương cũ, bãi cỏ. Không nên đào cây trong rừng tự nhiên, rừng đặc dụng, rừng phòng hộ hay đất không phải của mình để mang về trồng hoặc bán. Ngoài chuyện quy định về bảo vệ rừng, đào cây hoang còn làm mất nguồn gen tại chỗ và rất dễ nhầm loài.
Nguồn giống tốt hơn là hạt hoặc cây con từ người trồng có vườn rõ ràng. Với miền núi, nếu có thể, nên chọn giống từ những cây đã qua được một hai mùa đông ở vùng lạnh tương tự, vì chúng đã cho thấy chịu được điều kiện ở đây. Tự giữ hạt từ những cây khoẻ nhất trong vườn mình qua vài vụ cũng là cách dần có được nguồn giống quen với khí hậu địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Vùng núi cao phía Bắc có trồng được sâm thổ hào không?
Ở vùng núi cao lạnh, mùa đông dài, có băng giá thì cây rất chậm lớn và rủi ro mất củ cao. Nếu muốn thử chỉ nên trồng vài chậu gần nhà, mùa đông đưa vào chỗ kín. Vùng đồi thấp và núi thấp, sườn ấm thì có cơ hội hơn.
Sương muối có làm chết củ sâm thổ hào không?
Sương muối chủ yếu làm cháy lá và mầm non trên mặt đất. Củ nằm dưới đất có lớp tủ dày thường được che chở. Nguy hiểm hơn là sương muối muộn đầu xuân khi mầm đã nhú, làm cây chậm cả tháng; vì vậy giữ lớp tủ đến khi qua hết rét muộn.
Nên trồng sâm ở sườn đồi hướng nào?
Ở miền Bắc, sườn hướng nam và đông nam thường ấm nhất, đón nắng sớm và khuất gió mùa đông bắc. Sườn hướng bắc, đáy thung lũng hẹp thường lạnh và đọng sương, nên tránh. Đi quan sát chỗ sương tan sớm vào sáng mùa đông để chọn.
Có nên đốt rơm tạo khói chống sương muối cho sâm?
Đốt khói có tác dụng khi gió lặng nhưng tốn công trông lửa cả đêm, dễ cháy nương và gây khói cho hàng xóm. Với vài luống sâm, phủ tủ dày và che vòm nilon hoặc bao tải trong đêm báo rét hại là cách an toàn hơn.
Có được đào cây sâm mọc hoang trên núi về trồng không?
Không nên đào cây trong rừng tự nhiên, rừng đặc dụng, rừng phòng hộ hay đất không phải của mình. Ngoài quy định về bảo vệ rừng, dễ nhầm loài và làm mất nguồn gen tại chỗ. Nên mua hạt hoặc cây con từ vườn trồng có nguồn rõ ràng.
Làm nương sâm trên dốc cần lưu ý gì mùa mưa?
Đắp luống ngang sườn theo đường đồng mức, dẫn rãnh về một rãnh chính có lót đá hoặc cỏ. Không làm ở chân vách dốc, ven khe suối có dấu lũ cũ hay sườn có vết nứt. Hạn chế lên nương trong và ngay sau mưa to kéo dài.