Một vườn nhà vài mét vuông đủ để trồng vài chục gốc sâm thổ hào, miễn là chọn được chỗ đầy nắng, đất cao ráo hoặc làm luống, bồn cao để thoát nước, và có rào chắn gà, chó khỏi bới. So với chậu, đất vườn cho củ dài và mập hơn; so với ruộng, vườn nhà dễ chăm hằng ngày và ít rủi ro.
Bài này dành cho gia đình có khoảnh đất quanh nhà, sân sau, dải đất dọc tường rào, muốn trồng một ít sâm thổ hào cho nhà dùng hoặc làm vườn thử trước khi tính chuyện lớn hơn. Nội dung gồm chọn chỗ, ba cách làm nơi trồng là góc vườn có sẵn, bồn xây và luống nhỏ, cách xếp sâm cạnh các cây khác trong vườn, và cách giữ củ khỏi gà, chó, chuột.
Vườn nhà khác chậu và khác ruộng ở đâu
Ở chậu, rễ bị giới hạn, củ nhỏ, nhưng mọi thứ trong tầm kiểm soát. Ở ruộng, củ có không gian tối đa, nhưng người trồng phải lo hàng trăm hàng nghìn gốc, mưa lũ, công cán. Vườn nhà nằm ở giữa: rễ đi xuống đất thật, củ có chỗ phát triển, mà số gốc vẫn nằm trong khả năng chăm của một gia đình.
Vườn nhà có lợi thế lớn là gần. Anh chị đi ngang qua mỗi ngày, thấy ngay lá héo, cây đổ, rệp bám, nước đọng sau mưa. Những việc nhỏ được làm kịp thời, điều mà người trồng ruộng xa nhà khó có được.
Hạn chế của vườn nhà thường nằm ở chỗ đất. Đất quanh nhà hay lẫn gạch vụn, xà bần, vữa vôi từ những lần xây sửa; đất sân sau có thể bị nén chặt vì đi lại nhiều năm; đất trũng gần rãnh nước hay bị đọng nước khi mưa. Trước khi trồng, cần đánh giá xem đất chỗ mình có phải cải tạo nhiều không, hay nên làm bồn cao đổ đất mới.
Một hạn chế khác là cạnh tranh. Vườn nhà thường đã có cây ăn trái, rau, hoa. Chỗ đầy nắng thường đã có chủ. Sâm thổ hào cần nắng nên phải được ưu tiên một góc sáng, không thể nhét vào dưới gốc xoài hay sau bụi chuối.
Nói gọn, vườn nhà hợp với người muốn củ thật sự, nhiều hơn chậu, mà chưa sẵn sàng bỏ ra một khoảnh ruộng. Nó cũng là bước trung gian tốt: những gì học được ở vài mét vuông sau nhà sẽ giúp anh chị quyết định có nên mở rộng hay không, mà không phải đặt cược công sức của cả một mùa vụ.
Chọn góc vườn cho sâm
Đầy nắng là điều kiện đầu tiên. Quan sát góc định trồng trong vài ngày: buổi sáng, trưa, chiều, nắng chiếu tới chỗ đó bao lâu. Chỗ có nắng phần lớn ngày, không bị tán cây lớn hay mái nhà che, là chỗ tốt. Nhớ rằng bóng của cây và nhà thay đổi theo mùa.
Cao ráo sau mưa. Sau một trận mưa to, ra xem nước đọng ở đâu và rút nhanh hay chậm. Chỗ đọng nước nửa ngày trở lên không hợp với sâm nếu không làm luống, bồn cao.
Xa rãnh nước thải và chỗ đổ rác. Đất cạnh rãnh nước thải, chỗ đổ nước rửa chén, chỗ đốt rác có thể ô nhiễm, ẩm thường xuyên. Củ sâm là phần sẽ dùng tới, nên chọn chỗ đất sạch.
Không quá sát gốc cây lớn. Rễ cây ăn trái lâu năm lan rộng hơn tán, hút nước và dinh dưỡng mạnh. Trồng sâm sát gốc thì sâm vừa thiếu nắng vừa thiếu nước.
Tiện đi lại và tiện nước. Góc gần vòi nước, gần lối đi hằng ngày được chăm tốt hơn góc khuất cuối vườn.
Có thể rào được. Nếu nhà nuôi gà, vịt, chó, chọn góc dễ quây rào hoặc tận dụng góc giữa hai bức tường, chỉ cần chắn một mặt.
Ba cách làm chỗ trồng: so sánh nhanh
Tùy đất và sân của anh chị, có ba cách chính. Không có cách nào hơn hẳn; chọn theo điều kiện có sẵn.
| Cách làm | Hợp khi nào | Ưu điểm | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Trồng thẳng xuống đất vườn đã cải tạo | Đất vườn tơi, cao ráo, không lẫn nhiều xà bần | Ít tốn kém, củ có chỗ đi sâu | Phải xới sâu, nhặt sạch gạch đá, trộn phân hữu cơ hoai |
| Luống nhỏ đắp cao | Đất hơi thấp, hơi nặng nhưng không quá xấu | Thoát nước tốt hơn, dễ làm, dễ dời | Luống dễ sạt mép khi mưa, phải vun lại |
| Bồn xây hoặc bồn khung gỗ đổ đất mới | Đất quanh nhà lẫn xà bần, sân lát gạch, đất trũng hẳn | Kiểm soát được đất, gọn, đẹp, ít cỏ | Tốn công xây, phải có lỗ thoát nước dưới chân bồn |
Với đất cát pha vốn đã thoát tốt, như nhiều vùng ven biển miền Trung, trồng thẳng xuống đất đã cải tạo thường là đủ. Với đất thịt nặng ở đồng bằng, luống cao hoặc bồn là lựa chọn an toàn hơn.
Có thể kết hợp: một bồn xây nhỏ làm chỗ trồng chính để chắc ăn, và một luống đất thường bên cạnh để thử. Sau một vụ, so củ hai chỗ, anh chị sẽ biết đất vườn nhà mình có đủ tốt để lần sau trồng thẳng xuống, không cần tốn công xây bồn, hay vẫn nên giữ bồn.
Làm một bồn xây nhỏ cho sâm
Bồn xây hợp với sân sau lát gạch hoặc đất quanh nhà lẫn nhiều xà bần. Một bồn dài dọc tường rào vừa gọn vừa dễ chăm.
- Chọn dải đất đầy nắng dọc tường, đo chiều dài; bề ngang bồn vừa tầm với tay từ một phía, thường khoảng nửa mét tới bảy tám tấc.
- Nếu nền là đất, xới bỏ lớp xà bần mặt, để đáy bồn tiếp xúc với đất bên dưới giúp nước thấm xuống; nếu nền là sân bê tông, phải để lỗ thoát nước dưới chân thành bồn.
- Xây thành bồn bằng gạch hoặc đóng khung gỗ không qua xử lý hóa chất, chiều cao thành đủ để có lớp đất sâu cho củ, thường từ khoảng ba bốn tấc trở lên.
- Để vài lỗ thoát nước dọc chân thành bồn, che lưới cho đất không trôi.
- Đổ đất trộn: đất thịt nhẹ hoặc đất cát pha, cát thô, phân hữu cơ hoai, có thể thêm trấu hun; đổ cao hơn miệng bồn một chút vì đất sẽ lún sau vài lần tưới.
- Tưới đẫm, để đất lún và ổn định vài ngày, bổ sung thêm đất nếu cần.
- Trồng cây con theo hàng, khoảng cách giữa các cây cỡ hai gang tay hoặc hơn, phủ rơm mặt bồn.
Bồn xây sát tường nhà cần chú ý chống thấm: không để đất ẩm áp trực tiếp vào tường nhà ở, nên chừa một khe hở hoặc làm lớp chống thấm cho mặt tường tiếp xúc. Với tường rào không phải tường nhà, chuyện này nhẹ hơn.
Trồng sâm cạnh các cây khác trong vườn
Vườn nhà hiếm khi chỉ có một loại cây. Sâm thổ hào có thể sống chung với nhiều cây khác nếu được bảo đảm nắng và không bị cạnh tranh nước quá mức. Một vài nguyên tắc để xếp sâm cho hợp.
Đặt sâm ở phía nắng của vườn, phía trước các cây cao. Những cây thân bụi thấp, rau ăn lá ngắn ngày có thể trồng ở mép luống sâm hoặc luống bên cạnh, miễn là không che bóng cây sâm. Cây leo giàn nên ở phía sau hoặc phía bắc khu sâm để bóng giàn không rơi lên sâm.
Tránh trồng sâm sát những cây có bộ rễ lan mạnh, hút nước nhiều, như tre, chuối, các cây ăn trái lâu năm tán lớn. Rễ những cây này lan vào luống sâm, đất khô nhanh, củ nhỏ. Nếu buộc phải trồng gần, có thể đào rãnh sâu cắt rễ ở ranh giới hoặc làm bồn có đáy ngăn.
Xoay vòng chỗ trồng trong vườn cũng có lợi. Sau một vụ sâm, góc đó có thể trồng rau, cây họ đậu ngắn ngày, rồi vụ sau sâm chuyển sang góc khác. Cách luân canh nhỏ này giúp giảm bệnh tích tụ trong đất, điều thường được nhắc tới với cây trồng lấy củ trên cùng một mảnh đất nhiều năm.
Giữ củ khỏi gà, chó, chuột và các vị khách khác
Vườn nhà ở nông thôn hiếm khi chỉ có người. Củ sâm nhiều tinh bột, đất luống tơi, phủ rơm, rất dễ bị bới. Những cách đã được nhiều nhà vườn áp dụng với cây lấy củ nói chung:
- Gà, vịt: quây lưới hoặc rào tre quanh khu trồng, cao đủ để gà không bay qua; với bồn cao, căng thêm lưới trên mặt bồn lúc cây còn nhỏ.
- Chó, mèo: rào thấp kín chân, hoặc cắm que tre thưa trên mặt luống để chó mèo không nằm, không bới. Chó mèo thích lớp đất tơi mới xới để đi vệ sinh, nên phủ rơm và cắm que ngay sau khi làm đất.
- Chuột: giữ vườn gọn, không để đống rác, củi mục, bao tải chồng sát khu trồng làm chỗ ẩn. Có thể chôn lưới kim loại mắt nhỏ dưới đáy bồn xây khi làm bồn mới. Không đặt bả độc trong vườn có trẻ nhỏ, gia cầm, vật nuôi.
- Ốc sên: nhặt bằng tay vào chiều tối hoặc sáng sớm sau mưa, dọn bớt chỗ ẩm rậm quanh luống.
- Kiến: thường đi theo rệp; xử lý rệp trên lá thì kiến cũng giảm.
Hãy kiểm tra quanh luống mỗi lần ra vườn: dấu chân, lỗ bới, củ lộ ra. Phát hiện sớm thì chỉ cần lấp lại đất và chặn lối vào; để lâu thì một đêm có thể mất mấy gốc.
Chăm vườn sâm nhỏ theo nhịp gia đình
Với vài chục gốc, việc chăm có thể gọn trong vài phút mỗi ngày và một buổi cuối tuần. Hằng ngày, đi qua nhìn cây, sờ đất khi trời nắng, nhặt cỏ nhỏ khi thấy. Cuối tuần, kiểm tra mặt dưới lá, xới nhẹ mép luống, vun lại chỗ luống sạt, bổ sung rơm phủ gốc.
Đất vườn giữ ẩm tốt hơn chậu nhiều, nên tưới thưa hơn hẳn. Mùa nắng gắt, tưới đẫm vài ngày một lần thường đủ cho đất thịt nhẹ có phủ gốc; đất cát ven biển thì cần thường hơn. Mùa mưa gần như không tưới, việc chính là khơi rãnh, giữ cho nước không đọng ở chân luống.
Phân bón cho vườn nhà cũng theo hướng hữu cơ là chính. Một lớp phân hữu cơ hoai rải mép luống khi cây đang lớn mạnh, xới nhẹ vào đất, là đủ cho cả mùa ở hầu hết các vườn. Rác vườn, lá rụng, cỏ nhổ lên có thể ủ lại thành phân dùng cho vụ sau.
Ghi chép vẫn có ích: ngày trồng, nguồn giống, lần bón, những đợt mưa lớn và tình trạng luống sau mưa. Với vườn nhà, chỉ một trang giấy dán sau cửa bếp là đủ. Tới lúc đào, đọc lại trang đó, anh chị sẽ hiểu vì sao luống này củ đẹp hơn luống kia.
Câu hỏi thường gặp
Đất vườn quanh nhà lẫn nhiều xà bần có trồng sâm được không?
Trồng thẳng xuống thì khó, vì gạch đá làm củ cong vẹo, vữa vôi có thể làm đất kiềm. Có thể xới sâu và nhặt kỹ nếu xà bần ít. Nếu nhiều, làm bồn cao đổ đất mới phía trên là cách nhanh và chắc hơn.
Trồng sâm thổ hào dưới tán cây ăn trái có được không?
Dưới tán dày thì không nên, vì cây thiếu nắng và bị rễ cây lớn tranh nước. Ở rìa tán, chỗ có nắng phần lớn buổi sáng và chỉ bị bóng nhẹ buổi chiều, cây vẫn sống được, nhưng củ thường nhỏ hơn so với trồng chỗ trống nắng.
Vườn nhà nuôi gà thả, làm sao giữ được luống sâm?
Cách chắc nhất là quây kín khu trồng bằng lưới hoặc rào tre đủ cao. Với bồn cao, căng thêm lưới trên mặt bồn trong giai đoạn cây con. Gà rất thích bới lớp đất tơi và rơm phủ, nên đừng chủ quan dù chỉ vài ngày đầu chưa rào.
Trồng sâm trong vườn nhà có cần làm luống cao như ngoài ruộng không?
Tùy đất. Đất cát pha cao ráo có thể trồng gần như bằng mặt đất. Đất thịt nặng, đất hơi trũng hoặc vùng mưa nhiều thì nên lên luống cao hoặc làm bồn để nước thoát nhanh sau mưa. Quan sát chỗ đó sau một trận mưa lớn sẽ cho anh chị câu trả lời.
Một gia đình nên trồng bao nhiêu gốc sâm ở vườn nhà?
Không có con số chuẩn. Vụ đầu, nên trồng ít, vài chục gốc hoặc ít hơn, để học cây và xem đất nhà mình hợp tới đâu. Vụ sau có kinh nghiệm, kết quả rõ ràng, mới tăng thêm. Trồng nhiều ngay từ đầu dễ quá sức chăm và khó rút kinh nghiệm.
Có thể trồng sâm thổ hào làm hàng rào thấp trong vườn không?
Có người trồng sâm thành một dải dọc lối đi, vừa có hoa đỏ vừa có củ. Cách này được nếu dải đó đầy nắng và thoát nước, nhưng cây thân mảnh, dễ đổ khi gió và không đủ dày để chắn như hàng rào thật. Nên coi đây là dải cây hoa, không phải rào.